كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
بيىل جالپى دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسى سەكىلدى قازاقستان ەكونوميكاسى دا كوپتەگەن قيىندىقتى باستان كەشىرىپ جاتىر. رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستىڭ سالدارى بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ جاعدايىنا كەرى اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. ونىڭ سەبەبىن نەدەن كورىپ وتىرمىز؟ بىرىنشىدەن, بۇكىل الەمدە, ونىڭ ىشىندە قازاقستاندا ازىق-ت ۇلىك باعاسى كۇرت ءوستى. ەكىنشىدەن, لوگيستيكالىق قارىم-قاتىناستىڭ قيىنداي ءتۇسۋىن ايتار ەدىك. ۇشىنشىدەن, ەكى ەل اراسىنداعى سوعىستىڭ سالدارىنان ۋكرايناداعى كەيبىر ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جويىلۋى مەن رەسەيدەگى كوپتەگەن شەتەلدىك كومپانيا ءوز قىزمەتىن توقتاتۋى كەسىرىنەن وسى ەلدەردە وندىرىلەتىن وزىمىزگە قاجەتتى كوپتەگەن تاۋاردى الا الماي وتىرمىز. وسىنداي باستى-باستى سەبەپتەر قازاقستان ەكونوميكاسىنا كوپتەگەن اۋىرتپالىق اكەلگەنى – باسى اشىق اقيقات. وسى تۇرعىدا ءبىزدىڭ الدىمىزدا ۇلكەن سۇراقتار تۇر: «قازاق ەلىنىڭ ەكونوميكاسى بولاشاقتا قانداي بولادى؟», «الدىمىزدان شىققان قيىندىقتى جەڭۋدە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى قانداي؟». بۇگىن ءبىز وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە وقىرماندارمەن وي بولىسسەك دەيمىز.
جالپى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكاسى بولجام بويىنشا جىل باسىندا بەلگىلەنگەننەن 1 پايىزعا تومەن بولادى دەپ ايتىلۋدا. بۇل, ارينە, وتە ۇلكەن كورسەتكىش. سوعىستىڭ سالدارىنان ۋكراينا ەكونوميكاسى 30 پايىزعا, رەسەي مەن بەلارۋستا 5-6 پايىزعا قۇلدىرايتىنى قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى سول ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىمەن بۇرىننان تىعىز ينتەگراتسيالانعان قازاقستان ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە, ولاردىڭ ءبارى دە – ءبىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناس جاسايتىن ءداستۇرلى ارىپتەستەرىمىز.
بۇدان بولەك, قازاقستاننىڭ ەڭ ۇلكەن ساۋدا قاتىناسىن جاسايتىن كورشىلەس قىتاي مەملەكەتى دە بيىل ەداۋىر قيىندىققا دۋشار بولىپ وتىر. ماسەلەن, ەكىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بار-جوعى 0,5 پايىزدى قۇرادى. بۇل ول ەلدە بيىل ەكونوميكا ءوسىمى جوق دەگەنمەن پارا-پار. ءۇشىنشى توقسانداعى كورسەتكىش تە وسى ويىمىزدى دالەلدەي تۇسەدى.
قىتاي دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى مەملەكەتتىڭ ءبىرى بولعاندىقتان بۇل ەلدە ورىن الىپ وتىرعان وسى جاعدايدىڭ ءبارى تەك قازاقستان ەمەس, باسقا ەلدەرگە دە كەرى ىقپالىن تيگىزەرى داۋسىز. شىنىندا دا قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءبىراز سالاسىندا داعدارىس بار. مىسالى, قىتاي مەملەكەتى 1 ملرد 200 ملن تونناداي بولات وندىرەتىن ەدى. سونىڭ 1 ملرد تونناسىن وزدەرى تۇتىناتىن. بىراق قۇرىلىس سالاسى مەن ماشينا جاساۋ ونەركاسىبىندەگى داعدارىسقا بايلانىستى ولاردىڭ مەتالل تۇتىنۋى كۇرت تومەندەدى. سونىڭ سالدارىنان الەمدىك نارىقتا مەتالدىڭ باعاسى ارزانداپ كەتتى. قازاقستان رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقاندىقتان ەكى جاقتاعى كورشى مەملەكەتتىڭ ىشكى جاعدايى بىزگە ايتارلىقتاي اسەر ەتكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. دەگەنمەن دە, كورشى مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا بيىلعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرەتىن بولساق, قاناعاتتانارلىق دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا بولادى. بولجام بويىنشا, وسى جىلدى ءبىز ەكونوميكالىق ءوسۋ كورسەتكىشىن 3 پايىزدىق وسۋمەن اياقتايمىز دەپ وتىرمىز جانە بۇعان ناقتى نەگىز دە بار.
