قازاق – بارشا تاريحى ازاتتىق ءۇشىن ارپالىستار مەن تارتىستاردان, كۇرەستەر مەن سوعىستاردان تۇراتىن قاھارمان حالىق.
جەر كىندىگىندە, وركەنيەتتەر توعىسىندا ورنالاسقان بابالارىمىزدى تاريح پەن تاعدىردىڭ سان الۋان سىنىنان ۇنەمى امان الىپ شىققان ەڭ اسىل مىندەت ۇرپاق جالعاستىعىن ۇزبەي ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ بولدى.
توقسانىنشى جىل كەڭەس وداعى تاريحىنا «ەگەمەندىك شەرۋى» دەگەن اتپەن ەندى. ءدال وسى جىلى 25 مامىردا – گرۋزيا, 12 ماۋسىمدا – رەسەي, 20 ماۋسىمدا – وزبەكستان, 23 ماۋسىمدا – مولدوۆا, 16 شىلدەدە – ۋكراينا, 27 شىلدەدە – بەلارۋس, 22 تامىزدا – تۇرىكمەنستان, 23 تامىزدا – ارمەنيا, 24 تامىزدا – تاجىكستان, 25 قازاندا – قازاقستان, ەڭ سوڭىندا 15 جەلتوقساندا قىرعىزستان ءوز ەگەمەندىكتەرىن جاريالادى.
قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى ون ەكىنشى شاقىرىلعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ ەكىنشى سەسسياسىنىڭ 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا وتكەن ەرتەڭگىلىك وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە شىعارىلدى.
كۇن تارتىبىندە: قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا
جوعارعى كەڭەستىڭ ەكىنشى سەسسياسى 15 قازاندا ءوز جۇمىسىن باستايدى. وندا توراعا ە.م.اسانباەۆ دەكلاراتسيانىڭ نەگىزگى جوباسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى بايانداما جاساپ, ول 17 قازاندا «سوتسياليستىك قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىندە جاريالاندى.
مارەگە جەتكەن قوس جوبا 15-16 قازان كۇنى قىزۋ تالقىلاۋعا ءتۇسىپ, وعان 40-تان استام دەپۋتات قاتىسادى. ۇسىنىلعان جوبانىڭ ەكەۋى ءبىر-بىرىنە مۇلدە كەرەعار ەدى. «دەموكراتيالىق قازاقستان» اتتى پارلامەنتتىك توپ دايارلاعان جوبادا «ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك», «ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋى», «مەملەكەتتىك ءتىل» سياقتى ۇعىمدار مۇلدەم قامتىلماي, «ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك قۇقىقتىق مەملەكەت ۇعىمىنا سايكەس كەلمەيدى» دەگەن جالعان تەزيس باسشىلىققا الىندى. وكىنىشكە قاراي, وسى توپتىڭ ىشىندە ەسىمى جۇرتقا بەلگىلى قازاق ازاماتتارى دا بولدى. ولار دايىنداعان جوبانىڭ اتاۋىنان دا «مەملەكەتتىلىك» دەگەن ءسوز الىنىپ, دەكلاراتسيا «قازاق كسر ەگەمەندىگى تۋرالى» دەگەن جاداعاي اتاۋمەن ۇسىنىلدى.
تالقىلاۋ, تالاس-تارتىس بارىسىندا ەشقانداي مامىلەگە كەلە الماعان دەپۋتاتتار 1990 جىلدىڭ 16 قازانىندا 25 ادامنان تۇراتىن كوميسسيا قۇرىپ, ونىڭ توراعالىعىنا اكادەميك-دەپۋتات س.زيمانوۆ سايلانادى. ورىنباسارلىققا جوعارعى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ز.فەدوتوۆا مەن ەكونوميكالىق رەفورما, بيۋدجەت جانە قارجى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى م.وسپانوۆ ۇسىنىلادى. كوميسسيا قۇرامىنا اكادەميكتەر ج.ءابدىلدين, م.قوزىباەۆ, س.سارتاەۆ, جازۋشى ءا.كەكىلباەۆ, قورعانىس ءمينيسترى, ارميا گەنەرالى س.نۇرماعامبەتوۆ, كگب گەنەرالى, شىعىس شەكارا وكرۋگىنىڭ قولباسشىسى ە.نەۆەروۆسكي ت.ب. – جالپى سانى 25 دەپۋتات كىرەدى.
ۇلتى, الەۋمەتتىك تەگى, قىزمەتى, وڭىرلىك وكىلدىگى تۇرعىسىنان ءارالۋان دەپۋتاتتاردان تۇراتىن كوميسسيا ون تاۋلىك بويىنا كۇنىنە ەكى رەت وتىرىس وتكىزىپ, ءاربىر ۇسىنىستى قىزىلكەڭىردەك بولعانشا تالقىلايدى. ناتيجەسىندە, كوبىنەسە داۋىس ەكىگە جارىلىپ, كوپتەگەن باپ 2-3 داۋىس باسىمدىعىمەن عانا ماقۇلداندى.
سالىق زيمانوۆ باسقارعان كوميسسيا 10 كۇن بويى دەپۋتاتتاردان تۇسكەن جازباشا ۇسىنىستاردى سالىستىرمالى كەستەگە ءتۇسىرىپ, اۋىزشا ەسكەرتۋلەردى كوميسسيا وتىرىسىندا تىڭداپ, سۇراقتاردىڭ بارلىعىنا زاڭنامالىق تۇرعىدان دالەلدى, تياناقتى جاۋاپتار قايتارادى. سوندىقتان كۇن تارتىبىنە شىعارىلعان دەكلاراتسيا ابدەن پىسىقتالعان, جان-جاقتى تالقىلاۋدان وتكەن قۇجات بولاتىن.
كىرىسپەدەگى كىدىرىس
سونىمەن 1990 جىلدىڭ 25 قازانى – قاسيەتتى جۇما كۇنى «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا» دەپۋتاتتار تالقىلاۋىنا شىعارىلدى. بۇل كەزدەگى جوعارعى كەڭەس توراعاسى كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى, ۇلكەن اقىل-پاراسات يەسى, ءىرى ەكونوميست-عالىم ە.م.اسانباەۆ ەدى.
سەسسيانى ەرىك ماعزۇم ۇلى اشىپ, اۋەلگى ءسوزدى باسقارۋ جۇيەسىندەگى جاڭا قۇرىلىمدار جايلى اقپارات بەرۋ ءۇشىن پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا بەرەدى. ودان كەيىن بىردەن دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋعا كوشىپ, ءسوز كوميسسيا توراعاسى سالىق زيمان ۇلى زيمانوۆقا ۇسىنىلادى.
ول ءوز ءسوزىن: ء«بىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسياسى ازاماتتىق, ۇلتتىق, تۇتاستاي العاندا, قوعامدىق كەلىسىمگە جەتۋگە باعىتتالعان كونسوليداتسيالىق قۇجات بولۋعا ءتيىس», دەپ باستاپ, ونى تالقىلاۋدىڭ وڭاي بولماعانىن, كەيبىر باپتار بويىنشا ورتاق كونسەنسۋسقا كەلە الماعاندارىن, سول سەبەپتى سەسسيانىڭ باسىندا تاراتىلىپ بەرىلگەن نۇسقاعا بىرقاتار وزگەرىس تۇسىرىلگەنىن العا تارتتى. ەگەر دەپۋتاتتارعا تاراتىلعان نۇسقادا 15 باپ بولسا, تالقىلاۋ بارىسىندا ول 18-گە دەيىن جەتكەن.
س.زيمانوۆ تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان نۇسقا 21 قازاندا دايىن بولىپ, ودان كەيىنگى ءۇش كۇن ىشىندە جەكەلەگەن دەپۋتاتتار, عالىمدار جانە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وكىلدەرىمەن قوسىمشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, بىرقاتار رەداكتسيالىق, ستيليستيكالىق جانە مازمۇندىق سيپاتتاعى وزگەرىستەر تۇسىرىلگەنىن جەتكىزدى.
بايانداماشىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتكەنى – دەكلاراتسياداعى رەسپۋبليكا مەن وداقتىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى جانە قۇزىرەت ءبولىسۋ ماسەلەسى. س.زيمانوۆ كۇنى كەشە عانا (ياعني 24 قازان كۇنى) وداقتىق شارت جوباسىن العانىن, سوعان سايكەس ونداعى كەيبىر ويلار مەن يدەيالاردى پايدالانعانىن العا تارتتى. وداقتىق شارتتا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جوعارى اتقارۋشى بيلىكپەن قاتار مەملەكەت باسشىسى دا ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلگەندىكتەن بۇل نورمانىڭ دا ۇسىنىلعان دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزىلگەنىن دە جاريا ەتتى.
بايانداماشى جوبانىڭ سوت قىزمەتىنە قاتىستى 15-بابىنا ارنايى توقتالىپ: «سوتتار زاڭ تالابىن باسشىلىققا الۋى كەرەك», دەيدى. بىراق الداعى ۋاقىتتا سوت قىزمەتىنە قاتىستى ارنايى زاڭ دايىندالىپ جاتقانىن, سول سەبەپتى بۇل باپتى الىپ تاستاۋعا ۇسىنىس بىلدىرۋشىلەردىڭ بار ەكەندىگىن بىلە تۇرسا دا, ونى بۇگىنگى تالقىلاۋعا شىعارعانىن دا كەلتىرۋدى ۇمىتپادى.
دەپۋتات زيمانوۆ دەكلاراتسيا پرەامبۋلاسىنداعى «قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنا وتىرىپ» اتتى ۇعىمعا قارسى شىعىپ, وعان «جانە باسقا ۇلتتاردىڭ» دەگەن تىركەستى قوسۋعا ۇمتىلۋشىلاردىڭ بار ەكەنىن دە اشىقتان-اشىق ايتتى. ءوزىنىڭ بۇل ماسەلەگە مۇلدە قارسى ەكەنىن, ويتكەنى بۇل بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قابىلداعان حالىقارالىق قۇجاتتارعا, ادام قۇقىعى جونىندەگى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياعا كەرەعار ەكەنىن قۇقىق تەورياسى تۇرعىسىنان جان-جاقتى ءتۇسىندىردى. وداقتاس رەسپۋبليكالاردا قابىلدانعان دەكلاراتسيالارعا, اتاپ ايتقاندا, گرۋزيا, ارمەنيا, بەلورۋسسيا, ۋكراينا, مولدوۆا جانە تاجىكستانعا سىلتەمە جاساپ, ولاردىڭ دەكلاراتسياسىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, بارلىعىندا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋىنا باسىمدىق بەرىلگەنىنە توقتالدى.
بايانداماشى دەكلاراتسيانىڭ ەكىنشى بابىنداعى «ۇلتتىق مەملەكەتتىلىك» ۇعىمى بويىنشا كەيبىر دەپۋتاتتار ورىنسىز, قيسىنسىز داۋ-داماي تۋعىزىپ, ءتىپتى ءوزى باسقارىپ وتىرعان كوميسسيانىڭ كەيبىر مۇشەلەرى تەلەديدار ارقىلى جۇرت الدىنا شىعىپ, قازاقستانعا «ۇلتتىق» ەمەس, «فەدەراتيۆتىك» جۇيە كەرەكتىگى تۋرالى ۇسىنىستارىن تىقپالاپ جۇرگەنىن دە جايىپ سالدى.
س.زيمانوۆ بايانداماسىن اياقتاعان سوڭ توراعا ە.اسانباەۆ دەپۋتاتتارعا دەكلاراتسيانىڭ ءار بابىن جەكە-جەكە تالقىلاۋدى, الىپ-قوسارلارى بولسا, رەت-رەتىمەن ۇسىنۋعا شاقىردى.
دەكلاراتسيانىڭ كىرىسپە بولىگى – پرەامبۋلانى تالقىلاۋ باستالا سالىسىمەن ءوزى كوميسسيا قۇرامىندا بولعان وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ جۇمىسشىسى, دەپۋتات ب.ۆ.بارچەنكو بىردەن سوڭعى نۇسقانى مۇلدە كورمەگەنىن ايتىپ: «پرەامبۋلاداعى ءدال وسى سوڭعى ابزاتستى: «قازاق ۇلتىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن وزگە دە ۇلتتىق توپتاردىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنا وتىرىپ» دەگەن نۇسقادا داۋىسقا قويۋدى ۇسىنامىن», دەپ داۋ-دامايدى باستاپ كەتتى. زيمانوۆتىڭ: «جولداس, مۇندا ءسىزدىڭ قولىڭىز تۇر عوي», دەگەن ۋاجىنە توقتاماي, بىردەن ۇسىنىسىن داۋىسقا قويۋدى تالاپ ەتەدى. زيمانوۆ تاعى دا ارىپتەسىنىڭ اپشىسىن باسىپ: ء«بىز سول كەزدە كوپشىلىك داۋىسپەن ءسىزدىڭ ۇسىنىسىڭىزدى قابىلداماي تاستاعان ەدىك», دەگەن دالەلىنە دە بەت باقتىرماي, كوپشىلىكتى اۋلىكتىرە ءتۇستى. زيمانوۆ تا پرينتسيپكە باسىپ, بارچەنكونىڭ ۇسىنىسى كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا داۋىسقا تۇسكەندە ونى 9 مۇشە قولداپ, 5 ادام قارسى بولىپ, 3 دەپۋتات قالىس قالعانى تۋرالى ناقتى ناتيجەنى جاريا ەتتى.
