بالالارعا ارنالعان باياندى باعدارلامالار

ارماندارعا جەتەلەگەن اتاۋلى جىل

مەملەكەت باسشىسى ەل تىزگىنىن ۇستاعان ساتتەن باستاپ بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن قۇقىعىن قورعاۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇعان مەملەكەت دەڭگەيىندەگى ستراتەگيالىق مىندەت رەتىندە ءمان بەرىپ, بۇل ۇستانىم ءار جولداۋدا جاس ۇرپاق قامىنا قاتىستى ناقتى تاپسىرمالارمەن بەكي ءتۇستى. ال قازىرگى 2022 جىلدىڭ «بالالار جىلى» دەپ جاريالانۋى اتالعان باعىتتاعى جۇمىستاردى ودان سايىن جانداندىرۋعا سەرپىن بەردى.

البەتتە, بالالارعا قامقورلىقتى كۇشەيتەتىن باستامالارعا توقتالعاندا, ويىمىزعا بىردەن ورالاتىنى – «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى. كوسە­گەمىزدى كوگەرتەتىن بۇل جاڭالىق كوپ­شى­لىكتىڭ كوپتەن كۇتكەن, كوكەيىندە جۇر­گەن ۇمىتىمەن ۇندەسەدى. ويتكەنى ۇلت باي­لىعىنىڭ ۇلەسىن ءار شاڭىراق سەزىنەتىندەي يگىلىكتى حالىقتىڭ كوكسەپ جۇرگەنى قاشان؟ باقساق, پرەزيدەنت مۇنداي ويعا ءاۋ باستان-اق بەكىگەن سياقتى. وعان ەڭ العاشقى حالىققا ارناعان جولداۋىندا ايتقان ويى ايعاق بولا الادى. وندا ول: «ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ اعىمداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە جۇمسالۋىن قىسقارتۋ قاجەت. بۇل – كەلەشەك ۇرپاقتىڭ قارجىسى», دەپ شەگەلەپ ايتقان ەدى. ال ارادا ءۇش جىل وتكەندە وسى ويدى ناقتى ىسكە اسىراتىن تەتىك رەتىندە جاڭا باعدارلاما­نىڭ قولعا الىناتىنى جاريالاندى. دالى­رەك ايتساق, ق.توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى بيىلعى قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا: «با­لالار جىلىنىڭ اياسىندا «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى مۇلدە جاڭا باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىنامىن. قارجى ءار بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن اۋدارىلىپ تۇرادى, ونى مەرزىمىنەن بۇرىن ەسەپشوتتان شىعارىپ الۋعا بولمايدى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالادى. بۇل قاراجات وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلكەن ومىرگە قادام باسۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. قور, شىن مانىندە, ۇلتتىق مارتەبەگە يە بولىپ, حالقىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەدى. باستامانى مۇقيات ازىرلەۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جوبانى 2024 جىلعى
1 قاڭ­تاردان باستاپ ىسكە قوسۋدى تاپسىرامىن», دەدى.

ۇرپاق اماندىعى – باستى نازاردا

ىزگى قوعامنىڭ ىرگەسىن بەكىتەتىن ۇستىن – بالالاردىڭ اماندىعى, دامۋ ەركىندىگى, قاۋىپسىز كەڭىستىگى. ولاردىڭ كىرشىكسىز تازا ءومىرىنىڭ بىلعانباۋىن قاداعالاۋ, سۇستى كوزدەردەن, سۇعاناق قولداردان ساقتاۋ – ەڭ نەگىزگى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك. وسىعان ءجىتى ءمان بەرگەن مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلى زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەن بالالار مەن ولاردىڭ وتباسىن قورعاۋ جونىندە تولىققاندى باعدارلاما ازىرلەۋدى تاپسىردى. كەيىننەن بۇل ارنايى زاڭمەن بەكىتىلىپ, بالالاردىڭ ومىرىنە داق تۇسىرگەن قىلمىستاردىڭ جازاسى تىم قاتايتىلدى.