وسىنداي جەتىستىكتىڭ سىرى نەدە؟ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا قانداي جاعدايلار اسەر ەتۋدە؟ وسى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەيىك. بىرىنشىدەن, قازاقستان ءوزىنىڭ ەگەمەندىك العان العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ اشىق ەكونوميكالىق ساياسات ۇستانىپ كەلەدى. اقيقاتىن ايتار بولساق, ءدال وسى فاكتور ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدىڭ العىشارتىنداي كورىنەتىنىن قازىر دالەلدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ونىڭ ۇستىنە, توقسانىنشى جىلداردىڭ وزىندە قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ەڭ العاشقى بولىپ ەكونوميكاسىن نارىقتىق قاتىناستاردىڭ بارلىق كانوندارىنا ساي كوشىرۋدىڭ زاڭنامالىق بازاسىن جاساي ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە نارىقتىق قاتىناس كەڭ قانات جايدى. ال بۇل فاكتوردى ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدىڭ باستاۋى بولدى دەپ باتىل ايتۋىمىزعا بولادى.
بۇعان قوسا, ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ساۋاتتى سىرتقى ساياساتى قازاقستاننىڭ تۇراقتى ىشكى دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلىنە اينالعانىن دا اتاپ وتكەن ءجون. رەسەي, قىتاي, ەۋروپالىق وداق جانە امەريكا قۇراما شتاتتارى سەكىلدى ءىرى دەرجاۆالاردىڭ گەوساياسي مۇددەلەرىنىڭ توعىسىندا تۇرعان قازاقستان بارلىق ورتالىقپەن تەڭدەي قارىم-قاتىناس ورناتا الدى. قازىرگى تاڭدا الەم قازاقستاندى ستراتەگيالىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەدەلدى سۋبەكتىسى رەتىندە تانىپ وتىرعانى – ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش. ايتارى جوق, ولار قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن تولىق مويىنداعانى دا – تاريحي فاكت.
ەڭ باستىسى, ەلىمىزدەگى وڭىرلەردىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك الەۋەتى مەن ءومىر ساپاسى ءبىرتۇتاس قازاقستاننىڭ تۇراقتى ءارى تەپە-تەڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ كەلەدى. بۇل – وتە ماڭىزدى كورسەتكىش. ويتكەنى ءار ءوڭىردىڭ گۇلدەنۋى – قازاقستاننىڭ گۇلدەنۋى. سوندىقتان دا الداعى ۋاقىتتا ءار ءوڭىر وزىندىك برەند, وزىندىك دامۋ ەرەكشەلىكتەرى, ەكونوميكالىق باعىتتىلىعى بار ايماققا اينالۋعا ءتيىس. ەكونوميكالىق قۋاتتى ءارى الەۋمەتتىك جاعىنان جوعارى دامىعان كۇشتى وڭىرلەر قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ كەپىلى بولىپ وتىرعانىن ءدال قازىر ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى.
الەمدىك مۇحيتتان الىس ورنالاسۋى وسىعان دەيىن قازاقستاننىڭ ەڭ ءالسىز جەرى رەتىندە قارالىپ كەلدى. الايدا ەلىمىز بۇل ولقىلىقتىڭ دا ورنىن تولتىرا ءبىلدى. ەلىمىزدە كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ اۋقىمدى جاڭعىرتىلۋى, سونىڭ ىشىندە جاڭا اۆتوجولدار مەن تەمىر جولدار قۇرىلىسى, سونداي-اق پورت قۋاتتىلىقتارىن دامىتۋ ارقىلى قازاقستان ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى قۇرلىق كوپىرىنە اينالدى. شىنىندا دا, قازاقستان سوڭعى جىلدارى باسقا ەلدەرگە دە وسىلايشا ءوز الەۋەتىن دامىتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتە باستادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ارينە, ەلدىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى تۋرالى ايتقان كەزدە ءبىز ەڭ الدىمەن سول ەلدىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ ءوسىپ, جەتىلۋ دەڭگەيىن باسشىلىققا الۋىمىز كەرەك. كەرەك دەسەڭىز, بۇل – ەڭ قاستەرلى كورسەتكىش. ءبىز الەم الدىندا اشىق ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ارقاسىندا جاستارىمىزدى الىس-جاقىن شەتەلدەردە وقىتىپ, تاجىريبە جيناقتاۋعا قول جەتكىزە بىلدىك. سونىڭ ناتيجەسىندە, قازىرگى كەزەڭدە قازاقستاننىڭ ادامي كاپيتالىنىڭ ءوسۋ دەڭگەيى كورشىلەس كوپ مەملەكەتپەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى تۇر. ءبىر انىق: ەكونوميكانى العا جىلجىتاتىن ەڭ الدىمەن ادام كاپيتالى ەكەنىن ەسكەرەتىن بولساق, وندا بۇل تۇرعىدا بىزدە ۇلكەن الەۋەت بار ەكەنىن ايتۋعا بولادى.
