توبىلدى ۇلى وزەنگە اينالدىرعان سۋرەتكەر
كونفەرەنتسيانىڭ العىسوزىن العان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەرلان قالماقوۆ وڭىردە سىرلى ولەڭنىڭ شەبەرى سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ ەسىمىن دارىپتەپ, اقىن مۇراسىن ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىنىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى.
– قوستانايدا سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ اتىندا ۇلكەن گيمنازيا بار. ونىڭ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارى وسىندا وتىر. كەشە كونفەرەنتسيانىڭ القا وتىرىسى سول گيمنازيادا ءوتتى. ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇجىمى اقىننىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋگە اتسالىسىپ, ۇلەس قوسىپ جاتىر. اقىننىڭ 100 جىلدىعى وڭىردە كەڭىنەن اتالىپ وتۋدە. سىراعاڭنىڭ اسىل مۇراسى ءتۇرلى ادەبي بايقاۋلار مەن ءبىلىم جارىستارىنا ارقاۋ بولۋدا. جىل بويى ءجيى ءوتىپ جاتقان وسىنداي ءىس-شارالاردان اڭعارعانىمىز – جاستار اقىن شىعارمالارىن وقيدى, جاقسى بىلەدى. جالپى, تاياۋدا ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ «وقيتىن قازاقستان» دەگەن جوبا اياسىندا قوستاناي وبلىسى وقىرمانى وزىق ولكە دەگەن اتاققا يە بولدى. بۇل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ ادەبيەتكە دەگەن زور ىقىلاسىنىڭ, جالپى شىعارماشى-
لىق ادامدارعا دەگەن قۇرمەتى مەن وقىرماندىق مادەنيەتىنىڭ جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى, – دەدى باسقارما باسشىسى.
جيىندا جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت سىربايدىڭ اقىندىق تۇلعاسىن دارالاپ تۇراتىن كەسەك شىعارمالارىن سارالاپ تالداي كەلە, ءسوزىن:
– سىرباي ماۋلەنوۆ كەلە جاتقاندا ناعىز اقىننىڭ كەلە جاتقانى انادايدان كورىنىپ تۇراتىن. باياعىدا اۋليەلەر كەلە جاتقاندا توبەسىندە بۇلت ىلەسىپ كەلە جاتادى دەۋشى ەدى. ءبىزدىڭ سىراعاڭ دا سونداي, جاي بۇلت ەمەس نايزاعاي شاتىرلاتىپ, كۇن كۇركىرەتىپ, جىر داۋىلىن بوراتقان اساۋ بۇلتى بار اقىن ەدى. ءوزى دە كۇندەي كۇركىرەپ سويلەگەن سوزىندە دە كورىنىپ تۇراتىن. بۇكىل بولمىسى مەن جاراتىلىسى اقىن بولاتىن. ول كىسى جاس كەزىنەن ءسابيت مۇقانوۆ, يسا بايزاقوۆ سىندى مىقتىلاردىڭ باتاسىن الدى. ...اقىن
«سەن مەنى ويلادىڭ با, تۇسىمدە كوردىم. توبىلدىڭ قويناۋىندا, توبىلعى ىشىندە كوردىم», دەيدى. قانداي عاجايىپ تۇنىپ تۇرعان سۋرەت! وسى ولەڭ ارقىلى سىراعاڭ توبىل وزەنىن الەمدەگى ەڭ ۇلى وزەنگە اينالدىردى. ال ءوزى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن كلاسسيكتەردىڭ بىرىنە اينالدى. سىراعاڭنىڭ ورنى سونداي بيىكتە, – دەپ تۇيىندەدى.
اكەلىك مەكتەپتىڭ اكادەميگى
اقىنىن ارداقتاپ القالى جيىن وتكىزىپ جاتقان قوستاناي جۇرتشىلىعىنا ريزاشىلىق سەزىممەن العىس ايتا ءسوز باستاعان قاسىم ماۋلەنوۆ سىراعاڭنىڭ اكەلىك, كىسىلىك بولمىسى تۋرالى تەبىرەنە سويلەدى.
– قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى سىرباي ماۋلەنوۆ ۇيدە دە اكادەميك, كلاسسيك اكە بولاتىن. انام كۇلجامال احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اعاسى قاليدىڭ نەمەرەسى. ءامىر دەگەن ۇلىنان تۋعان. بايتۇرسىن اۋلەتى بىزگە وتە جاقىن بولىپ كەلەدى. ءبىز ۇيدە جەتى بالامىز. اكە-شەشەمىز ءبارىمىزدى وقىتىپ-توقىتىپ, جەتكىزدى. ءبارىمىز جوعارى ءبىلىم الىپ, ءار سالادا تابىستى ەڭبەك ەتتىك. اعامىز دۇيسەن – بىلىكتى قارجىگەر, جەڭىس اعام – قۇرىلىسشى-ينجەنەر, اپام باقىتجامال – پروفەسسور, ءوزىم شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرىمىن, ءىنىم عازيز ءىىم پولكوۆنيگى, دوكتور, پروفەسسور, كسرو-نىڭ ۇزدىك كريمينولوگى. بۇگىن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا اكە-شەشەمىزگە تاعى ءبىر راحمەت ايتقىم كەلىپ تۇر. اكەم بىزگە وتە مەيىرىمدى ەدى. جەتى بالاسىن ولەڭىنە دە قوسىپ: «مەنىڭ جەتى بالام بار, جەتى ارقا تىرەر اسقارىم بار, مەنىڭ جەتى دالام بار. مەنىڭ جەتى اسپانىم بار. مەن جىلاسام جەتى جەر ءبىر جىلايدى, مەن قۇلاسام جەتى اسپان ءبىر قۇلايدى», دەپ جىرلادى. اكەم بىزگە بالالار, بىرىنشىدەن تازا بولىڭدار, ەكىنشىدەن ەلگە پايدا تيگىزۋدى ويلاڭدار, دەپ ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن, – دەدى اقىننىڭ ۇلى.
قاسىم ماۋلەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, سىراعاڭ 1992 جىلى تۋعان جەرى تورعايعا بارا جاتىپ بەستاۋدىڭ ماڭايىندا جول اپاتىنا تۇسەدى. وسى وقيعادان كەيىن كوپ ۇزاماي, 1993 جىلى قايتىس بولادى. الايدا اقىننىڭ ءوزى ولگەنىمەن, ءسوزى ولگەن جوق. ماۋەلى ولەڭىن ماڭگىلىككە تابىستاپ كەتتى. بۇگىندە ارقالىق, قىزىلوردا, قوستانايدا اقىن اتىنداعى كوشە بار. استانا, قوستاناي قالالارى مەن تورعاي وڭىرىندەگى ءميلىساي اۋىلىنداعى ءۇش مەكتەپ سىرباي ماۋلەنوۆ ەسىمىمەن اتالادى.
سىربايدىڭ سەگىزىنشى بالاسى
قازىر قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن اقىن سەرىكباي وسپانوۆ كەزىندە سىراعاڭنىڭ قامقورلىعىن كوپ كورگەن. ءبىر قولىن سوعىستا قالدىرعان مايدانگەر اكەسىنەن سەگىز جاسىندا ايىرىلعان ارمانشىل بالا ونجىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ, ءبىر جىل كەڭشاردا جۇمىس ىستەپ اقشا تاۋىپ, 1964 جىلى بەستاۋدان وقۋ ىزدەپ الماتىعا اتتانادى. ءومىرى قالا كورمەگەن قىر بالاسى مۇندا كەلگەن سوڭ, ءبىراز ۋاقىت سىراعاڭنىڭ ۇلكەن ۇلى دۇيسەننىڭ ۇيىندە جاتادى.