قىپ-قىزىل تالقى ارتىق-كەمى جوق التى ساعاتتان استام ۋاقىتقا سوزىلىپ, تۇسكە دەيىن 27, ال تۇستەن كەيىن 58 دەپۋتات سان الۋان سۇراق قويىپ, ماتىنگە ورىندى-ورىنسىز وزگەرىستەرىن ەنگىزۋمەن بولدى. اكادەميك س.زيمانوۆ التى ساعات بويىنا تابانىنان تىك تۇرىپ, جەكە ءوز باسى ارتىق-كەمى جوق 60 رەت ءسوز الىپ, بارلىق قارسى پىكىرگە سابىرمەن, سالماقپەن تياناقتى جاۋاپ قايتاردى.
تالقىلاۋ باستالىسىمەن-اق قارسى توپتىڭ «تىڭعىلىقتى» دايىندىقپەن كەلگەندىگى انىق بايقالدى. بارچەنكونىڭ ء«الاۋلايى» اياقتالىسىمەن, سولتۇستىك قازاقستاننان سايلانعان جۋرناليست-دەپۋتات ا.ف.كوزلوۆ ءسوز الىپ, ارىپتەسى ۇسىنعان تۇزەتۋدىڭ بىردەن داۋىسقا سالىنۋى كەرەكتىگىن ايتىپ, دىگىرلەي ءتۇستى.
توراعا اسانباەۆ ۇسىنىستى داۋىسقا قويعان ساتتە دەپۋتات, «قوستاناياسبەست» كومبيناتىنىڭ ەكسكاۆاتورشىسى ۆ.ي.موسولوۆ تالقىلانىپ جاتقان قۇجاتتىڭ كونستيتۋتسياعا نەگىز بولاتىندىعىن العا تارتىپ, ونى كوپشىلىك داۋىسپەن ەمەس, دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ باسىمدىعىمەن عانا قابىلداۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, بۇيرەكتەن سيراق شىعارۋعا كوشتى. جانە داۋىسقا سالۋ بارىسىندا اۋەلى كوميسسيا دايارلاعان نۇسقا ەمەس, دەپۋتات ۇسىنعان تۇزەتۋ داۋىسقا سالىنۋىن تالاپ ەتتى.
توراعا دەپۋتاتتاردىڭ وزدەرى بەكىتكەن رەگلامەنت بويىنشا مۇنداي قۇجات قاراپايىم كوپشىلىك داۋىسپەن قابىلداناتىنىن بايىپپەن تۇسىندىرگەنىنە قاراماستان, جۇمىسشى موسولوۆ پروفەسسور اسانباەۆ پەن اكادەميك زيمانوۆقا اقىل ايتۋعا كوشىپ, داۋ-دامايدى ودان ءارى ورشىتە تۇسەدى.
توراعا وعان كونستيتۋتسيا سياقتى بارلىق زاڭنىڭ بيىگىندە تۇرعان – اتا زاڭعا تۇسەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار دەپۋتاتتاردىڭ ۇشتەن ەكىسىنىڭ باسىم داۋسىمەن قابىلداناتىنىن, ال دەكلاراتسيا قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا نيەتتى بىلدىرەتىن قۇجات بولعاندىقتان, ونى باسىم كوپشىلىك بولىپ قابىلداۋ كەرەكتىگىن تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەردى.
توراعا بارچەنكونىڭ ۇسىنىسى الدىمەن داۋىسقا سالىنعانىمەن, ول وتپەي قالدى.
داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە قاناعاتتانباعان دەپۋتات-جۋرناليست كوزلوۆ تاعى دا كيلىگىپ, «حالقىنىڭ ەركىن بىلدىرە وتىرىپ», دەگەننەن كەيىن «رەسپۋبليكاداعى بارلىق ازاماتتى قۇرايتىن», دەگەن تىركەستى قوسۋدى تىقپالادى.
ءبىر نارسەنى قايتا-قايتا ەجىكتەي بەرۋدەن شارشاعان توراعا بۇعان جاۋاپ بەرۋدى زيمانوۆقا سىلتەدى. تريبۋنادا تۇرعان زيمانوۆ «حالىق» دەگەن ءسوزدىڭ وتە اۋقىمدى, ءتىپتى « ۇلى ۇعىم» ەكەندىگىن, سوندىقتان ونىڭ ماعىناسىن ارتىق ءسوز, تىركەستەرمەن ۇساقتاماي, كەسەك كۇيىندە قالدىرۋ كەرەكتىگىن بايىپپەن ءتۇسىندىردى. بۇعان قاناعاتتانباعان كوزلوۆتىڭ تالاپ ەتۋى بويىنشا ونىڭ ۇسىنىسى دا داۋىسقا سالىنىپ, كەرى قايتارىلدى.
قارسى توپ قاپىسىز-اق دايىندالعان ەكەن. ءتىپتى وسىلاي بولاتىنىن الدىن الا سەزىپ, ءبىرىنشى ۇسىنىس وتپەگەن جاعدايدا, ءسال رەداكتسيالىق وزگەرىسپەن تۋرا سول ماعىناداعى ەكىنشى, ءۇشىنشى ۇسىنىستارىن دا كۇنى بۇرىن ازىرلەپ كەلگەندەرى كورىنىپ تۇردى.
بارچەنكو, موسولوۆ, كوزلوۆتاردىڭ ۇسىنىستارى وتپەگەن سوڭ, الماتى قالاسى ماسكەۋ اۋداندىق (وسىنداي دا اۋدان بولعان) پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, دەپۋتات ۆ.ي.كوتەلنيكوۆ ءسوز الىپ, پرەامبۋلاداعى داۋلى تىركەستى «قازاقستان حالقى رەسپۋبليكاداعى بارلىق ۇلتتىڭ ازاماتتارىنان تۇرادى» دەگەن سويلەممەن وزگەرتۋدى ۇسىندى. ءتىپتى مۇنى ءاربىر ەكىنشى دەپۋتاتتىڭ قولداپ وتىرعانىنا سەنىمدى ەكەنىن ايتىپ, نىعارلاي ءتۇستى.
قاتارىنان ءتورت بىردەي ورىس ءتىلدى دەپۋتاتتىڭ ءبىر ماسەلە بويىنشا وسىنشاما پىكىرتالاس تۋعىزىپ, قادالعان جەرىنەن قان الا ۇسىنىس جاساعانى وزگە دە دەپۋتاتتاردى ويلانتىپ تاستادى.
وسى تۇستا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىندا ۇزاق قىزمەت ىستەگەن گەنەرال-مايور, دەپۋتات ە.ءا.مۇستافەتوۆ ورنىقتى ۇسىنىس جاسايدى. ول پرەامبۋلاعا: «جالپىعا بىردەي ادام قۇقىقتارى دەكلاراتسياسىن جانە ۇلتتاردىڭ ءوزىن-ءوزى ەركىن بيلەۋ قۇقىعىن باسشىلىققا الا وتىرىپ», دەگەن تەزيستى ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇل داۋىسقا قويىلعاندا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, قولداۋ تاپتى. كەيىن رەداكتسيالاۋ بارىسىندا س.زيمانوۆ باستاعان كوميسسيا «باسشىلىققا الا وتىرىپ» دەگەن كەڭسەلىك تەرميندى «تاني وتىرىپ» دەگەن قۇقىقتىق سيپاتتاعى ۇعىممەن وزگەرتەدى. بۇل زاڭ تۇرعىسىنان وتە دۇرىس ەدى, ويتكەنى كەز كەلگەن مەملەكەت قانشالىقتى حالىقارالىق قۇجاتتاردى تانىسا دا, ەڭ الدىمەن ءوز كونستيتۋتسياسىن باسشىلىققا الادى.
پرەامبۋلانى تالقىلاۋ بارىسىندا ەسىمدەرى وداقتىق دەڭگەيدە تانىلعان ءىرى عالىمدار, اكادەميك زيمانوۆ پەن اسانباەۆتار زاڭناماعا, ءتىپتى حالىقارالىق بەدەلدى قۇجاتتارعا ناقتى سىلتەمەلەر جاساپ, انىقتامالار كەلتىرسە دە, ارنايى دايىندىقپەن كەلگەن قارسى توپ, تاعى دا تىڭ كۇشپەن شابۋىلعا شىعادى. بۇل جولى داۋ-جانجالعا جەزقازعاندىق مۇعالىم-دەپۋتات ل.ا.فيلارەتوۆا ارالاسادى. ول: ء«بىزدىڭ رەسپۋبليكامىز كوپۇلتتى. ءبىز مۇنى ەشقاشان ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. مەن پرەامبۋلادا قازاقستان حالقى, ياعني سونداعى بارلىق حالىق ۇعىمىنا انىقتاما بەرۋ كەرەك دەپ سانايمىن», دەي كەلە, دەكلاراتسيانى ءدال وسىنداي كۇيدە قابىلداۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىعادى.
جوعارعى كەڭەستىڭ دەكلاراتسيانى تالقىلاۋعا ارنالعان سارعايعان ستەنوگرافياسىن مۇقيات قاراپ وتىرىپ, ءبىر نارسەگە تاڭعالدىم: ءالى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ ۇلگەرمەگەن, ءتول كونستيتۋتسياسىن قابىلداماعان, تەك بابالارى عاسىرلار بويى اڭساعان ەگەمەندىككە ەندى عانا ۇمتىلعان قازاقتاردىڭ ىزگى تىلەكتەرىنە باسىم كوپشىلىگى وسى ەلدە تۋعان, توپىراعىن باسقان, ءدام-تۇزىن تاتقان, ءتىپتى كۇندەلىكتى دوس-جار رەتىندە ارالاسقان «وزگە» حالىق وكىلدەرى ورشەلەنە قارسى بولدى. ءبىز تامىر, اعايىن, دوس رەتىندە قانشالىقتى باۋىرىمىزعا تارتساق تا, ولار وزدەرىن دەكلاراتسيادا كورسەتىلگەندەي, «قازاقستان حالقى» دەپ ەشقاشان ەسەپتەمەگەن ەكەن. بۇل سول باياعى يمپەرياشىل وكتەمدىكتەن تۋعان, ءوزدى-ءوزىن ءاردايىم جەرگىلىكتى حالىقتان جوعارى ۇستايتىن كەساپات كەسىرلىك, داندايسىعان مەنمەندىكتىڭ كورىنىسى ەدى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي استامشىل اۋجارلىقتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس.
بۇدان كەيىن توراعا تالقىلاۋ بارىسىندا تۇسكەن بارلىق وزگەرىستى ەنگىزە وتىرىپ, پرەامبۋلانى تۇتاستاي داۋىسقا سالادى. كوپشىلىك داۋىسپەن بۇل ۇسىنىس قابىلدانىپ, دەپۋتاتتار 1-باپتى تالقىلاۋعا كوشەدى.
العاشقى باپتارداعى القىنىستار
دەكلاراتسيانىڭ 1-بابى كەڭەس زامانىنداعى وداق جانە رەسپۋبليكا كونستيتۋتسيالارىندا تالاي مارتە كورىنىس تاپقان كوپ تالاس تۋدىرمايتىن نورمادان تۇراتىن. تالقىلاۋ باستالىسىمەن زالداعى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى داۋىس كوتەرىپ (ستەنوگراممادا ونىڭ اتى-ءجونى كورسەتىلمەيدى), ونداعى «قازاق كسر-ءى وداقتان ەركىن شىعۋ قۇقىعىن وزىندە ساقتاپ قالادى» دەگەن نورمانى الىپ تاستاۋدى وتىنەدى.
الەمدىك تاريحنامادا «توقىراۋ» دەپ ات قويىلعان, بىراق سول زاماندا «كەمەلدەنگەن سوتسياليزم» دەپ كوتەرىڭكى ايدار تاعىلعان كەزەڭنىڭ شىرقاۋ شىڭى سانالاتىن 1977 جىلى كەڭەس وداعى «بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋ» ناتيجەسىندە برەجنەۆتىك كونستيتۋتسيانى قابىلدانعان بولاتىن. وبالى نەشىك, الەمدىك قاۋىمداستىققا كوز قىلۋ ماقساتىندا ونىڭ 72-بابىندا: ء«اربىر رەسپۋبليكادا كسرو-دان ەركىن شىعۋ قۇقى ساقتالىپ قالادى», دەپ جازىلدى.
قازاق كسر-ءىنىڭ سول 1977 جىلى قابىلداعان كونستيتۋتسياسىنىڭ 69-بابىندا ءدال وسى باپتاعى نورما ەشبىر وزگەرىسسىز: «قازاق كسر-ءى كسرو-دان ەركىن شىعۋ قۇقىن وزىندە ساقتاپ قالادى», دەپ قالىپتاندى.
ءبىر قىزىعى, ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا جينالعان 360 دەپۋتاتتىڭ بارلىعى ءتۇپ-تۇگەلىمەن كسرو جانە قازاق كسر كونستيتۋتسيالارىن قابىلداۋعا ايرىقشا بەلسەندىلىكپەن اتسالىسقان, ولاردىڭ «بۇكىلحالىقتىق تالقىلاۋىن» ۇيىمداستىرۋشىلار قاتارىنان بولاتىن. سوندىقتان وداق جانە رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىنداعى حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا ساي كەلەتىن بۇل نورمانى ءبارى دە جاتقا بىلەتىن. ونىڭ ۇستىنە ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن كسرو-نىڭ كەلمەسكە كەتەتىنىن, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلاتىنىن قولدارىنداعى وداقتىق شارت جوباسى ارقىلى جاقسى ءبىلىپ وتىر. بۇعان قوسىمشا, كەشەگى وداققا ەنگەن رەسپۋبليكالاردىڭ الدى ودان شىعىپ ۇلگەرسە, قالعاندارىنىڭ ءبارى قابىلداعان دەكلاراتسيالارىندا (ونىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسى دا بار) ءار رەسپۋبليكانىڭ قالاعان ۋاقىتىندا وداقتان شىعاتىن قۇقىعىن اينا-قاتەسىز كورسەتىپ قويعان. بىراق زالداعى وزەۋرەگەن وركوكىرەك توپ سونىڭ ءوزىن ارتىق كورىپ, ونى دەكلاراتسيادان ءبىرجولاتا الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتۋگە كوشتى.
ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ساباق بەرگەن پروفەسسور ە.اسانباەۆ: «جولداستار, وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ وداقتان ەركىن شىعۋ قۇقىعى جونىندەگى فورمۋليروۆكانى ۆ.ي.لەنين جاساعان جانە ول بارلىق كونستيتۋتسيادا ەشبىر وزگەرىسسىز ساقتالىپ كەلەدى», دەپ اركىمنىڭ جەتەسىنە جەتەتىندەي ەتىپ تۇسىندىرمە بەرە وتىرىپ, ايتىس-تارتىستى ورشىتپەي, ماسەلەنى بىردەن داۋىسقا قويادى. ارينە, كۇن كوسەم لەنيننىڭ ءوزى تۇزگەن «فورمۋليروۆكانى» قىپ-قىزىل كوممۋنيست دەپۋتاتتار قىزۋ قۋاتتاپ, زالدان شىققان ۇسىنىس وتپەي قالادى.
دەپۋتاتتار دەكلاراتسيانىڭ ەكىنشى بابىن تالقىلاۋعا كىرىسەدى. توراعا ەكىنشى باپتى تۇتاستاي وقىپ شىعىپ, كوپشىلىكتىڭ پىكىرىن سۇرايدى. باعانادان بەرى قاعاز اقتارىپ, ماعلۇمات جيناپ, تىڭايىپ العان جۇمىسشى تابىنىڭ وكىلى بارچەنكو تاعى دا قاپتالدان سوعادى.
ول ەكىنشى ابزاتستاعى «قازاق كسر-ءى ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندەگى شارالار قولدانادى» دەگەن سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي اپ-انىق تۇرعان نورماعا سوقتىعىپ, «ۇلتتىق» دەگەندى ء«وزىنىڭ» دەگەن سوزبەن وزگەرتۋدى ۇسىنادى. بارچەنكو قايتكەن كۇندە «قازاق», «ۇلتتىق» دەگەن سوزدەرىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا بالتا شاۋىپ, دەكلاراتسيادان الىپ تاستاۋعا تىراشتانا كىرىستى. توراعا اسانباەۆ بۇل جولى مۇلدە قيسىنسىز ۇسىنىستى بىردەن داۋىسقا قويىپ, ول تاعى دا كوپشىلىك داۋىسپەن كەرى قايتارىلادى.
وسى كەزدە پىكىرتالاسقا تسەلينوگراد وبلىسى ماكين قالاسىنداعى ۆ.ي.لەنين اتىنداعى پورشەن ساقينالارى زاۋىتىنىڭ قىزىل ديرەكتورى, دەپۋتات يۋ.م.سۋحوۆ ارالاسىپ, ەكى مەملەكەتتىك ءتىل ەنگىزۋ ماسەلەسىن قوزداتادى. ول مۇنى: «ەكى مەملەكەتتىك ءتىل جاساۋ كەرەك. ءدال وسىدان قازاق حالقىنىڭ بەدەلى تومەندەپ كەتپەيتىن شىعار», دەپ ءوز «اقىل-ويىنىڭ» جەتكەن بيىگىندە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا: «ەرتەڭ ورىستار نە ىستەيتىن بولادى؟ ولار قازاق ءتىلىن بىلمەيدى عوي, قالاي ءومىر سۇرەدى؟» دەپ قارا اسپاندى توندىرە تۇسەدى.
توراعا دەپۋتاتتىڭ سوزىنە ورنىقتى جاۋاپ قايتارسا دا, سۋحوۆ اشىقتان-اشىق قارسىلىق كورسەتىپ, «پىكىردىڭ ەكىگە جارىلعانىن ەسكەرىپ دەكلاراتسيانى رەفەرەندۋمعا شىعارۋ كەرەك. حالىقتان سۇرايىق», دەپ قوقان-لوقىعا كوشتى.
قىزىل ديرەكتور بۇل ۇسىنىستى جايدان-جاي ايتا سالعان جوق. سۋحوۆ سياقتىلاردىڭ ادامگەرشىلىك, ار-ۇيات, ىنساپ-تاۋپيق نورمالارىن اياققا باساتىن ارانداتۋشىلىق پيعىلداعى ۇسىنىسى وتپەيتىنى بەلگىلى بولاتىن. بىراق سول كەزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40 پايىزى عانا قازاق ۇلتىنىڭ وكىلى ەكەندىگىن ەسكەرسەك, مۇنداي جانىپ تۇرعان وتتاي شەتىن ماسەلەنى رەفەرەندۋمعا شىعارار بولسا, ۇسىنىس قولداۋ تاپپاعان كۇندە حالىق ەكىگە جارىلار ەدى. ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكادا تۇراتىن ۋكراين, بەلارۋس, نەمىس, ءتىپتى تاتار اعايىندار تۇگەلگە دەرلىك ورىس تىلىندە سويلەيتىن. سوندىقتان رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ءتىل ماسەلەسى بويىنشا ەكىگە جارىلۋىنىڭ سالدارى دا تىم اۋىر بولۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.
ادەتتە وتە سابىرلى ەرىك ماعزۇم ۇلى دەپۋتاتتار ورتاسىنا شوق تاستاعان سۋحوۆتىڭ مىنا سوزىنە شىداي الماي: «كەلدىك دەگەن وسى. دەپۋتاتتىڭ ءسوزىن داۋىسقا قويامىن», دەپ ماسەلەنى توتەسىنەن قايىرۋعا ءماجبۇر بولدى.
بۇدان كەيىن شىعىس قازاقستان وبلىسى لەنينوگورسك قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, دەپۋتات يۋ.م.سىتوۆ ءسوز الىپ, دەكلاراتسيا جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا «ەدينستۆو» اتتى ۇلتارالىق قوزعالىس تاراپىنان زيمانوۆ باسقارعان كەلىسىم كوميسسياسىنا رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇپكىرىنەن كەلگەن ۇسىنىستاردى جيناقتاپ وتكىزگەنىن, ال ونى توراعا جۇمىس بارىسىندا ەسكەرمەگەنىن سىنعا الدى. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ بۇل پىكىرىن دەپۋتات م.ت.وسپانوۆ تا قولداي سويلەدى.
بۇل جولى اڭگىمەگە توراعانىڭ ورىنباسارى ز.ل.فەدوتوۆا ارالاسىپ, كوميسسيا توراعاسى س.زيمانوۆ دەكلاراتسيا تالقىلاۋعا شىعارىلعان بۇگىنگى كۇننىڭ تاڭەرتەڭىنە دەيىن بارلىق ۇسىنىستى الدىن الا تالقىلاعانىن جانە ولاردىڭ ءبارىن بىردەي دەكلاراتسيادا قامتۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن تياناقتى تۇجىرىمدارمەن اتاپ كورسەتەدى.
وسى تۇستا اسكەري دەپۋتات گ.ب.ۆاسيلەۆ ءسوز الىپ, العاشقى باپقا: «وداقتىق شارتتىڭ شەڭبەرىندە», دەگەن تىركەستى قوسۋدى ۇسىنادى. بۇل كەزدە م.گورباچەۆ ۇسىنعان «وداقتىق شارت» دەگەن قۇجاتتى قابىلداۋدىڭ ءوزى قىل ۇستىندە تۇرعان. توراعا ە.اسانباەۆ ءالى قابىلدانباعان قۇجات تۋرالى دەكلاراتسيادا ءسوز ەتۋدىڭ مۇلدە قيسىنسىز ەكەنىن العا تارتىپ, بۇل ۇسىنىستىڭ دا بەتىن قايتارادى. توراعانىڭ جەرىنە جەتكىزە ايتقان ۋاجىنە توقتاعان ۆاسيلەۆ ۇسىنىسىن قايتىپ الادى.
وسى ارادا ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەتىن بولعاندىقتان, بىردەن كوزگە ۇراتىن مىنا ءبىر جايتقا نازار اۋدارماي تۇرا المايسىڭ. ول – كۇنى كەشە عانا «حالىقتار دوستىعى», «ينتەرناتسيونالدىق پارىز», «ۇلتارالىق تەڭ قۇقىلىق», «مىزعىماس دوستىق» دەگەن تىركەستەردى كۇن سايىن دەرلىك وتەتىن پارتيالىق جيىنداردا ءجيى ايتاتىن ورىس ءتىلدى كوممۋنيست دەپۋتاتتاردىڭ كىشى وتانى سانالىپ كەلگەن قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى سىنعا تۇسكەن ساتتە بىردەن سىرت اينالىپ شىعا كەلۋى. ءبىر وكىنىشتىسى, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جوعارى ءبىلىمدى, ءومىردىڭ, پارتيالىق قىزمەتتىڭ تالاي وتكەلەكتەرىنەن وتكەن, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ ديرەكتورلارى, تاجىريبەلى پارتيا جانە كەڭەس قىزمەتكەرلەرى ەدى.
پىكىرتالاستىڭ قىزۋى باسەڭدەي باستاعاندا قاراعاندى وبلىسى «تەنتەك» شاحتاسىنىڭ ديرەكتورى, دەپۋتات ۆ.گ.كيريللين وتقا ماي قۇيىپ, دەكلاراتسيادان: «قازاق حالقىنىڭ جانە قازاقستاندا تۇراتىن باسقا دا ۇلتتاردىڭ» دەگەن تىركەستى الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى. توراعا اسانباەۆ ونىڭ ءسوزىن جورتا تۇسىنبەگەنسىپ: ء«سىز سوندا «باسقا دا ۇلتتاردىڭ» دەگەن تىركەستى الىپ تاستاۋ كەرەك دەپ تۇرسىز با؟» نەمەسە «قازاقستان حالقى» دەگەن سوزبەن اۋىستىرۋ كەرەك پە؟», دەپ سۇراق قويادى.
ارينە, كيريللين سياقتىلاردىڭ نيەتى قايتكەن كۇندە دەكلاراتسيادان «قازاق» دەگەن اتاۋدى الىپ تاستاۋ ەدى. ولارعا تاعدىر جازۋىمەن ورتاسىنا كەلگەن ءاربىر حالىققا ايقارا قۇشاق اشقان قازاقتارعا دەگەن وسىنشاما تەرىس پيعىل مەن قاسكويلىكتىڭ قايدان كەلگەندىگىنە تاڭ-تاماشا قالاسىڭ. دەمەك مۇندايلاردىڭ ينتەرناتسيونالدىق ۇراندارىنىڭ تاساسىندا ۇنەمى جىلىم قۇرتتاي جىمىسقىلىق جاتقان. كيريلليننىڭ كەسىرلى ۇسىنىسى كوپشىلىك داۋىسپەن كەرى قايتتى.
زالدا قىزىل ديرەكتورلار كيريللين مەن سۋحوۆتىڭ جاقتاستارى از ەمەس ەدى. سولاردىڭ ءبىرى قوستاناي وبلىسى ليساكوۆسك قالاسىنداعى كراسنووكتيابر بوكسيت كەنىشىنىڭ ديرەكتورى, دەپۋتات م.ۆ.باجەنوۆ بولاتىن. ول بۇعان دەيىن تويتارىلعان سۋحوۆتىڭ ءتىل تۋرالى ۇسىنىسىن قايتا قوزداتىپ, دەكلاراتسيادان ء«تىل» دەگەن ءسوزدى مۇلدە الىپ تاستاۋدى ۇسىنادى.
بۇل جولى توراعا اسانباەۆ كونستيتۋتسياعا جۇگىنىپ, ونداعى تىلگە قاتىستى باپتى تۇگەلىمەن وقىپ شىقتى. سوندا دا توقتاماي وڭمەڭدەگەن دەپۋتاتتى ساباسىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ونىڭ كىساپىر ۇسىنىسىن دا داۋىسقا قويىپ, كوپشىلىك داۋىسپەن كەرى قايتارادى.
دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ ەكى ساعاتقا جۋىقتاسا دا, دەپۋتاتتار ەكى باپتان اسا المادى. قىزىل پرولەتاريلەر اراسىندا كۇندە ءسوز الىپ, ارا-تۇرا باس كوتەرگەن قازاق جۇمىسشىلارىن ءاپ-ساتتە تەزگە سالىپ ۇيرەنگەن ديرەكتورلار وڭايلىقپەن بەرىسپەۋگە الدىن الا كەلىسىپ العان سىڭايلى. ەندى قاراعاندىلىق ديرەكتور-دەپۋتات ا.د.حريستەنكو جارىسسوزگە قوسىلىپ: «مەن قازاق حالقىنىڭ ورىس ۇلى رەتىندە ءسوز سويلەپ تۇرمىن», دەپ ءمۇلايىمسي باستاپ, قىزا كەلە: «بىزگە ۇلتارالىق ارازدىق شاقىراتىن مۇنداي دەكلاراتسيالاردىڭ قاجەتى جوق. ولار كەرەك ەمەس», – دەپ كەۋدەلەتە اياقتادى. توراعانىڭ: ء«سىزدىڭ ۇسىنىسىڭىز قانداي؟», – دەگەن سۇراعىنان سوڭ دەكلاراتسيانىڭ ءتىل تۋرالى باپتارىنىڭ بارىنە ورىس ءتىلىنىڭ رەسمي ءتىل ەكەندىگىن قوسۋ كەرەكتىگىن كىجىنە جەتكىزدى.