ەل ەكونوميكاسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا سەبەپ بولىپ وتىرعان ەكىنشى نارسە قازاقستان ەكونوميكاسى ينفراقۇرىلىمىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانى دەپ ايتار ەدىك. ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس كەلەتىن اۆتوموبيل جولدارى ساپالى ءارى تەز سالىندى. ناتيجەسىندە, تەرريتوريامىز كەڭ-بايتاق جانە ايماقتاردىڭ اراسى شالعاي جاتقانىنا قاراماستان, اۆتوموبيل كولىگىمەن جۇك تاسىمالى ارتا باستادى. وعان قوسا, ايماقتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناسى جاقساردى. ەڭ باستىسى, ىشكى نارىقتا جۇك تاسىمالىنىڭ وزىندىك قۇنى ارزاندادى. بۇل – ەلىمىزدە بيزنەستىڭ قارقىن جايۋىنا اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر الەۋەتتىك كۇش.
سونىمەن بىرگە قازاقستاندا تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم دا قارقىندى دامي باستادى. كوپتەگەن حالىقارالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بولجامى بويىنشا قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋ كورسەتكىشى الەمدەگى 90 ەلدىڭ اراسىندا 20-ورىنعا شىقتى. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ تسيفرلىق يندۋسترياسى قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن بۇكىل دۇنيەجۇزى مويىنداپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا قازىر قازاقستاندا بيزنەستى ونلاين رەجىمدە تىركەۋگە جانە جۇرگىزۋگە بولادى.
كوپتەگەن اقشا – تولەم پروتسەسىن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى پايدالانىپ, ۇيدە وتىرىپ-اق ونلاين رەجىمدە جاسايتىن دارەجەگە جەتتىك. مۇنىڭ ءوزى – قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى الەۋەتىنىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى جانە بۇل ءۇردىس بارعان سايىن ۇكىمەتتىڭ دە, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىنىڭ دا نازارىندا تۇرعاندىقتان ۇنەمى دامۋ ۇستىندە. ءىت سالاسىندا كوپتەگەن مامان دايارلانىپ, وسى سالادا جاڭا بيزنەس نىساندارى اشىلىپ جاتىر. بۇل الەۋەتىمىز دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوسارى ءسوزسىز.
ءبىز ەلدىڭ الەۋەتى تۋرالى ءسوز قوزعاعان كەزدە دۇنيە جۇزىندە مويىندالعان ءوزىمىزدىڭ بانك جۇيەمىز تۋرالى دا ايتۋىمىز كەرەك. ول – ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى. تەك سىرتقى ەلدەرگە, ءوزىمىزدىڭ ىشىمىزدە جىلدام زاماناۋي دەڭگەيدە قىزمەت كورسەتە الاتىن جاعدايدا عانا ەكونوميكامىز تۇراقتى داميدى. سوندىقتان دا بانك سەكتورىندا وتە جوعارى باسەكەلەستىك قالىپتاسقان. سونىڭ ناتيجەسىندە, بانكتەر ءبىر-بىرىمەن جارىسا وتىرىپ, جاڭا تەحنولوگيالاردى, ونىڭ ىشىندە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى ءوز تاجىريبەسىندە كەڭىنەن ەنگىزىپ جاتىر. وسىنىڭ ءوزى بيزنەستىڭ جاقسى دامۋىنا جول اشاتىنى ءسوزسىز.