– ءسويتىپ, مەن سىرباي اعانىڭ شەشەسى الماگۇلدىڭ, دۇيسەن اعامنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەمىز, قاسىم امانجولوۆتىڭ قىزى جاننانىڭ قولىنا تاپ بولدىم. ول ۇيدە ماعان دەيىن دە تورعايدان كەلگەن ءۇش بالا جاتىر ەكەن. الماگۇل انامىزدىڭ دا, جاننا جەڭگەمىزدىڭ دە ءبىر ءسات قاباق شىتقانىن كورمەدىك. الماگۇل شەشەمىز مەنى انا ۇشەۋىنەن دە قاتتى جاقسى كورىپ كەتتى. ء«وي, اينالايىن, ءوزىمنىڭ سىربايىم سياقتىسىڭ. ولەڭگە ۇقىپتى قارايدى ەكەنسىڭ, ءالى-اق ادام بولىپ كەتەسىڭ, اينالايىن!» دەپ ەمىرەنىپ وتىرىپ, كوپ اڭگىمە ايتاتىن. سىراعاڭنىڭ تۋعان كۇنى – ەلدى الاپات اشتىق جايلاعان 1922 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگى. الماگۇل شەشەي: «جۇرۋگە شاماسى جەتەتىن جۇرتتىڭ ءبارى جان-جاققا كەتىپ جاتىر. ءبىز دە قىزىلوردا جاققا بەت الدىق. سول جولدا وسپان قوجانىڭ باسىنا تۇنەدىك. سول ءتۇنى ساقالى قۋداي اپپاق ۇلكەن قاريا تۇسىمە كىرىپ, وسى بالاڭا بەكەم بول, ءتۇبى سەنى جەتكىزەتىن وسى بالا بولادى دەدى. مۇنى ايانعا جورىدىم», دەپ وتىرۋشى ەدى. سىراعاڭنىڭ تۋعان جەرى تورعاي دەپ كورسەتىلىپ ءجۇر. ول كىسى كەزىندە تورعايعا, قازىر قىزىلورداعا قارايتىن قىزىلجىڭعىلدا تۋعان. وسى سىردىڭ بويىندا تۋعاندىقتان ەسىمى دە سىرباي دەپ قويىلعان, – دەدى سەرىكباي اعا.
سىرباي ماۋلەنوۆ جاس اقىنعا تارتۋ ەتكەن «ميزام» اتتى كىتابىنا «بالاما بالايتىن, جانىمداي كورەتىن, سەرىكباي باۋىرىما» دەپ جازىپ بەرىپتى.
– كادىمگى اكە مەن بالاداي جاقىن بولدىق. ءتىپتى مونشاعا دا بىرگە بارىپ جۇردىك. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «تيمكا-ديمكا» دەگەن اڭگىمەسى بار. سول شىعارمانىڭ كەيىپكەرى تيمكا ءبىز باراتىن مونشادا ىستەيدى. سىراعاڭ ۇنەمى سول تيمكانىڭ مونشاسىنا عانا باراتىن. سىراعاڭنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى ەشكىم اڭعارمايتىن كىشكەنتاي نارسەگە ۇلكەن دۇنيەنى سىيعىزىپ جىبەرەتىن. مىسالى: ء«نازيرانىڭ باسىنا باردىم. قىس. قار قالىڭ تۇسكەن.
تاسىن ارشىپ قاراپ ەدىم, تۋعان جىلى مەن ولگەن جىلى قاشالىپتى. اراسىندا ءبىر سىزىقشا بار. ءنازيرانىڭ بۇكىل عۇمىرى, ىستەگەن ءىسىنىڭ ءبارى وسى ءبىر سىزىقشاعا سىيىپ كەتكەندەي», دەيدى. كەرەمەت نارسە عوي! – دەيدى تەبىرەنە سويلەگەن اقىن.
اداسقان كىتاپتار مۋزەيگە تابىس ەتىلدى
سىرباي اقىن قوستانايعا كەلگەندە, ەڭ الدىمەن, اقىلبەك شاياحمەت اعامىزدى ىزدەيدى ەكەن. اقىلبەك اعانىڭ ايتۋىنشا, قوستاناي تۇرعىندارى سىراعاڭدى ء«بىزدىڭ سىراعاڭ» دەيدى. ولاي دەيتىن رەتى بار. سىرباي ماۋلەنوۆ كوپ جىل قوستاناي قالاسىندا تۇرىپ, وبلىستىق گازەتتە قىزمەت اتقارعان. وسى شاھاردا وتاۋ تىگىپ, ءسابي سۇيگەن. سوعىسقا دا وسى ارادان اتتانعان.