سونىمەن قاتار انا مەن بالانىڭ اماندىعىن, بالالاردىڭ دەنساۋلىعىن كۇ­تىپ, جان-جاقتى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ۇنەمى نازاردا ۇستايتىن ماسەلە ەكەنى انىق. بۇل حالىقارالىق قۇجاتتاردا دا, ۇلتتىق قۇجاتتاردا دا ساياسي ءمانى بار ماڭىزدى كورسەتكىش رەتىندە بەلگىلەنگەن.

كەيىنگى 5 جىل ىشىندە ەلىمىزدە بالا تۋ كورسەتكىشى ايتارلىقتاي ءوستى. 2021 جىلى 30 جىل ىشىندە ەڭ جوعارعى تۋ كورسەتكىشى تىركەلىپ, 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققاندا 23,4-كە جەتتى, دۇنيەگە 440 مىڭنان اسا ءسابي كەلىپ, ناعىز «بەبي بۋم» بولدى. الايدا وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل 9 اي ىشىندە بوسانۋ سانى 7,2%- عا (301 627 بوسانۋ) تومەندەپ, 306 721 ءسابي دۇنيەگە كەلدى. مامانداردىڭ حابارلاۋىنشا, جالپى بوسانۋدىڭ 70 پايىزدان استامى قالىپتى جاعدايدا, اۋىتقۋسىز ءوتىپ جاتىر. ال 30 پايىز ايەلدەردە دەن­ساۋلىعىندا بولاتىن اۋرۋلارىنا باي­لانىستى جۇكتىلىك پەن بوسانۋدىڭ اسقى­نۋلارى كەزدەسەدى.

انالاردىڭ قاۋىپسىز بوسانۋىنا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى دا ايتارلىقتاي كەرى ىقپالىن تيگىزدى. بىلتىر 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا بالا تۋاتىن جاستاعى جانە جۇكتى ايەلدەردىڭ اراسىندا COVID-19 جۇقتىرۋ كورسەتكىشى 2,5 ەسەگە ارتتى. 2021 جىلى جانساقتاۋ بولىمشەلەرىنە تۇسكەن جۇكتى ايەلدەردىڭ سانى دا 2,4 ەسە ارتىپ كەتكەن ەكەن. ونىڭ ىشىندە وكپەنىڭ تولىق زاقىمدانۋى مەن تىنىس-جۇرەك جەتىسپەۋشىلىگى انىقتالعان 61 پاتسيەنت ەكستراكورپورالدىق مەمبرانالىق وكسيگەناتسيا (ەكMO), 500-گە جۋىق ايەل جاساندى وكپە ۆەنتيلياتسيا اپپاراتىنا قوسىلدى. سودان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى 1,5 مىڭعا جۋىق وتە اۋىر حالدەگى ايەلدىڭ ءومىرىن ساقتاپ, امان-ەسەن وتباسىنا ورالۋىنا سەبەپكەر بولدى.

وسى تۇستا قانشاما وتباسىعا بالا ءسۇيۋ باقىتىن بۇيىرتقان شاراپاتتى باعدارلاما «اڭساعان ءسابيدى» ارنايى اتاپ ءوتۋ كەرەك. بۇل باعدارلاما ارقىلى بىلتىر 3 018 جۇكتى ايەل ەسەپكە الىنىپ, ونىڭ ىشىنەن 2 219 بالا امان-ساۋ دۇنيەگە كەلدى.

سونىمەن قاتار قازىرگى تاڭدا پرەزي­دەنت پارمەنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن ورفان­دىق اۋرۋلارعا شالدىققان بالالارعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ جاتىر. ەلىمىزدە ورفاندىق اۋرۋلارعا 100 مىڭ تۇرعىنعا شاق­قاندا 50-دەن اسپايتىن جاعداي تارالاتىن اۋرۋلار جاتادى. 2022 جىلدىڭ
1 شىلدەسىندەگى جاعداي بويىنشا ديسپان­سەرلىك ناۋقاستاردىڭ ەلەكتروندىق تىركە­لىمىندە ورفاندىق اۋرۋلارى بار 12 مىڭ­نان اسا بالا تىركەلگەن.

دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترىنىڭ 2020 جىلعى 20 قازانداعى بۇيرىعىمەن ورفان­دىق اۋرۋلار مەن ولاردى ەمدەۋگە ار­نال­عان دارىلىك زاتتاردىڭ تىزبەسى بەكىتى­لىپ, وعان 66 نوزولوگيا ەنگىزىلگەن. كەيىن­گى ءۇش جىلدا امبۋلاتوريالىق دەڭگەي­دە دارىلىك قامتاماسىز ەتۋ 15-تەن 30 سيرەك كەزدەسەتىن نوزولوگياعا دەيىن, قامتىل­عان پاتسيەنتتەر سانى 9,3 مىڭنان 24,8 مىڭعا دەيىن, ال ورفاندىق دارىلىك زاتتار
47 اتاۋدان 98 اتاۋعا دەيىن ۇلعايتىلدى.

بيىل سيرەك كەزدەسەتىن اۋرۋلارى بار پاتسيەنتتەر 20 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن دا­رى­لىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. بۇ­عان قوسا ۇلتتىق قوردان 5 جاڭا اۋرۋ­دى 20 جاڭا ورفاندىق پرەپاراتپەن قام­تۋعا 16 ملرد تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ ىشىن­دە ج ۇلىننىڭ بۇلشىقەت اتروفيا­سىن ەمدەۋگە پايدالانىلاتىن, 1 قۇتىسىنىڭ قۇنى شامامەن 42 ملن تەڭگە تۇراتىن نۋسينەرسەن پرەپاراتى بار. ال «قازاقستان حالقىنا» قورىنىڭ قاتىسۋىمەن ج ۇلىن بۇلشىقەت اتروفياسى بار 5 بالاعا 1 قاپتاماسىنىڭ 1 ملرد تەڭگەدەن اسا قۇنى بار «زولگەنسما» پرەپاراتى, تاعى دا بىرقاتار قىمبات ­پرەپارات ساتىپ الىندى.

جەدەل ليمفوبلاستيكالىق لەيكە­ميا, تۋا بىتكەن جالپىلانعان بەراردينەل­لي-سەيپ ليپوديستروفياسى, ج ۇلىن بۇلشىقەت اتروفياسى جانە نەيروبلاستوما بار بالالار امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدە دارىلىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق ەپيلەپسيامەن, ديۋشەننىڭ بۇلشىقەت ديستروفياسىمەن جانە سوزىلمالى س ۆيرۋستىق گەپاتيتىمەن اۋىراتىن بالالارعا جاڭا پرەپاراتتار ەنگىزىلدى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن اكىمدىكتەر اراسىنداعى مەموراندۋمدار اياسىندا ورفاندىق ءدارى-دارمەكتەردى ­ساتىپ الۋعا قارجىلاندىرۋ كولەمىن 2021 جىلعى 11,5 ملرد تەڭگەدەن 2024 جى­لى 18,6 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتۋ كوز­دەل­گەن. 2022 جىلى 2 مىڭنان اسا پاتسيەنت جەر­گىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنان 13,1 ملرد تەڭگەگە ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتىلدى.

ءبىلىمدى ۇرپاق بيىككە ۇمتىلادى

ادام كاپيتالىن دامىتۋ – ۇلت ساپاسىن ارتتىرىپ, قوعامنىڭ ىلگەرى باسۋىنا باستايتىن ىرگەلى باعىت. بۇل رەتتە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن بارىنشا كۇشەيتۋ ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

اتالعان سالاداعى قوردالانعان ماسە­لەنىڭ ءبىر كورىنىسى قالا مەن اۋىلداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىنان بايقالاتىن. بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا پرە­زيدەنت تاپسىرماسىمەن ازىرلەنگەن از قام­­تىلعان جانە كوپبالالى وتباسىلاردى قولداۋ ءۇشىن دارىندى بالانىڭ قابىلەتىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ەداۋىر سەپتىگىن تيگىزىپ جاتىر. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا وبلىستىق دارىندى بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىقتار دارىندى بالالاردىڭ مالىمەتتەر بازاسىن قۇردى. ارنايى مونيتورينگ ناتيجەلەرى بويىنشا 95 مىڭنان اسا دارىندى وقۋشى انىقتالدى, ونىڭ 29 مىڭنان استامى – اۋىلدىق جەرلەردەن جانە كوپبالالى, از قامتىلعان وتباسىلاردان. سونىمەن قاتار 63 مىڭنان اسا بالانىڭ ەرەكشە زياتكەرلىك قابىلەتى بار, 32 مىڭنان اسا وقۋشى مادەنيەت جانە سپورت سالاسىندا ۇزدىك ناتيجەگە قول جەتكىزدى. جالپى, رەسپۋبليكادا 3,6 ملن ءبىلىم الۋشىنىڭ 6,3%-ى – دارىندى بالالار. بيىل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا دارىندى بالالار سانى 10 667-گە, ياعني 3,1%-عا ارتتى.

وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن حالىقارالىق ءپان وليم­پيادالارىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇل­دەگەرلەرىنە بىرجولعى اقشالاي سىي­اقى دا بەرىلە باستاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنداي دارىندى وقۋشىلاردى دايىنداعان مۇعالىمدەرى دە ەسكەۋرسىز قال­مايدى, ولارعا دا بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن بىرجولعى سىياقى بەرىلەدى. بۇل بىرجولعى سىياقىنىڭ زاڭمەن بەكىتىلگەن ءتيىستى مولشەرى مىناداي: التىن مەدال يەگەرىنە – 1 500 ەسەلەنگەن اەك, كۇمىس مەدال – 1000 ەسەلەنگەن اەك, قولا مەدال يەگەرىنە – 500 ەسەلەنگەن اەك. قازىر ەلىمىزدە 1 اەك كولەمى 3 063 تەڭگە ەكەنىن ەسكە سالا كەتەيىك. وسىنداي سىياقىمەن بيىل 27 جەڭىمپاز بەن جۇلدەگەر وقۋشى جانە ولاردى دايىنداعان 26 پەداگوگ ماراپاتتالدى.

مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ قامى دا نازاردان تۇسكەن ەمەس. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ, مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى اشۋدىڭ قادامدىق جوسپارىن ازىرلەپ بەكىتتى. قازىرگى كەزدە وڭىرلەردە بالالاردى قامتۋ كورسەتكىشىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جىل باسىنان بەرى 21,4 مىڭ ورىندىق 260-قا جۋىق مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اشىلدى. 2-6 جاستاعى بالالاردىڭ 87,8%-ى مەكتەپكە دەيىنگى بىلىممەن قامتىلعان, ياعني 1 ملن-نان اسا بالا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدارعا جانە مەكتەپالدى سىنىپتارعا بارادى. جىل سوڭىنا دەيىن جوسپارعا سايكەس 13 مىڭ ورىنعا 60-تان اسا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىم اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە.

بۇعان قوسا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ماسەلەسىنە دە باسا ءمان بەرىلىپ جاتىر. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ­بالالاردى قوسىمشا بىلىممەن قامتۋ 70,5%-دى قۇرادى. بۇل دەگەنىمىز – 2 ملن-نان اسا بالا. ەندى وسى كورسەتكىشتى 2025 جىلعا دەيىن 90%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. 1 523 مەكتەپتەن تىس ۇيىمدار­دا قوسىمشا بىلىممەن شامامەن 1,1 ملن بالا قامتىلعان. سونداي-اق مەكتەپتەر بازاسىندا 1,3 ملن-نان اسا بالانى قامتي وتىرىپ, بالالاردىڭ مۇددەلەرى بويىنشا ۇيىرمەلەر مەن سەكتسيالار جەلىسىن دامىتۋ ارقىلى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ىسكە اسىرىلۋدا.

تۇپتەپ كەلگەندە, سەپتىگى مول وسىنداي سەرپىندى ءىس-شارالارمەن جاس ۇرپاقتىڭ باقىتتى بالالىق شاعىن قامتاماسىز ەتۋ ەل ەرتەڭىنە, جارقىن بولاشاققا جاسالىپ جاتقان قۋاتتى قادام ەكەنى ايقىن. ەندىگى تىلەك – وسىناۋ ىزگى ماقساتتاعى باستامالاردىڭ تۇگەل باياندى بولعانى.