تاعى ءبىر باستى ماسەلەگە توقتالايىق. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاسى تۇراقتى دامۋى ءۇشىن وندا جەتكىلىكتى ەنەرگيا كوزدەرى بولۋى كەرەك. تاعى ءبىر وسى ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىندا ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇر. بۇل جەردە دە قازاقستاننىڭ الەۋەتى وتە زور ەكەنىن ايتا الامىز. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 24 گۆت قوندىرىلعان قۋات كوزى بار. جانە ءدال قازىر ەلىمىزدە ءوندىرىستىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولارلىقتاي ەنەرگيا تاپشىلىعى بايقالعان ەمەس. دەگەنمەن ءوندىرىستى ءارى قاراي قارقىندى دامىتۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا سالاسىنا ۇلكەن كوڭىل بولىنۋدە. ەكىباستۇزداعى ەنەرگيا وندىرەتىن قۋاتتى كومپانيالارىمىزدى ودان ءارى دامىتىپ, جەتىلدىرۋ – كۇن تارتىبىندە تۇرعان كەلەلى ماسەلە. ول ءوز كەزەگىندە شەشىلەدى دە. بۇعان قوسا, قازاقستاندا ەنەرگيانىڭ بالاما كوزدەرىن دامىتۋ ماسەلەسى دە وتكىر قويىلىپ كەلەدى. العاشقى ناتيجەلەر دە جوق ەمەس. قازىر جالپى ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءۇش پايىزدان استامى وسى بالاما كوزدەن الىنىپ وتىر. جەل مەن كۇن ەنەرگياسىن ءوندىرۋ بىزدە بىرتە-بىرتە اياعىنان تۇرىپ كەلەدى. بولاشاقتا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ دا جوسپارلانىپ وتىر. مۇنىڭ ءبارى – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جۇمىستار. ءبىز تەك وسى ارقىلى عانا ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنا جول اشامىز.
ەۋروپالىق وداق اتوم ەنەرگەتيكاسىن «جاسىل» تەحنولوگيامەن تەڭەستىرۋ ماسەلەسىن قاراپ جاتىر جانە ولار گازدى دا, اتوم ەنەرگەتيكاسىن دا «جاسىل» تەحنولوگيامەن تەڭەستىرگەلى وتىر. سوندىقتان قازاقستاننىڭ الدىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ بارلىق العىشارتى بار جانە بۇل ماسەلەمەن اينالىسۋ وتە ماڭىزدى. ءبىز اەس سالاتىن بولساق, ول سەنىمدى قۋات جەتكىزۋشى جانە قازاقستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەسىندە مانەۆرلەرگە يكەمدى بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەت 2035 جىلعا قاراي ەلدەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 6 پايىز گەنەراتسياسىن اتوم ەنەرگەتيكاسىنا اينالدىرۋعا نيەتتى. بۇل بىزگە جاقىن كەلەشەكتە ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋ بويىنشا بۇكىل قاجەتتىلىگىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ اەس سالۋ عانا ەمەس, ونىمەن بىرگە ينجەنەريانىڭ قۇلاش جايۋى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
اەس سالعانشا كۇن مەن جەل ەنەرگەتيكاسىن نەگە دامىتپايمىز؟ وسىنداي سۇراق تۋىنداۋى دا زاڭدىلىق. بۇل ماسەلەنى دە باسىن اشىپ ايتقان دۇرىس بولار. بىرىنشىدەن, ماسەلە باعاعا بايلانىستى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ قازىرگى ءتاريفى, ارينە, ءبىزدىڭ قولدانىستاعى ءداستۇرلى ستانسالارداعىدان قىمبات. ەكىنشىدەن, وكىنىشكە قاراي, جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مانەۆرگە يكەمسىز, ستانسالاردىڭ تىرەگىنە اينالا الادى دەۋگە دە كەلمەيدى. ياعني ءۇزىلىسسىز قۋات بەرە المايدى. ويتكەنى تابيعاتتىڭ جاراتىلىسى سولاي – نە ۇنەمى جەل سوعىپ تۇرۋى كەرەك, نە ۇنەمى كۇن شىعىپ تۇرۋى شارت. ارينە, جەل مەن كۇننەن الاتىن قۋاتتى دا كەڭ كولەمدە پايدالانۋعا بولادى, بىراق ول ءۇشىن ەنەرگيانى جيناقتايتىن ينفراقۇرىلىم جاساۋ كەرەك. دەيتۇرعانمەن, بۇل تەحنولوگيا ءالى جەتكىلىكتى دامىپ ۇلگەرگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە, وتە قىمبات.