توراعا ونىڭ دا اپتىعىن باستى. ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, ءدال مۇنداي دەكلاراتسيانىڭ قاجەتى جوق دەگەن ا.ف.حريستەنكو ءبىر جىلدان سوڭ, ياعني 1991 جىلى قاراعاندى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ سوۆحوز-ينستيتۋتى ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالىپ, 1994 جىلى, وعان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن اكادەميك س.زيمانوۆقا بۇيىرماعان قازاقستاننىڭ «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلىپ, كەۋدەسىنە «وتان» وردەنى قوسا تاعىلدى. قايتەمىز, مۇنداي دا بولعان...
وسى ۋاقىتتا ورىس ءتىلدى دەپۋتاتتار اراسىنان شىقسا دا, ەگەمەندىككە ۇمتىلعان قازاق حالقىنىڭ ماقسات-مۇددەسىن ءاردايىم قولداپ جۇرەتىن سەمەيلىك دەپۋتات الەكساندر كنياگينين ءسوز الىپ, تالقىلاۋدىڭ تىم ۇزاققا سوزىلىپ بارا جاتقانىنا نازار اۋداردى. ول اكادەميك زيمانوۆتىڭ تىڭعىلىقتى تۇسىندىرمەلەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىنا كەيبىر ارىپتەستەرىنىڭ بويلاي الماي, ۇساق-تۇيەك تولىقتىرۋلارىن تىقپالاي بەرۋىن توقتاتۋىن ۇسىندى. ەرتەڭ دەكلاراتسيا ءماتىنى جاريالانا قالعان جاعدايدا وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر بولماۋى ءۇشىن وعان تۇسىندىرمەنى قوسا جاريالاۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. بىلە بىلگەن ادامعا ونىڭ بۇل سوزىندە اباي اتامىز ايتقان «باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىمدارعا: «وزدەرىڭ بىلمەسەڭدەر, بىلۋگە ورەلەرىڭ جەتپەسە, ەڭ بولماعاندا ءبىلىمدىنىڭ ءسوزىن تىڭدامايسىڭدار ما؟» دەگەن يشارا بار ەدى.
بۇل ۇسىنىستى توراعا بىردەن قۇپتايدى. زيمانوۆتىڭ دا بىردەن كوڭىلىنە جاققان بولۋ كەرەك, دەكلاراتسيا قابىلدانعاننان كەيىن ونىڭ تاريحي ءمانى مەن مازمۇنى جونىندە تولىمدى ماقالا جازىپ, ول ەرتەڭىندە رەسپۋبليكالىق ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاريالانادى.
دەپۋتاتتار دەكلاراتسيانىڭ العاشقى ەكى بابىن ەكى ساعاتتان استام ۋاقىت ىشىندە ارەڭ دەگەندە ەڭسەرىپ, 3-باپقا كوشەدى.
بۇل جولى تاعى دا ا.كنياگينين ءسوز الىپ, باپتىڭ العاشقى سويلەمىندەگى: «قازاق سسر-ءىنىڭ تەرريتورياسى» تىركەسىنىڭ الدىنا «قازىرگى شەكاراسىنداعى» دەگەن سوزدەردى قوسۋدى ۇسىنادى.
بۇل وتە ماڭىزدى جانە قاجەت ۇسىنىس ەدى. شەكارا-شەبى ءجيى وزگەرىپ, اۋەلى ورىنبور, كەيىن وڭتۇستىكتەگى ءۇش اۋدانى كورشىلەرگە كەتكەن قازاقستاننىڭ جەرىنە سۇعىن قاداۋشىلار ول كەزدە دە, قازىر دە از ەمەس ەكەندىگى بەسەنەدەن بەلگىلى. سوندىقتان قازاق جۋرناليستەرى «ورىس حالقىنىڭ قازاق ۇلى» اتاپ كەتكەن الەكساندر كنياگينيننىڭ بۇل ۇسىنىسىن دەپۋتاتتار بىردەن قولداپ شىقتى.
وسى تۇستا تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا بار قازاقتىڭ جۇرەگىنە جول تاپقان الەكساندر الەكساندر ۇلى كنياگينين جايلى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتسەك, ارتىق بولا قويماس.
ول قان شەڭگەلدەگەن 37-جىلى دۇنيەگە كەلىپتى. اكەسى سوعىستا ەرلىكپەن قازا تاۋىپ, اناسى جەتىم قالعان شيەتتەي 6 بالاسىن جالعىز ءوزى تاربيەلەپ, سول ۋاقىتتا ەر-ازاماتتار عانا اتقاراتىن سوۆحوز ديرەكتورى قىزمەتىن دە ابىرويمەن اتقارىپتى.
الەكساندر اۋەلى قوستانايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن, كەيىن جەرگىلىكتى ينستيتۋتتىڭ مەحانيكا فاكۋلتەتىن ءتامامداپ, بۇكىل ءومىرىن اگرارلى سالاعا ارناپتى. تورعاي وڭىرىندە شارۋاشىلىق باسقارا ءجۇرىپ, قازاق تىلىنە سۋداي بولىپ شىعادى. ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ وڭتايلى تاسىلدەرىن ەنگىزەدى. كەيىن سول «جاڭالىقتارى» باسىنا پالە بولىپ جابىسىپ, تۇرمەگە دە وتىرىپ شىققان ەكەن.
ادالدىعى دالەلدەنىپ, اباقتىدان بوساعان سوڭ قايتادان قىزۋ ەڭبەككە ارالاسادى. سەمەيدەگى «وۆتسەكومپلەكس» اتتى ءىرى وندىرىستىك بىرلەستىك باسقارعان كەزدە اباي ەلى ونى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنە دەپۋتات ەتىپ سايلايدى. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنداعى دەپۋتاتتار شوعىرىندا ادالدىعى, ادىلدىگى, باۋىرمالدىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ارىپتەستەرى مەن بارشا قازاقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
دەكلاراتسيانىڭ 4-بابى دا ءبىراز تالقىعا تۇسسە دە, ول كوميسسيا ۇسىنعان نۇسقامەن قابىلدانادى.
بەسىنشى باپقا كەلگەندە تاعى دا داۋ-شار شىقتى. ونى تەمىرتاۋلىق ميليتسيونەر-دەپۋتات پ.م.فەدوسەنكو باستاپ, وسى باپتاعى «قازاق كسر-ءى رەسپۋبليكا ىشىندەگى, رەسپۋبليكا مەن باسقا رەسپۋبليكالار اراسىنداعى كوشۋ-قونۋ ۇدەرىستەرىن رەتتەپ وتىرادى» دەگەن سويلەمدى تۇتاسىمەن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ول ءتىپتى بۇل نورمانىڭ ديسكريميناتسيالىق سيپاتى بارىن جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى دەكلاراتسياعا قايشى كەلەتىنىن كورسەتىپ, ءزىل تاستاي سويلەدى.
تۇتاس ءبىر قالانىڭ ميليتسيا باسقارماسىن باسقارىپ وتىرعان قىزىل جاعالى دەپۋتاتتىڭ ناداندىعىنا كۇيىپ كەتكەن اكادەميك س.زيمانوۆ: «كوشى-قون ۇدەرىسىن الەمنىڭ بارلىق ەلىندە مەملەكەت رەتتەيدى. بۇل – مەملەكەتتىڭ مىندەتى, ەشقانداي حالىقارالىق نورماعا قايشى كەلمەيدى, كەرىسىنشە ونىڭ مازمۇنىن اشا تۇسەدى», دەپ سوقىرعا تاياق ۇستاتقانداي تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بولدى.
ءتىپتى مۇنىمەن دە توقتاماي, اقش تاريحىندا 50 مىڭنان استام زاڭ قابىلدانعانىن, سونىڭ 100-گە جۋىعى ءدال وسى ميگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە ارنالعانىن دا مىسالعا كەلتىرۋدى ۇمىتپادى.
داۋىس بەرۋ بارىسىندا داۋرىققان دەپۋتاتتىڭ ۇسىنىسى قولداۋ تاپپادى.
دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ بارىسىندا ءجيى-ءجيى ءسوز الىپ, «تيسە – تەرەككە, تيمەسە – بۇتاققا» دەپ, كەلسىن-كەلمەسىن سويلەي بەرگەن ايتاقشىل دەپۋتاتتار قاتارىندا كوزلوۆ بولدى. ول 5-باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا توراعانىڭ ءماجىلىستى جۇرگىزۋ تارتىبىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ءار باپ بويىنشا ءسوز سويلەگىسى كەلگەن دەپۋتاتتاردىڭ بارىنە ءسوز بەرۋدى تالاپ ەتتى.
توراعا اسانباەۆ ءدال وسى 5-باپ بويىنشا 20 ادامنىڭ ەسىمى تابلودا تۇرعانىن, ونىڭ بارىنە ءسوز بەرىلسە, تالقىلاۋدىڭ بۇگىن بىتپەيتىنىن جەتكىزدى.
بەسىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ە.ا.مۇستافەتوۆ, ا.گ.پەرەگرين, ۆ.ا.تۋلياەۆ, س.ب.شاكەنوۆتاردىڭ ۇسىنىستارى قولداۋ تاپپاي, زيمانوۆ كوميسسياسى ماقۇلداعان نۇسقا سول كۇيىندە قابىلدانىپ, دەپۋتاتتار ۇزىلىسكە شىعادى.
تارتىسقا تولى تالقىلاۋ
ساعات تورتتە جوعارعى كەڭەس دەكلاراتسيانى تالقىلاۋدى جالعاستىرعاندا اكادەميك, دارىگەر-دەپۋتات مۇحتار اليەۆ ءسوز الىپ, بايانداماشى سالىق زيمانوۆتىڭ تۇسكە دەيىن ەكى جارىم ساعات بويىنا دەپۋتاتتارعا تىكەسىنەن تىك تۇرىپ جاۋاپ بەرگەنىن ايتىپ, سوندىقتان مايدانگەر-دەپۋتاتقا ەندىگى جەردە ورنىندا وتىرىپ جالعاستىرۋعا مۇرسات بەرۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى.
توراعا قولداسا دا, بۇعان دەيىنگى سۇراقتارعا دەپۋتاتتاردىڭ الدىندا قاسقايا قارسى تۇرىپ جاۋاپ بەرگەن, بۇل كەزدە جاسى 70-كە تۋرا ءبىر جىل قالعان ەر ماحامبەتتىڭ ۇرپاعى تۇرعان ورنىنان تاپجىلعان جوق.
كەيىنگى اڭگىمەلەردىڭ بىرىندە مەن ۇستازىمدى وسى ماسەلە بويىنشا سىرعا تارتقان ەدىم. سوندا سالىق اعا: «تريبۋنادا تۇرعان ادام مايدان دالاسىنداعى ءاربىر وقيعانى قالت جىبەرمەي باقىلاپ تۇرعان كوماندير سياقتى. زالداعى 360 دەپۋتاتتى تۇگەل مەڭگەرۋ ءۇشىن ولاردىڭ پىكىرىن عانا ەستۋ جەتكىلىكسىز. قاي ءسوزدى قانداي جاعدايدا, قانداي قيمىل-قوزعالىسپەن, قانداي ەكپىنمەن ايتقانىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ قارسى الدىندا تۇرعانىڭ دۇرىس. تريبۋناداعى ادامنىڭ مىسى باسىمداۋ بولادى. سول ءۇشىن تالقىلاۋ قانشاعا سوزىلسا دا, تىك تۇرىپ جاۋاپ بەرۋگە بەكەم بولىپ كەلدىم», دەپ اعىنان جارىلعان بولاتىن.
التىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتات ا.كنياگينين حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاق سسر-ءى قازاق حالقىنىڭ اتىنان شىعۋى كەرەكتىگى جونىندە ۇسىنىس ەنگىزىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن مىسال رەتىندە كەلتىرەدى. ءوزى دە تالاي قۋعىن-سۇرگىندى كورىپ, اباقتىنىڭ دا ازابىن تارتقان ا.كنياگينيننىڭ بۇل ۇسىنىسى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.
بۇل ۇسىنىسقا ىشتەي بۇيرەگى بۇرسا دا قاشاندا قارا قىلدى قاق جاراتىن سالىق زيمان ۇلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ۇلتتىق پرينتسيپ ەمەس, مەملەكەتتىلىك بويىنشا تۇزىلەتىن ۇيىم ەكەندىگىن بايىپپەن ءتۇسىندىرىپ, باپتاعى نورمانى سول كۇيىندە قالدىرۋدى قولداۋعا شاقىردى.
التىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا بىلگىشسىنە باستاعان مۇعالىم-دەپۋتات فيلارەتوۆا دەكلاراتسيانىڭ 6-7 باپتارىن بىرىكتىرۋ جونىندە ۇسىنىس ەنگىزەدى. بۇل مۇلدە قيسىنعا كەلمەيتىن ەدى. التىنشى باپتا مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى, حالىقارالىق قاتىناستاعى قۇقىق سۋبەكتىلىگى, اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمى مەن جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتى ايقىندالسا, 7-باپتا مەملەكەتتەگى رەسمي بيلىكتىڭ ءۇش تارماعى – زاڭ شىعارۋشىلىق, اتقارۋشى جانە سوت بيلىكتەرىنىڭ فۋنكتسيالارى مەن قۇزىرەتتەرى تارقاتىلا كورسەتىلدى. ءۇش قايتارا ءسوز الىپ, ورىنسىز ۇسىنىستى قايتا-قايتا تىقپالاي بەرگەن مۇعالىم-دەپۋتاتقا س.زيمانوۆ: «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك – بۇل, ەڭ الدىمەن, بيلىكتىڭ ۇستەمدىگى. وسىنىڭ شەڭبەرىندە بيلىك ۇستەمدىگى ءدال وسى مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيادان كورىنىس تاۋىپ وتىر. بيلىكتىڭ تارماقتالۋى – بۇل ءبىزدىڭ ىشكى ماسەلەمىز», دەپ تاپتىشتەپ تۇسىندىرۋگە ءماجبۇر بولادى.