قازاقستان جاعدايىندا اتوم قۋاتىنىڭ ورنىن گاز دا باسا المايدى. ءبىز بۇل سالادا كومىرتەگى بەيتاراپتىعى تۋرالى ساياسات ۇستانىپ وتىرعان ەلمىز. كومىر جاعاتىن ۇلكەن ستانسالاردى جوبالاي المايمىز. مۇنداي تالاپپەن تەك گازدى جاعۋعا بولادى. قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق تەڭگەرىمىنە 20 گۆت ەنەرگيا كەرەك دەسەك, ونىڭ ءبارىن گازبەن جابۋ ءۇشىن وراسان مول گاز كەرەك. قۋاتى 1 گۆت بولاتىن ستانسا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن شامامەن 2 ملرد تەكشە مەتر گاز قاجەت. جوعارىداعى قۋاتتى گازدان الاتىن بولساق, بىزدە ونداي مولشەردەگى شيكىزات تا جوق. ونىڭ ۇستىنە, ءبىز گازدى وڭىرلەردى گازداندىرۋعا جۇمساپ جاتىرمىز. گاز – مۇنايمەن بىرىكتىرىپ, باسقا دا ونىمدەر الۋعا تاپتىرمايتىن شيكىزات. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرسەك, بىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ ۇلكەن الەۋەتى بار.
بۇل تاقىرىپتا تاعى ءبىر ەرەكشە ءمان بەرەتىن جايت, ەلىمىزدە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلۋى كەرەك. بۇل ماقساتتا دا قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن اۋقىمدى شارالار ىسكە اسىرىلۋدا. ءوزىنىڭ بيلىكپەن جاقىن بايلانىسىن پايدالانىپ, بيزنەستە ۇستەمدىك جاساپ جۇرگەن وليگارحتاردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىن شەكتەۋ نەمەسە «بارماق باستى, كوز قىستى» ءتاسىلىن پايدالانىپ, شەكتەۋلى رەسۋرستاردى وزىنە ءتيىمدى باعامەن الىپ كەتۋ فاكتىلەرىنە دە توسقاۋىل قويىلا باستادى. پرەزيدەنت بيزنەستىڭ بارلىق تۇلعاسىنا بىردەي تەڭ جاعداي جاساۋدى تاپسىرىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ادامي فاكتوردى ازايتۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك باقىلاۋداعى تاۋەكەلدەردى باسقارۋ جۇيەسى اۆتوماتتاندىرىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ورگاندارى بيزنەستىڭ نەعۇرلىم پروبلەمالى سۋبەكتىلەرىنە شوعىرلاندى. بۇل رەتتە زاڭعا باعىناتىن كاسىپكەرلەرگە اكىمشىلىك قىسىم تومەندەيدى. باسەكەلەستىك اياسىن ەلەۋلى تۇردە كەڭەيتىپ, بارلىق كاسىپكەر ءۇشىن شىن مانىندە تەڭ مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ, مونوپوليالاندىرۋ توقتاتىلادى. وڭىرلەردە شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە باسىمدىق بەرىلەدى.
مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ۇسىنۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋدا كوپتەگەن جاڭا مىندەت تە تۇر. «سامۇرىق-قازىنا» قورىندا ساتىپ الۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا ءتارتىبىنىڭ جوباسى ازىرلەندى. ول ءبىرىنشى كەزەكتە ساتىپ الۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋعا جانە وڭايلاتۋعا, جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەر مەن جەتكىزۋشىلەردى قولداۋعا باعىتتالعان. بۇل شارالار 10 مىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسىنە كومەكتەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇكىمەت وتاندىق كاسىپكەرلەر كەڭەسىمەن بىرگە ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جانە بيزنەس ورتانى ءارى قاراي جاقسارتۋعا باعىتتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋدا. سونداي-اق ينۆەستيتسيالىق ساياساتتىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى.
بانك جۇيەسى ارقىلى ەكونوميكانى تۇزەتۋ ءبىرشاما جاقسارىپ كەلەدى. جالپى, ۇلتتىق بانك باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا قاتاڭ مونيتارلىق ساياسات جۇرگىزىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى دە ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندىقتان بانك جۇيەسىنىڭ دامۋى دا, ينۆەستيتسيانىڭ كوپتەپ كەلۋى دە ەل ەكونوميكاسىنىڭ الداعى ۋاقىتتا قارقىندى دامۋىنا جول اشاتىنى داۋسىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, ەلىمىزدە اشىق ەكونوميكالىق ساياسات جۇرگىزىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە, كوپتەگەن ينۆەستور باسقارۋدىڭ جاڭا كورپوراتيۆتىك قاعيدالارى مەن پرينتسيپتەرىن الىپ كەلدى. ۇزاق جىلدار بويى جۇرگىزىلىپ وتىرعان وسى كورپوراتيۆتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا جاڭا بۋىن مەنەدجەرلەر قالىپتاستى. ولار – ناقتى ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن جانە باسقارۋدىڭ زاماناۋي كورپوراتيۆتىك ءپرينتسيپىن جەتىك مەڭگەرگەن ازاماتتار. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ كوپتەگەن جەكە نەمەسە كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردا قازىر كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ بىرازىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم الدا. مۇنىڭ ءوزى كومپانيالاردىڭ تۇراقتى دامىپ, قانداي قيىندىقتاردان دا ابىرويمەن شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ويتكەنى قازاقستانداعى كوپتەگەن كومپانياداعى مەنەدجمەنت دۇنيە ءجۇزىنىڭ الدىڭعى كومپانيالارىندا قولدانىلاتىن پرينتسيپتەرگە سۇيەنىپ جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
كورپوراتيۆتىك باسقارۋدىڭ ەڭ سوڭعى جاڭا ادىستەرىن پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە وتاندىق كومپانيالاردا كوررۋپتسيانىڭ ەلەمەنتتەرىن جويۋعا جول اشىلدى. جالپى, كوررۋپتسيامەن كۇرەسۋ كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ عانا ءىسى ەمەس, سونىمەن قاتار باسقارۋدىڭ جاڭا كورپوراتيۆتىك ەلەمەنتتەرىن كەڭىنەن ەنگىزۋ وندىرىستەگى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. سوندىقتان ءبىر جاعىنان كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ تاباندىلىعى, ءبىر جاعىنان وزىق كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ارقىلى عانا ءبىز سىبايلاس جەمقورلىقتى جەڭە الامىز.
سىبايلاس جەمقورلىق دەمەكشى, ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پروتسەسى تولىعىمەن ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرىلدى. بۇكىل پروتسەسس ايقىن جانە بارلىعىنا قولجەتىمدى. قابىلدانعان ءىس-شارالاردىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى جىلدارى ءبىر كوزدەن تىكەلەي ساتىپ الۋ ۇلەسى 64 پايىزدان 39 پايىزعا دەيىن قىسقاردى. وسى جىلدان باستاپ تىكەلەي ساتىپ الۋدىڭ تاعى 6 نەگىزى زاڭنان الىنىپ تاستالدى.
ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ – قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق مىندەتى. پرەزيدەنتتىڭ اتالعان باستاماسى جالپىۇلتتىق يدەياعا اينالۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرتۋگە دايىن بولۋعا ءتيىس. ءبىز مەملەكەت باسشىسى جۇزەگە اسىرىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ كۋاسىمىز. ارينە, ءبىر كۇننىڭ ىشىندە نەمەسە قىسقا كەزەڭدە ەلدى وزگەرتۋ قيىن. وعان بارلىق سالادا جۇيەلى وزگەرىس قاجەت. دەگەنمەن بىزدە ماتەريالدىق تۇرعىدان دا, زياتكەرلىك تۇرعىدان دا قاجەتتى بارلىق رەسۋرس بار.
ەكونوميكاداعى اشىقتىق, قولجەتىمدىلىك جانە ادىلدىك – مىنە, ءدال وسى قاعيدالار قاراپايىم حالىقتىڭ سەنىمىن قايتارىپ, نىعايتا الادى. پرەزيدەنت كوپتەگەن رەفورما جاساپ جاتىر. جۇزەگە اسقاندارى دا بار, ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر دە بار. سوندىقتان دا ءدال قازىر ەلدە جاسالىپ جاتقان بارلىق باستاما ءبىزدى جاڭا جەڭىستەرگە باستايتىنىنا جانە ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدىڭ بۇدان دا زور بولارىنا جول اشاتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيمىز.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