ايتسە دە دەپۋتات فيلارەتوۆانىڭ تالابى بويىنشا ۇسىنىس داۋىسقا قويىلىپ, قولداۋ تاپپاي قالدى.
ءالى ەگەمەندىگىن جاريالاپ ۇلگەرمەگەن رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى قۇقىعى ءدال وسى 6-باپتا قوزعالدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە كەلگەندە ورىس ءتىلدى جوعارى ءبىلىمدى دەپۋتاتتار عانا ەمەس, جۇمىسكەر دەپۋتاتتار قوسانجارلانىپ, الىنە قاراماي زيمانوۆتاي اكادەميك, اسانباەۆتاي پروفەسسورلارمەن پىكىر جارىستىرا باستادى. سولاردىڭ ءبىرى پاۆلودارلىق تەپلوۆوز ءماشينيسى, دەپۋتات ا.س.كازاكوۆ باز باياعى ءالى قابىلدانىپ-قابىلدانباۋى بەلگىسىز وداقتىق شارت ماسەلەسىن كوتەرىپ, 6-باپتا مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قاي ءتۇرى وداقتىق بيلىككە بەرىلەتىنىن اتاپ كورسەتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. باپتىڭ ەكىنشى ابزاتسىنداعى «قازاق كسر-ءى بارلىق ماسەلەلەردى دەربەس شەشەدى» دەگەن تىركەستەن «بارلىق» دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋدى ءۇزىلدى-كەسىلدى تالاپ ەتتى.
«حالقىم نادان بولعان سوڭ, قايدا بارىپ وڭايىن» دەپ كۇيزەلگەن دانىشپان ابايداي ونبەيتىن داۋدان قاجىعان وتكىر زيمانوۆتىڭ بۇل جولعى: ء«سىز نە ايتامىن دەسەڭىز دە ەركىڭىز وزىڭىزدە, بىراق ءبىز بيلىك ۇستەمدىگىنە يەمىز», دەگەن قيعىر قىلىشتاي جاۋابى ەندىگى جەردە نە قىلساڭ دا, نە دەسەڭ دە, بارلىق بيلىك رەسپۋبليكانىڭ ءوز قولىندا دەگەن سىڭايدا شىقتى.
كازاكوۆ تا ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋدى تالاپ ەتىپ, تاۋانى قايتتى.
قازاقتىڭ ەڭ اقىلمان ازاماتتارى تۇزگەن, نەبارى 17-باپتان عانا تۇراتىن, باس-اياعى جىپ-جيناقى, جۇپ-جۇمىر دەكلاراتسيانى تۋ-تالاپايعا سالۋ ودان ءارى جالعاسا ءتۇستى.
ەندى قىزىل ديرەكتورلار شابۋىلىن «كازاحترانسستروي» ترەسىنىڭ باسشىسى, دەپۋتات ن.ي.نوۆيكوۆ جالعاستىردى. ول باسقاراتىن ترەست الماتى قالاسىندا ورنالاسسا دا, داڭعاراداي مەكەمەنىڭ فيليالدارى قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وبلىسىندا جۇمىس ىستەيتىن. قىزمەتىنىڭ وسى ەرەكشەلىگىن اسىرا پايدالانعان ول ءوز قاراماعىنداعى مەكەمە جۇمىسشىلارىنىڭ داۋىسىن سايلاۋ كەزىندە ايلاكەرلىكپەن قاجەتىنە جاراتتى. الماتىدان دەپۋتاتتىققا ءوتۋ قيىن بولعاندىقتان نوۆيكوۆ مىرزا جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىنان دەپۋتاتتىققا سايلانعان ەدى. ول دا قازاقستان مەن وداقتىڭ بيلىك ءبولىسۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, ءوز سۇراعىن زيمانوۆقا باعىتتادى.
ءۇش ساعاتتان استام تابانىنان تىك تۇرعان زيمانوۆ بۇل جولى دا وزىنە ءتان وتكىرلىكپەن: «قالاي بولعاندا دا وداق پەن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ قۇزىرەتتەرى وداقتىق شارت نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. بۇل ايدان انىق. ونى جاساعانعا دەيىن ءار رەسپۋبليكا ەگەر ەگەمەن بولسا, بيلىك ۇستەمدىگىن تولىقتاي ساقتاپ قالادى», دەپ قىسقا دا نۇسقا جاۋاپ قايىردى. امالى قالماعان نوۆيكوۆ ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋدان باس تارتتى.
وسىمەن 6-باپقا ارنالعان تاجىكە دە تۇيىقتالىپ, دەپۋتاتتار جەتىنشى باپتى تالقىلاۋعا كوشتى.
العاشقى ءسوزدى كوكشەتاۋلىق تەرگەۋشى-دەپۋتات ۆ.ي.ۆورونوۆ الىپ: «سالىق زيمان ۇلى, مەنىڭ تومەندەگىدەي سۇراعىم بار. نەگە جوعارى اتقارۋشى, جوعارى سوت بيلىگى بار دا, زاڭ شىعارۋعا كەلگەندە – جاي عانا زاڭ شىعارۋشى بيلىك؟ », دەگەن سۇراق قويدى.
ەگەر بۇل سۇراقتى بالعالى دەپۋتاتتىڭ ءبىرى قويسا تۇسىنۋگە بولاتىن ەدى. ال ونى زاڭگەر, كۇندەلىكتى قىزمەت بابىندا جوعارعى كەڭەس قابىلدايتىن زاڭداردى عانا باسشىلىققا الاتىن, ءتىپتى سول زاڭداردىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالاۋعا ءتيىس پروكۋراتۋرا ورگانىنىڭ اعا تەرگەۋشىسىنىڭ قويۋى دەپۋتات نوۆيكوۆتىڭ كاسىبي بىلىكسىزدىگىن ايقىن كورسەتىپ بەردى. ول كەز كەلگەن زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرسىنىڭ ستۋدەنتىنە, ءتىپتى سول كەزدە وقىتىلاتىن «قوعامتانۋ» وقۋلىعى ارقىلى جوعارى سىنىپ وقۋشىسىنا بەلگىلى قاراپايىم قاعيداتتى مۇلدە بىلمەيتىن بولىپ شىقتى. بىراق دەپۋتات قانشا ءبىلىمسىز بولسا دا, ونىڭ ءتوس قالتاسىندا قىپ-قىزىل كوممۋنيستىك بيلەت بار ەدى.
زيمانوۆ ءدال ءبىر ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىندا تۇرعانداي: «رەسپۋبليكامىزدا زاڭ شىعارۋشى ورگان بىرەۋ-اق – جوعارعى كەڭەس, زاڭ قابىلدايتىن وزگە ورگان جوق, ال اتقارۋشى-رەتتەۋشى ورگاندار كوپ», دەپ جاۋاپ قايتاردى. تەرگەۋشى دەپۋتاتتىڭ ءۇنى ءوشىپ, ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋعا ءاددىسى جەتپەدى.
دەپۋتات نوۆيكوۆتىڭ تاۋى شاعىلىپ, ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن قارسى توپتىڭ جاۋ جىعارداي باستاپقى ەكپىنى باسەڭ تارتقانمەن شابۋىل سايابىرسىمادى.
وسى كەزدە الدىڭعى شەپكە قوستانايلىق گەوفيزيك-دەپۋتات ا.گ.پەرەگرين شىقتى. ول قازاقستان اۋماعىندا زاڭداردىڭ مۇلتىكسىز جانە بىرىڭعاي اتقارىلۋىن رەسپۋبليكا باس پروكۋرورى جۇزەگە اسىراتىندىعى تۋرالى نورماعا «كسرو زاڭدارى» تۋرالى دا ۇعىمدى قوسۋدى ۇسىندى. دەپۋتاتتىڭ ماقساتى دەكلاراتسيادا قايتكەن كۇندە رەسپۋبليكانىڭ وداقتىق بيلىك پەن زاڭدارعا تاۋەلدىلىگىن ساقتاپ قالۋ بولاتىن. الايدا دەپۋتات پەرەگرين ءوز ۇسىنىسىن داۋىسقا سالۋدان تايساقتاپ شىقتى.
وداقتىق زاڭدار مەن وداقتىق پروكۋروردىڭ قۇزىرەتىن ساقتاپ قالۋعا ەندىگى جەردە كوكشەتاۋلىق اۋىلدىق كەڭەس توراعاسى, دەپۋتات ا.ف.پونامارەۆ وندىرشەكتەي كىرىستى. ول رەسپۋبليكا پروكۋرورىن وداقتىڭ باس پروكۋرورى تاعايىندايتىنىن العا تارتىپ, رەسپۋبليكا پروكۋرورىن جوعارعى كەڭەس تاعايىنداۋى كسرو كونستيتۋتسياسىنا قايشى كەلەتىنىن دالەلدەۋگە تىرىستى.
قاتايىپ العان زيمانوۆ بۇل جولى دا: «جوق, قايشى كەلمەيدى, ويتكەنى ءبىز رەسپۋبليكا ەگەمەندىگى تۋرالى ءسوز قىلىپ وتىرمىز. ەسكى ەرەجە بويىنشا ءسوز جوق, قايشى كەلەر ەدى, بىراق ناقتى ەگەمەندىك جاعدايىندا بۇل ماسەلەنى ءوزىمىز شەشەمىز», – دەپ قاتۋلانا جاۋاپ قاتتى.
وسى تۇستا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ سالىق زيمان ۇلىنىڭ ەسىمىن اتاي سويلەپ, قازاق سسر-ءى باس پروكۋرورىنىڭ كانديداتۋراسىن كسرو باس پروكۋرورىنىڭ كەلىسىمىمەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇسىناتىنى تۋرالى كومپروميستى ۇسىنىس ەنگىزدى. بۇل پىكىردى زالدا وتىرعان دەپۋتات, الماتى قالالىق پروكۋرورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى سەرىكحان جاقىپ قولداپ سويلەدى.
بۇدان كەيىن توراعا پرەزيدەنت ۇسىنعان تۇزەتۋلەرمەن 7-باپتى تۇتاستاي داۋىسقا قويىپ, ونى دەپۋتاتتار كوپشىلىك داۋىسپەن قولداپ شىقتى.
تالقىلاۋ ءتورت ساعاتتان اسقان كەزدە دەپۋتاتتار 8-باپقا ەندى عانا كەلىپ جەتتى. بۇل باپ بويىنشا سول باياعى نوۆيكوۆ, ودان كەيىن دەپۋتاتتار ە.ا.مۇستافەتوۆ, ت.ب.سۇلەيمەنوۆ, س.جاقىپوۆ, ن.ق.ەسەنعاريندەر كەزەكتەسە ءسوز الىپ, كوبىنەسە رەداكتسيالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستار ەنگىزدى.
تالقىلاۋ قىزا تۇسكەن كەزدە دەپۋتات پ.ۆ.سۆويك سويلەپ, وداقتىق شارتتى بۇزعان اكتىلەرگە رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا تيىم سالۋ كەرەكتىگىن قىستىرا كەتۋدى ۇمىتپادى.
زيمانوۆ بۇل سۇراققا دا وزىنە ءتان مانەرمەن تەرەڭنەن تارتىپ, وداق پەن قازاقستان كونستيتۋتسيالارىنىڭ اراجىگى, قولدانۋ اياسى مەن يەرارحياسى تۋرالى جان-جاقتى جاۋاپ قايتارادى.
سەگىزىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ۆ.پ.شۋميلەنكو, م.م.نۇرتازين, ت.ۆ.جاۆورونكوۆالاردىڭ رەداكتسيالىق سيپاتتاعى ۇسىنىستارى تالقىعا سالىنىپ, كەرى قايتارىلدى.
وسى تۇستا سول جىلداردا ورال كازاكتارىنىڭ اتىنان بىرقاتار ارانداتۋشىلىق ارەكەتكە بارىپ, باتىس قازاقستان تۇرعىندارى اراسىندا جىك تۇسىرگەن ورالدىق دەپۋتات, وبلىستىق «پريۋرالە» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ۆ.ب.ۆودولازوۆ ەكراندا كورسەتىلگەن داۋىس بەرۋ ناتيجەسىنە كۇمان كەلتىرىپ, جۇرتتى دۇرلىكتىرە باستادى.
مۇنداي قۇقايدىڭ تالايىن كورگەن توراعا اسانباەۆ ونى دەپۋتاتتاردىڭ داۋىسى قولداۋ, قالىس قالۋ, قارسى داۋىس بەرۋ جۇيەسى بويىنشا ەسەپتەلەتىنىن, ال كەي جاعدايدا دەپۋتاتتار ەشبىر باتىرمانى باسپاي, داۋىس بەرۋدەن تىس قالاتىنىمەن ءتۇسىندىردى. ءتىپتى مىسال رەتىندە سوڭعى ۇسىنىستى 26 دەپۋتات قولداپ, 299-ى قارسى بولىپ, ال 6 ادام قالىس قالىپ, 4 دەپۋتات مۇلدە داۋىس بەرمەگەنىمەن دالەلدەپ بەردى.
ۆودولازوۆ ءبىرىنشى سىنىپتىڭ بالاسىنا دا تۇسىنىكتى اريفمەتيكا تىلىمەن ۇعىندىرىلعان بۇل جاۋاپقا قاناعاتتانباي, ەكى مارتەبە اڭگىمەگە كيلىكسە دە, توراعا سابىرلىق تانىتىپ, ونىڭ سۇراقتارىنا بايسالدى جاۋاپ قايتارۋمەن بولدى.
دەكلاراتسيانى تالقىلاۋ ءتورت ساعاتتان اسقاندا دەپۋتاتتاردىڭ باستاپقى قارقىنى باسەڭدەپ, بەلسەندىلىگى تومەندەي باستادى. باسقا ۇسىنىستار بولماعان سوڭ 8-باپ تۇتاستاي داۋىسقا قويىلىپ, بۇل بەلەس تە رەتىمەن ەڭسەرىلدى.
كەلەسى 9-باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا بىرقاتار دەپۋتات ءسوز الىپ, ءوز ۇسىنىستارىن ەنگىزۋگە ارەكەت جاساعانىمەن, ولار كوپشىلىك تاراپىنان قولداۋ تاپپادى. ماسەلەن, كوكشەتاۋلىق دەپۋتات ۆ.ي.ەرمولەنكو 9-باپتىڭ العاشقى ابزاتسىنداعى قازاقستاننىڭ جەرى, قازبا بايلىقتارى, بۇكىل ەكونوميكالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى سانامالانىپ, وسىنىڭ ءبارى رەسپۋبليكا ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىندىعى تۋرالى تۇسقا شۇيلىگىپ, وسى سويلەمدەگى «ەگەمەندىگىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىندىعى» تىركەسىن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى.
زيمانوۆ تاعى دا ميكروفونىن قوسىپ: «بۇل جەردە اڭگىمە ەگەمەندىكتىڭ ەكونوميكالىق نەگىزى تۋرالى بولىپ تۇر, ەكونوميكالىق ەگەمەندىكسىز «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك» تە جوق», دەپ ەگەمەندىك سوزىنە ءۇش مارتە ەكپىن تۇسىرە, شەگەلەي جاۋاپ قاتتى.
وسى تۇستا جوقتان وزگەنى ءسوز قىلىپ, بولماشى ماسەلەلەردى تالقىلاۋدان ىعىر بولعان باستاعان دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلىن سەرپىلتىپ تاستاعان تاعى ءبىر وقيعا ورىن الدى.
ون ەكىنشى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى اراسىندا بەلسەندىلىگى, باتىلدىعىمەن كوزگە تۇسكەن اقتوبەلىك دارىگەر-دەپۋتات ىزباسقان نۇريتدەن ۇلى ايماعامبەتوۆ دەگەن ازامات بولدى. تالقىلاۋ قىزا تۇسكەن كەزدە ول توعىزىنشى باپتا كورسەتىلگەن رەسپۋبليكا بايلىقتارى ىشىندە جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ دا بار ەكەندىگى, ال ولار ۇنەمى ۇشىپ-قونىپ, ءبىر ورنىندا تۇرماي ءتۇرلى ميگراتسياعا ۇشىرايتىنى جانە ونى ەسەپتەۋدىڭ قيىندىعى تۋرالى اڭعالداۋ سۇراق قويدى.
ونداعان جىلدار ستۋدەنتتەر الدىندا لەكتسيا وقىپ, عىلىمي ورتادا پىكىرتالاسقا ءتۇسىپ شىڭدالعان پروفەسسور ءارى تاجىريبەلى اڭشى زيمانوۆ بۇل سۇراققا ءازىل-شىنىن ارالاستىرا: «ەگەر ءسىز رەسەي جەرىنە ءوتىپ كەتكەن قازاقستاندىق كيىكتەرگە اڭعا شىعار بولساڭىز, وندا ليتسەنزيانى رسفسر-دەن الۋىڭىزعا تۋرا كەلەدى», دەپ جاۋاپ بەردى.
بىلە بىلگەن ادامعا وسى جاۋاپتىڭ وزىندە كوپ يشارا بار. ول كەزدەگى اڭشىلاردىڭ كوبىنىڭ ليتسەنزيا الۋدان حابارى جوق ەدى. ءوزى كانىگى اڭشى اكادەميك زاڭ تالابىن مۇلتىكسىز ورىنداپ, سايات سايىن ليتسەنزيا الۋدى ۇمىتپاعان. ءتىپتى قوڭىر اڭعا شىققاندا اڭشىلىق قىزىعىمەن كورشى رەسپۋبليكا اۋماعىنا ءوتىپ كەتۋ مۇمكىن بولعاندا, رەسەي ليتسەنزياسىن دا العان.
توعىزىنشى باپتا ەل بايلىعى رەسپۋبليكانىڭ «ەرەكشە مەنشىگىندە بولادى» دەپ جازىلعان ەدى. بۇل دەپۋتات سۆويككە ۇناماعان سياقتى. تىركەستى تۇگەل وزگەرتۋگە شاماسى جەتپەيتىندىكتەن, ونىڭ كۇشىن السىرەتە ءتۇسۋ ءۇشىن ەڭ بولماعاندا «ەرەكشە» دەگەن ءسوزىن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. زيمانوۆ بۇل جولى دا ءوز ۇستانىمىنان جازباي: «بۇل تابيعي رەسۋرستار شارتسىز, تولىقتاي رەسپۋبليكانىڭ قاراماعىندا بولادى», دەپ نەگىزگى نۇسقانى قورعاپ قالدى.
ونىنشى باپ قارجى-بانك جۇيەسىن قامتىدى. وسى تۇستا اكادەميك-دەپۋتات ءو.ا.جولداسبەكوۆ ءسوز الىپ, ەلىمىزدەگى بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ مينيسترلەر كەڭەسى باعىنىسىندا ەكەندىگىن, ال قۇرىلۋى مۇمكىن ۇلتتىق بانكتىڭ نەلىكتەن جوعارعى كەڭەسكە باعىنىشتى بولۋى كەرەكتىگىن ءتۇسىندىرۋدى ءوتىندى.
بۇل كەزدە قازاقستاندا ءالى ۇلتتىق بانك قۇرىلماعان ەدى. بىراق وداقتىق دەڭگەيدە قارجى, بانك جۇيەسىندە ءجۇرىپ جاتقان جاڭاشىل ۇدەرىستەر مۇنداي ءساتتىڭ جاقىنداپ قالعانىن كورسەتەتىن. سول سەبەپتى زيمانوۆ باستاعان كوميسسيا دەكلاراتسيا ماتىنىنە رەسپۋبليكادا مۇنداي بانكتىڭ قۇرىلۋ مۇمكىندىگىن الدىن الا قاراستىرىپ, «قۇرۋعا پراۆولى» (بۇل كەزدە «قۇقىق» تەرمينى ءالى ەنگىزىلمەگەن) دەگەن نورمانى ەنگىزىپ قويعان ەدى.
زيمانوۆ ارىپتەسىنىڭ سوزىنە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە ۇلتتىق بانك ۇكىمەت قاراۋىنا بەرىلمەگەنىن, بۇل ۇيعارىم قارجىلىق داعدارىس كەزىندە قاراجات تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن ۇكىمەت اقشا باسۋ ستانوگىن ىسكە قوسۋ ارقىلى ينفلياتسيانى شارىقتاتىپ جىبەرمەۋى ءۇشىن جاسالعانىن بايىپپەن ءتۇسىندىردى.
بۇل, ارينە, بۇگىنگى زامان ەكونوميستەرى مەن قارجىگەرلەرىنە ابدەن تۇسىنىكتى جايت. ول كەزدە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىن بىلاي قويعاندا, ءوز ۆاليۋتاسى دا جوق ەدى. ال مۇنداي بانك قۇرىلا قالعان جاعدايدا ول ۇكىمەتتەگى قارجى جۇيەسىمەن تەپە-تەڭدىك پەن تەجەمەلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن پارلامەنتكە باعىنىشتى بولۋى كەرەك ەدى. اكادەميك زيمانوۆ مۇنى جاقسى تۇسىنە ءبىلدى جانە بۇل نورمانى دەكلاراتسيا جوباسىنا ەنگىزىپ, ونى قورعاپ شىقتى. كەيىن ءدال وسى نورما قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ مەن ەكى بىردەي كونستيتۋتسياسىنان (1993, 1995) كورىنىس تاۋىپ, ءالى كۇنگە دەيىن ەل يگىلىگىنە جاراپ كەلەدى.
ونىنشى باپتى تالقىلاۋ بارىسىندا سول كەزدە ارىس قالالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, دەپۋتات قۋانىش ايتاحانوۆ پىكىرتالاسقا قوسىلىپ, باپتاعى جوعارعى كەڭەسكە باعىنىستى فينانس-كرەديت (بۇل كەزدە «نەسيە» تەرمينى ەنگىزىلمەگەن) جۇيەسىنەن كەيىن, «باعا جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات» ۇعىمىن قوسۋدى ۇسىنىپ, وسىعان وراي ەكونوميكا دوكتورى, پروفەسسور ەرىك ماعزۇم ۇلىنىڭ جاۋاپ بەرۋىن ءوتىندى.
سۇراقتىڭ جاۋابىن انىق ءبىلىپ تۇرسا دا پروفەسسور اسانباەۆ «بۇل ماسەلەگە مەن قۇزىرەتسىزدەۋمىن», دەپ قىسقا قايىرىپ, تريبۋنادا تۇرعان زيمانوۆقا سىلتەدى.
قاي سالاعا سالساڭ دا, اعىنى كۇشتى اق دارياداي اعا جونەلەتىن اكادەميك زيمانوۆ بۇل جولى دا باعا جانە عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات ماسەلەلەرى تالقىلانىپ جاتقان وداقتىق شارت بويىنشا ماسكەۋ بيلىگىندە ەكەندىگىن, اتالعان باپتان بۇل ماسەلەنىڭ سول سەبەپتى تىس قالعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى.
تالقىلاۋ بەسىنشى ساعاتقا اياق باسقاندا دەپۋتات ا.كنياگينين ءسوز الىپ, ارىپتەستەرىن «بۋكۆوەدستۆو» مەن «كريۋچكوتۆورستۆومەن» اينالىسۋدى قويىپ, ناقتى ۇسىنىستارىن عانا ايتۋمەن شەكتەلۋگە شاقىردى.
توراعا اسانباەۆ بۇل پىكىردى قوستاپ, ءوزى قانشالىقتى تىرىسسا دا, زالداعى كوپشىلىكتىڭ بۇل ادەتىن تاستاماي وتىرعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىردى.
دەپۋتاتتاردىڭ ىشىندە كۇيرەۋ الدىنداعى كەڭەس وداعى سياقتى الىپ يمپەريانىڭ بۇدان ءارى ىدىراۋىنا جول بەرمەۋگە تىرىسىپ, قايتكەن كۇندە ەگەمەندىك قارساڭىندا تۇرعان رەسپۋبليكانىڭ وداققا بەرەتىن قۇزىرەتىن مەيلىنشە مولىنان قامتىپ قالۋعا تىرىسۋشىلار از ەمەس ەدى. سولاردىڭ ءبىرى تسەلينوگراد وبلىسىنان سايلانعان مۇعالىم-دەپۋتات ت.ر.كوت بانك, فينانس-نەسيە, بيۋدجەت جانە ورتاق اقشا جۇيەسىنە بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا دەپۋتاتتارعا دەكلاراتسيا جوباسىمەن بىرگە تاراتىلىپ بەرگەن وداقتىق شارت جوباسىن باسشىلىققا الۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, تاعى ءبىر داۋدىڭ ۇشىن شىعاردى.
سالىق زيمانوۆ ءاربىر ماسەلە بويىنشا ءالى قابىلدانباعان وداقتىق شارتقا جۇگىنە بەرۋگە بولمايتىنىن, ءتىپتى ونىڭ تالقىلاۋعا ۇسىنعان جوباسىنداعى قارجى-قاراجات ماسەلەسى كوپ داۋ تۋعىزىپ جاتقانىن مالىمدەدى. جاقىندا دەپۋتات س.ت.تاكەجانوۆتىڭ ماسكەۋگە ارنايى ساپارمەن بارىپ, وسىنداي تالقىلاۋعا قاتىسقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
وسى تۇستا دەپۋتات ۆ.پ.شۋميلەنكو ءوز ءسوزىن ا.كنياگينينگە قاراتا ايتىلعان كەكەتۋدەن باستاپ, وسى باپتاعى «قازاقستان» ءسوزىن «رەسپۋبليكامەن» الماستىرۋدى ءوتىندى. بۇل شىندىعىندا زاڭدىق تۇرعىدان ەشقانداي سالماعى جوق تۇزەتۋ ەدى. سوندىقتان س.زيمانوۆ ۇسىنىستى داۋىسقا سالماي-اق بىردەن كەلىستى. بۇدان كەيىن ءسوز العان دەپۋتاتتار ن.ەسەنعارين, ع.قاليەۆتار دا ءوز پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى. ناتيجەسىندە 10-باپ جوباداعى نۇسقامەن كوپشىلىك داۋىسپەن ماقۇلداندى.
وسى كەزدە تابلودا داۋىس بەرمەگەن دەپۋتاتتار سانىنىڭ ازايا باستاعانىن بايقاعان توراعا «بىزدە تەمەكى تارتۋعا شىعۋشىلار كوبەيە تۇسكەن سياقتى», دەپ 20 مينۋتقا ءۇزىلىس جاريالايدى.
مارەگە جەتكەن مەرەي
دەپۋتاتتار 11-باپقا كوشكەندە تالقىلاۋ التى ساعاتقا قاراي سوزىلا تۇسكەن ەدى. بۇل باپ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىككە جانە حالقىمىزعا قيساپسىز مول قايعى-قاسىرەت اكەلگەن يادرولىق پوليگوندى جاۋىپ, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدى سىناۋ مەن ونى وندىرۋگە تىيىم سالۋعا ارنالدى.
پوليگون ماسەلەسى 80-90 جىلدارداعى ەڭ قىزۋى جوعارى, كوپ تالقىعا تۇسكەن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ەدى.
كەڭەس وداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قازاقستاندى بىرىڭعاي سىناق الاڭىنا اينالدىردى. دەكلاراتسيا تالقىلانىپ جاتقان 1990 جىلدىڭ قازان ايىندا قازاقستان جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ الەۋەتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى مەملەكەت ەدى. بۇل كەزدە رەسپۋبليكا اۋماعىندا قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارعا ارنالعان 1216 يادرولىق وقتۇمسىقتار ورنالاستى جانە ونى الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىنە جەتكىزەتىن سول زاماننىڭ ەڭ ۇزدىك تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن يادرولىق ستراتەگيالىق كۇشتەردىڭ ارنايى قۇرىلعىلارى دا بولدى.
دەكلاراتسيا تالقىلانىپ جاتقان تۇستا سەمەي يادرولىق پوليگونىندا بالليستيكالىق زىمىراندارعا تولى 12 شاحتادا ۇشىرعىش قوندىرعىلار دايىن تۇردى.
مەن قىزىلوردا وبلىسىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارىمدا ءدال وسى وڭىردە توقسانىنشى جىلدارى 14 شاحتادان تۇراتىن ۇشىرعىش قوندىرعىلار كەشەنى بولعانىن العاش رەت ءبىلدىم. قىزمەتى اسا قۇپيا سانالاتىن ستراتەگيالىق ماقساتتاعى زىمىران اسكەرلەرىنىڭ 38-ديۆيزياسى اقمولا وبلىسىندا, ال 57-ديۆيزيا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جايعاسىپ, وندا 60-قا جۋىق ۇشىرعىش قوندىرعىلار مەن 8 يادرولىق كوماندالىق پۋنكتتەر جوعارىدان تۇسكەن اسكەري بۇيرىقتاردى ورىنداۋعا ساقاداي ساي تۇردى.
الەمدە يادرولىق باسەكەلەستىك باستالعان سوعىستان كەيىنگى قىرىق جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە قازاقستاننىڭ وسى كۇنگى بەس بەلگيامەن پارا-پار اۋماعىندا بىرنەشە اسكەري پوليگون مەن سىناق الاڭى جۇمىس ىستەپ تۇردى. مۇنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءدال سول 1990 جىلدارى رەسپۋبليكا باسشىلىعىنىڭ وزىنە دە بەلگىسىزدەۋ ماعلۇماتتار ەدى.
ارينە, ءار وبلىس حالقى قاراپايىم ادامدارعا بارۋعا, كورۋگە تىيىم سالىنعان مۇنداي ايماقتاردىڭ بار ەكەنىن بىلسە دە, ونىڭ وراسان زور قىرىپ-جوياتىن الەۋەتىنەن مۇلدە حابارسىز بولدى. اسكەري پوليگوندار مەن وندا جاسالعان جانتۇرشىگەرلىك سىناقتاردان جەرگىلىكتى حالىق قيساپسىز كوپ زارداپ شەكتى جانە ونىڭ زارارى ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
ون ءبىرىنشى باپ تالقىلاۋعا قويىلعان كەزدە قاراعاندىلىق شاحتەر, دەپۋتات ماراش نۇرتازين ءسوز الدى. بۇل ءوزى نە بولسا دا بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار دەمەي تۋرا ايتاتىن بىربەتكەي ازامات ەدى. ول اتالعان باپقا «يادرولىق قارۋدى وندىرۋگە, ساقتاۋعا جانە سىناۋعا تىيىم سالىنادى» دەگەن تىركەستى قوسىپ, ۇسىنىستى كۇلبىلتەلەمەي بىردەن داۋىسقا قويۋدى تالاپ ەتتى.
زيمانوۆ ءسوز الىپ, قازاقستاندا يادرولىق قارۋدى جاساۋ بارىسىندا قولدانىلاتىن ءتۇرلى ۋران كەنىشتەرى, زاۋىتتار, وندىرىستەر بار ەكەنىن جانە ولاردىڭ ناقتى سانى مەن نەمەن اينالىساتىنىن كوپ ەشكىم بىلمەيتىندىگىن جايمەن تۇسىندىرۋگە كىرىستى. ءارى قاراي قولدارىندا ناقتى دەرەكتەر بولماعاندىقتان, يادرولىق قارۋدى ء«وندىرۋ مەن ساقتاۋ» ماسەلەسى دەكلاراتسيا جوباسىنا قوسىلماعانىن جەتكىزدى. قانشا تەنتەك بولسا دا, نۇرتازين اتا داستۇرىمەن: «كەشىرىڭىز, قۇرمەتتى اقساقال», دەپ باستاپ, ءوز پىكىرىن ودان ءارى نىقتاي ءتۇستى.
جەرلەسىنىڭ ۇسىنىسىن قاراعاندىلىق تاعى ءبىر شاحتەر, دەپۋتات مۇحتار تىنىكەەۆ قوستاپ, سانسىز كوپ سىناقتان قازاقستاننىڭ يادرولىق قالدىقتار الاڭىنا اينالعانىن اشۋ-ىزامەن جەتكىزدى. مۇحتار باكىر ۇلى سول كەزدەگى قۇرامداعى جاسى وتىزعا دا تولماعان ەڭ جاس دەپۋتات ەدى.
ارىپتەستەرىنىڭ زاڭدى تالابىنا اقتوبەلىك دەپۋتات ىزباسقان ايماعامبەتوۆ تە ءۇن قوسىپ, اتالعان نورمانى ودان دا قاتايتا ءتۇسۋ ماقساتىندا ۇسىنىس ەنگىزدى.
تالقىلاۋ شەگىنە جەتكەن كەزدە ن.ءا.نازارباەۆ ءسوز الىپ, بۇل ماسەلەنىڭ وتە كۇردەلى ەكەندىگىن, ءتىپتى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە قوردالانعان قۇپيا دەرەكتەردىڭ ءبارىن بىردەي ءوزى دە بىلمەيتىنىن ايتۋعا ءماجبۇر بولدى. ءارى قاراي سالىق زيمان ۇلىنىڭ اتى-ءجونىن قۇرمەتپەن اتاپ, ونىڭ نۇسقاسىمەن كەلىسۋگە شاقىردى. قارسى ارگۋمەنت رەتىندە مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىنا تىيىم سالىنسا, يادرولىق سالادا جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان ادامنىڭ جۇمىسسىز قالاتىنىن دا ەسكەرتۋدى ۇمىتپادى.
بۇدان كەيىن توراعا ءۇش بىردەي دەپۋتات ۇسىنعان تۇزەتۋدى داۋىسقا قويىپ, ولار دا كەرى قايتارىلدى.
تالقىلاۋدىڭ قىزۋى ءسال تومەندەگەندە شىمكەنت وبلىستىق مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك باسقارماسىنىڭ باستىعى, دەپۋتات ە.ءا.مۇستافەتوۆ ءسوز الىپ, قازاقستان اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى سىناۋ مەن ورنالاستىرۋ قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ رۇقساتىمەن جۇزەگە اسىرىلاتىنى تۋرالى نورمانى ەنگىزۋدى ۇسىندى.
وداق وكتەمدىگى ءالى جويىلماي تۇرعان كەزدە مۇنداي تالاپتى ەنگىزۋ وتە قاۋىپتى ەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇل كەزدە مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارى تىكەلەي ماسكەۋدەن باسقارىلاتىن. سوندىقتان گەنەرال مۇستافەتوۆتىڭ استارى مول «رۇقسات» ءسوزىنىڭ ار جاعىندا كۇللى الەمدى زارەزاپ قىلعان كگب-نىڭ زىمياندىق ساياساتى دا جاتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.
سالىق زيمانوۆ بۇل جولى دا ساسپادى. الدىمەن ەگەر قيىن-قىستاۋ زامان بولا قالسا, جوعارعى كەڭەستىڭ مۇنداي قۇقىعى بار ەكەنىن ەسكە سالدى. ول ءوزى قابىلداعان زاڭدارعا ءوزى كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرىس جاساي الاتىنىن دا جەتكىزدى. بىراق دەكلاراتسيا جوباسىندا ءدال وسىلاي جازاتىن بولسا, سول وقيعانىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن ەكەندىگىن الدىن الا جارنامالاۋمەن بىردەي قابىلداناتىنىن ەسكەرتتى. ءارى قاراي بەس ساعاتتان استام دەپۋتاتتار تاس كەنەشە جابىسقان دەكلاراتسيانىڭ ءمان-ماعىناسىن ناقتى اشىپ كورسەتەتىن كلاسسيكالىق دەفينيتسيا كەلتىرىپ: «دەكلاراتسيا – نيەت», – دەپ, تالقىلانىپ جاتقان قۇجاتقا قىسقا دا نۇسقا انىقتاما بەردى. ونىڭ بۇل سوزىندە وداق باسشىلىعى «رۇقساتتى» نيەت رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرۋ بار ەدى.
سوندىقتان زيمانوۆ باپتاعى يادرولىق قارۋدى سىناۋعا, پوليگونداردى سالۋعا جانە ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە تىيىم سالۋمەن شەكتەلۋدى جاقتادى. داۋىس بەرۋ ناتيجەسى بويىنشا نەگىزگى نۇسقاداعى نورما سول كۇيىندە قالدى. كوپ ۇزاماي 11-باپ تۇتاستاي داۋىسقا قويىلىپ, بۇل بەلەس تە ەڭسەرىلدى.
ءدال وسى باپتا دەپۋتاتتار تالقىلاۋىنان تىس قالسا دا, اكادەميك س.زيمانوۆ باسقارعان باستاماشىل توپ ەنگىزگەن وداقتىڭ اسكەري ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرى ناتيجەسىندە رەسپۋبليكا تەرريتورياسىندا ورنالاسقان يادرولىق پوليگوندار مەن وزگە دە اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەندەردىڭ قىزمەتىنەن كەلگەن زالال مەن زارداپتارعا رەسپۋبليكا حالقىنىڭ وتەماقى تالاپ ەتۋ قۇقى ەنگىزىلگەن نورما بولعاندىعىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ابزال. بۇل وتە قاجەت ەدى. ءدال وسىنىڭ نەگىزىندە كەيىن ارنايى زاڭدار مەن ۇكىمەت قاۋلىلارى قابىلدانىپ, سول زۇلمات سىناقتاردان زارداپ شەككەن ميلليونداعان ادامدار وزدەرىنە ءتيىستى وتەماقىلارىن الدى جانە ول ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى.
دەكلاراتسيانىڭ 12-بابى بۇعان دەيىن وداقتىڭ جانە قازاقستاننىڭ ەشبىر زاڭ اكتىسىندە قامتىلماعان قازاقستاننان تىسقارى جەردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ ۇلتتىق-مادەني, رۋحاني جانە ءتىل جونىندەگى قاجەتتىلىكتەرىنە قامقورلىق جاساۋعا قاتىستى ەدى. از-كەم تالقىلاۋدان سوڭ بۇل باپ تا رەتىمەن قابىلدانىپ كەتتى.
ون ءۇشىنشى باپ ازاماتتاردىڭ اسكەري قىزمەت اتقارۋ تارتىبىنە ارنالدى. جاس دەپۋتات مۇحتار تىنىكەەۆ وزىنە كوپتەگەن كومسومول-جاستار ۇيىمىنان «بالامالىق اسكەري قىزمەت ماسەلەسىنە» بايلانىستى ۇسىنىستار كەلىپ تۇسەتىنىن, سوندىقتان بۇل نورمانى دا دەكلاراتسياعا ەنگىزۋدى ۇسىندى.
ءيا, ءدال وسى جىلداردا اۋەلى بالتىق جاعالاۋىنان باستالىپ, كەيىن وداق قۇرامىنداعى بىرقاتار رەسپۋبليكادا بالامالىق اسكەري قىزمەت ماسەلەسى كوتەرىلە باستاعان. تىنىكەەۆ ۇسىنىسى وسىنى مەڭزەدى.
زيمانوۆ ءوزىنىڭ بۇل ماسەلەدەن ابدەن حاباردار ەكەندىگىن ايتىپ, كەيبىر جاستاردىڭ اسكەري قىزمەتتەن قاشقاقتايتىنىن دا كەلتىرىپ ءوتتى. ءتىپتى بۇل نورمانىڭ وداقتاس رەسپۋبليكالار قابىلداعان دەكلاراتسيالاردان دا كورىنىس تاپقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, ازىرشە جوباداعى نۇسقامەن شەكتەلۋ كەرەكتىگىن ۇسىندى. داۋىس ناتيجەسىندە دەپۋتاتتار اكادەميكتىڭ پوزيتسياسىن جاقتاپ شىقتى.
زيمانوۆتىڭ بەس اي بويى دايارلاعان دەكلاراتسيانىڭ ءار بابى, ءاربىر نورماسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە ابدەن دايىندىقپەن كەلگەندىگى ءدال وسى تۇستا تاعى دا بايقالدى. ول سالعان جەردەن كۇنى كەشە ءدال وسى ماسەلە بويىنشا ماسكەۋدە كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ۆ.ا.كريۋچكوۆ پەن كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترى ۆ.ۆ.باكاتين ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ, وندا رەسپۋبليكالاردا بولىپ جاتقان قاقتىعىستارعا ىشكى اسكەرلەردى جىبەرۋدى دوعارۋ كەرەكتىگىن ايتقانىن مىسالعا كەلتىردى. سول سەبەپتى قازاقستانداعى ىشكى اسكەرلەردىڭ الداعى ۋاقىتتا جوعارعى كەڭەس پەن ەل پرەزيدەنتىنە باعىنىشتى بولۋ كەرەكتىگى جونىندەگى نورمانى قولداۋعا شاقىردى. گەنەرال قالماتاەۆ اكادەميكتىڭ ۋاجىنە توقتادى.
وسى تۇستا جارىسسوزگە الماتى قالاسى ماسكەۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كوممۋنيست-دەپۋتات ۆ.ي.كوتەلنيكوۆ ءبىر بۇيىردەن قوسىلىپ, رەسپۋبليكادا قۇرىلاتىن ىشكى اسكەرلەر, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگى جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ بارلىعىن كسرو وداقتىق ۇكىمەتىنىڭ كەلىسىمىمەن عانا قۇرۋ تۋرالى نورمانى ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇل سول باياعى وداققا تاۋەلدىلىك ماسەلەسىن تىقپالاۋدان تۋعان تىشقان تىرلىكتىڭ سۇيكىمسىزدەۋ كورىنىسى ەدى.
بۇل جولى زيمانوۆ شىداماي كەتتى. ءسوزىن: «پولۋچاەتسيا ۆۆەرح نوگامي» دەپ باستاپ, قۇرىلاتىن كۇشتىك قۇرىلىمنىڭ ۇشەۋى دە ەندىگى جەردە تەك جوعارعى كەڭەس پەن پرەزيدەنتكە عانا باعىنىشتى بولۋى كەرەكتىگىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. توراعا پىكىرتالاستى ۋشىقتىرماي, كوتەلنيكوۆتىڭ تالابى بويىنشا ونىڭ ۇسىنىسىن داۋىسقا قويىپ, ول دا قولداۋسىز قالدى.
وداقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جىرىن جىرلاۋشىلار مۇنىمەن توقتاي قويمادى. رەسپۋبليكانىڭ جوعارعى كەڭەسى مەن پرەزيدەنتىنە عانا باعىنىشتى ىشكى اسكەرلەردى قۇرۋعا قارسىلىقتارىن بىلدىرگەن قاراعاندىلىق ميليتسيونەر, دەپۋتات ۆ.پ.شۋميلەنكو مەن جەزقازعاندىق ەكسكاۆاتورشى, دەپۋتات ا.ي.موسولوۆتار داۋرىعا باستادى.
بۇل جولى زيمانوۆ كەڭىنەن قامتىپ, ءوزىنىڭ جاقىندا عانا ءدال وسى ماسەلەگە قاتىستى وداقتىق ىشكى ىستەر مينيسترلىگى گەنەرالدارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇلكەن باسقوسۋدا بولعانىن جانە ىشكى اسكەرلەر بۇرىنعىسىنشا وداقتىق مينيسترلىككە باعىنىشتى بولىپ قالا بەرەتىنى جونىندە شەشىم قابىلداعانىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە ءار رەسپۋبليكاعا ءوز ىشىندەگى كيكىلجىڭدەر مەن قاقتىعىستاردى شەشۋ ءۇشىن وزىندىك ىشكى اسكەرلەرىن قۇرۋعا دا قۇقىق بەرىلەتىنىن دە ماعلۇمدادى. سوندىقتان دەكلاراتسياعا ەنگىزىلىپ وتىرعان نورماعا وداقتىق باسشىلىقتىڭ ەش قارسىلىعى جوقتىعىن جەتكىزدى. ەكىلەنىپ العان ەكى دەپۋتات تا رايىنان قايتپاعاندىقتان, ولاردىڭ ۇسىنىستارىن دا داۋىسقا قويىپ, كوپشىلىك زيمانوۆ نۇسقاسىن قولداپ شىقتى.
بۇدان كەيىن سول كەزدە الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقاراتىن دەپۋتات زامانبەك نۇرقادىلوۆ ءسوز الىپ, اسكەرگە شاقىرىلعان رەسپۋبليكا ازاماتتارى ءوز بورىشىن قازاقستان اۋماعىندا اتقارۋ كەرەكتىگىن جانە بۇل كۇن سايىن الاڭعا جينالاتىن حالىقتىڭ تالابى ەكەندىگىن جەرىنە جەتكىزە ايتىپ شىقتى.
بۇل دا كوكەيگە قونىمدى, كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن ۇسىنىس ەدى. وعان توراعا اسانباەۆ جاۋاپ بەردى جانە پىكىرتالاستى سوزباي-اق ۇسىنىستى داۋىسقا قويدى. ناتيجەسىندە, دەكلاراتسياداعى نورما وزگەرىسسىز قالدى. بۇدان كەيىن 13-باپ تۇتاسىمەن ماقۇلداندى.
دەكلاراتسيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, ديپلوماتيالىق قىزمەت جانە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتقا قاتىستى 14-بابىن دەپۋتاتتار ەشبىر تالقىلاۋسىز بىردەن ماقۇلدادى. شىنىن ايتقاندا, ون ەكىنشى سايلانعان جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى ىشىندە حالىقارالىق مەكەمەلەردە, كسرو-نىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىندە قىزمەت ىستەگەن بىردە-ءبىر كاسىبي ديپلومات جوق ەدى.
ون بەسىنشى باپ سوت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە ارنالىپ, سوت مەكەمەلەرىندە پارتيالىق ۇيىمدار قۇرۋعا تىيىم سالىنىپ, «سوتتار زاڭ تالابىن باسشىلىققا الادى جانە ونىڭ پارتيالىق شەشىمدەرمەن ەش بايلانىسى جوق», دەپ قۇقىقتىق مەملەكەتتەردىڭ بارىندە بىردەي باسشىلىققا الاتىن باتىل نورما ەنگىزىلگەن ەدى.
بۇل ماسكەۋدە كوكپ, ال رەسپۋبليكادا قازاقستان كومپارتياسى بيلىك قۇرىپ تۇرعان كەزەڭ ءۇشىن وتە باتىل جاڭالىق ەدى. مۇنداي قاعيدات رەسەي فەدەراتسياسى قابىلداعان دەكلاراتسيادا جوق بولاتىن.
تالقىلاۋ باستالىسىمەن-اق شىعىسقازاقستاندىق دەپۋتات, لەنينوگور قالاسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى يۋ.ن.سىتوۆ ءسوز الىپ, ءدال وسى نورمانىڭ كوميسسيا تالقىلاۋىندا وتە كوپ قارسىلىق تۋدىرعانىن, سول سەبەپتى ونى قابىلداۋعا بولمايتىنىن شاپتىعا جەتكىزدى.
ونىڭ بۇل پىكىرىن ە.ءا.مۇستافەتوۆ قىزۋ قولداپ, قازىر كوممۋنيستىك پارتيا مەن كوممۋنيستەرگە قارسى شابۋىلدىڭ ءورشىپ تۇرعانىن, ولاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بارىنەن ىعىستىرىلىپ جاتقانىن, 80 پايىزدان استامى كوممۋنيستەردەن قۇرالعان قازاقستاندىق پارلامەنت مۇشەلەرى مۇنداي شەكتەۋلىككە جول بەرمەۋى كەرەكتىگىن دالەلدەۋگە تىرىسىپ, اتالعان باپتى الىپ تاستاۋدى تالاپ ەتتى.
وسى كەزدە زالدا شۋىل باستالىپ, دەپۋتاتتار دۇرلىگە ءتۇستى. توراعا داۋرىققان دەپۋتاتتاردى سابىرعا شاقىرىپ, ءسوزدى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا بەرەدى. ول دەكلاراتسيانىڭ اسا ماڭىزدى قۇجات ەكەندىگىنە توقتالىپ, سوت ورگاندارىنداعى بەيپارتيالىق ماسەلەسى الداعى ۋاقىتتا تالقىلاناتىن «ساياسي پارتيالار تۋرالى» زاڭدا قارالاتىنىن العا تارتىپ, داۋلى باپتى جوبادان الىپ تاستاۋدى ۇسىندى.
توراعا اسانباەۆ بۇل پىكىردى دەرەۋ داۋىسقا قويىپ, ونى سەكسەن پايىزدان استامى كوممۋنيستەردەن قۇرالعان جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى قولداپ شىقتى.
ناتيجەسىندە, 7-باپتا رەسپۋبليكادا مەملەكەتتىك باسقارۋ: زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جانە سوت بيلىگى بويىنشا ءۇش تارماقتى پرينتسيپپەن جۇزەگە اسىرىلاتىنى باسشىلىققا الىنعان دەكلاراتسيادان سوت بيلىگىنە قاتىستى قاجەتتى باپ تۇگەلدەي سىلىنىپ تاستالدى.
ون بەسىنشى باپ الىنىپ تاستالعاننان كەيىن سانامالىق رەتى بويىنشا 16-باپ ونىڭ ورنىنا جىلجىدى. وندا قازاقستاننىڭ ەگەمەندى قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسى ءسوز بولاتىن. بۇل باپ ەشبىر ەسكەرتۋلەرسىز بىردەن ماقۇلداندى.
بۇدان كەيىنگى ەل ەگەمەندىگىنىڭ سيمۆولدارى – گەرب, جالاۋ, گيمنگە (بۇل كەزدە «ەلتاڭبا, تۋ, ءانۇران» تەرميندەرى ەنگىزىلمەگەن) ارنالعان 16-باپ تا ەشبىر تالقىلاۋسىز بىردەن قولداۋعا يە بولدى.
قازاق كسر-ءىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن جانە رەسپۋبليكالىق ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە مارتەبەسىن جۇزەگە اسىراتىن زاڭ اكتىلەرىن دايارلاۋ بارىسىندا بۇگىن قابىلدانعان دەكلاراتسيانىڭ نەگىز بولاتىنى ناقتى كورسەتىلگەن 17-باپتى دا دەپۋتاتتار ەشبىر تالقىلاۋسىز بىردەن قابىلداپ جىبەردى.
وسى تۇستا زالدا وتىرعان ايگىلى اكادەميك دەپۋتاتتار شاحماردان ەسەنوۆ, ماناش قوزىباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ايتمۇحامەد ابدۋللين, وراز بايمۇراتوۆ, قايراتكەر دەپۋتات وزبەكالى جانىبەكوۆ, جازۋشى دەپۋتاتتار ءابىش كەكىلباەۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, ت.ب. دۋالى اۋىز ەل اعالارى نەگە تالقىلاۋ بارىسىندا دەكلاراتسيا جوباسىن قولداپ ءسوز سويلەمەگەن دەگەن سۇراق تۋىنداۋى دا مۇمكىن. مەنىڭشە, ولار ءوز پىكىرلەرىن كوميسسياعا الدىن الا ۇسىنعان جانە ولار اكادەميك زيمانوۆ ۇستانىمىمەن تولىق ۇيلەسىم تاپقان. ونىڭ ۇستىنە 6 ساعاتتىق قىزۋ تالقىدا جاعادان الماسا دا, ەتەكتەن تارتىپ, شاۋجايعا جارماسقان شالكەس, داۋكەس دەپۋتاتتار قويعان سۇراقتاردىڭ بارىنە اقىلمان اكادەميك ارىپتەستەرىنىڭ جاردەمىنسىز-اق قاسقايا قارسى تۇرىپ, ۇلكەن بىلىمدارلىقپەن جاۋاپ قايتاردى. سوندىقتان قازاقتىڭ بۇكىل زيالى قاۋىمىنىڭ تىلەك-نيەتى زيمانوۆتىڭ ۇستىندە بولدى.
ءتۇيىن
سونىمەن, 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا ون ەكىنشى شاقىرىلعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋعا قاتىسقان 360 دەپۋتاتتىڭ 71-ءىنىڭ قارسى داۋىس بەرسە دە, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ۇلتتىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي اقوردادا وتكەن سالتاناتتى جيىندا: «ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى – تاۋەكەل مەن ديپلوماتيانىڭ, اقىل مەن سابىردىڭ جەمىسى. وسى تاريحي قۇجاتتىڭ اسەرى كوپ ۇزاماي بايقالا باستادى. ءبىز قوعامنىڭ ىرگەتاسىن جاڭارتىپ, جاڭا بەلەستەرگە ۇمتىلدىق. قازاقستان قيىن وتكەلدەن ءوتىپ, ىرگەلى ەل بولۋعا باعىت ۇستادى», دەپ دەكلاراتسيانىڭ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا الار ورنى مەن ءمان-ماعىناسىنا اسا زور باعا بەردى.
ءيا, رەسپۋبليكا كۇنى – ۇلتىمىزدىڭ ۇلىق مەرەكەسى عانا ەمەس پرەزيدەنتىمىز ۇسىنعان جاڭا ءھام ادىلەتتى قازاقستاننىڭ بەرىك باستاۋى. ال ونىڭ قاينارىندا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى تۇرعانىن بارشا قازاقستاندىق ارقاشان جۇرەك تورىندە ساقتاۋى كەرەك.
وسى تۇستا زيمانوۆ باسقارعان كوميسسيا قۇرامىندا قىزمەت ىستەگەن دەپۋتات, جاڭا زامانداعى قازاق فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ پاتريارحى, اكادەميك جابايحان ءابدىلدين اعامىزدىڭ: «سالىق زيمانوۆ مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ جاسالۋى مەن قابىلدانۋىنىڭ قاينار باستاۋىندا تۇردى. ونىڭ پرينتسيپشىلدىگى ءاردايىم ەرجۇرەكتىلىكپەن ۇشتاسۋشى ەدى. ول ويىنداعىسىن ەشقاشان ىرىكپەيتىن. ءىرى وقىمىستى, ادال ازامات رەتىندە دەپۋتاتتاردىڭ ساپالى زاڭدار قابىلداۋىنا كەپىل بولا ءبىلدى. اسا كورنەكتى عالىم ءارى مەملەكەتشىل تۇلعا, اكادەميك سالىق زيمانوۆتىڭ ەسىمىن قانىش ساتباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى ۇلى ادامدار قاتارىنا قوسۋعا ابدەن بولادى», دەگەن پىكىرىن ءبىز دە تولىق قۋاتتايمىز.
سۋرەتتە: ەل اعالارى, دەپۋتاتتار م.قوزىباەۆ, ش.ەسەنوۆ, ا.ابدۋلين, و.بايمۇراتوۆتار
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
پروفەسسور, اكادەميك