– قوستانايلىق بالدىرعاندار سىراعاڭنىڭ بۇدان جارتى عاسىر بۇرىن جازعان «كوشەسى ونشا كوپ ەمەس, كولەمى ونشا كەڭ ەمەس, سوندا دا وسى قوستاناي ەش قالادان كەم ەمەس» دەگەن ولەڭىن جاتقا ايتادى. سىراعاڭنىڭ قوستاناي وڭىرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى از ەمەس. كەزىندە وبلىس اۋماعىنداعى اتىشۋلى گولوششەكين ستانساسىنىڭ اتىن ءوشىرىپ, وعان انا تىلىندە اتاۋ بەرگىزدى. وسى تۋرالى كەزىندە سىراعاڭمەن پىكىرلەسىپ, قازىرگى «كوستانايسكيە نوۆوستي» گازەتىنە «پراۆدا – زەركالو جيزني» دەگەن ماقالا جازعانىم بار. وعان سىرباي اعا ەكەۋمىز قول قويدىق. كەيىن وسى ماقالا توڭىرەگىندە ۇلكەن پىكىرتالاس ءوربىپ, اقىرى اقيقاتتىڭ مەرەيى ۇستەم بولدى. شاۋ تارتىپ قالعان تۇسىندا دا سىراعاڭمەن سان مارتە جۇزدەسىپ, اڭگىمەسىن تىڭدادىق. سوندا ول: «ناعىز اقىن تەك قانا شىندىقتى جازۋى كەرەك, ۇساق-تۇيەككە ءۇيىر بولماۋى كەرەك», دەپ وتىراتىن, – دەدى تاۋدان قۇلاعان تاسقىنداي اسىپ-تاسىپ توگىلە سويلەگەن اقىلبەك اعا.
ۇمىتپاسام, وسىدان 10-15 جىل بۇرىن عوي دەيمىن, الماتىدا تۇراتىن تانىسىمنىڭ ۇيىنەن كەزىندە سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ جەكە كىتاپحاناسىندا تۇرعان 20 شاقتى كىتاپتى كورىپ قالدىم. ۋكراين جازۋشىسى يۆان فرانكونىڭ, تاتار اقىنى حيسام كامالوۆتىڭ, وزبەك اقىنى حاميد گۋليامنىڭ, تۇرىك اقىنى نازىم حيكمەتتىڭ, قازاق اقىنى جۇماعالي سايننىڭ, تاعى دا باسقا تولىپ جاتقان كلاسسيك قالامگەرلەردىڭ قولتاڭباسى جازىلعان قۇندى كىتاپتار. ءۇي يەسى سانتەحنيك ەدى.
– اعا, بۇل كىتاپتاردى قايدان الدىڭىز؟
– وسى قالاداعى پاتەرلەردىڭ بىرىندە سۋ قۇبىرى جارىلىپ, سونى جوندەۋگە بارعانمىن. سول ءۇيدىڭ ءبىر بولمەسىندە ەدەندە شاشىلىپ جاتقان وسى كىتاپتاردى سول ۇيدەگى ايەلدەن وقيىن دەپ سۇراپ الدىم. ۇيگە كەلگەن سوڭ, اشىپ قاراسام, كىلەڭ مىقتىلاردىڭ سىرباي ماۋلەنوۆكە جازىپ قالدىرعان قولتاڭباسى بار كىتاپتار ەكەن. ءبىر جىلدان كەيىن قايتىپ اپارىپ بەرەيىن دەپ, الگى پاتەرگە بارسام, ەشكىم ەسىگىن اشپايدى.
الگى كىتاپتاردى ارقالاپ قوستانايعا اكەلدىم. بىرەۋىن الىپ قالدىم دا, قالعانىن اقىلبەك شاياحمەتتىڭ قولىنا ۇستاتتىم. مۇقاباسى توزىپ, سارعايىپ كەتكەن ءار بەتىندە سىرشىل اقىننىڭ ساۋساقتارىنىڭ تابى قالعان قۇندى كىتاپتاردى اقىلبەك شاياحمەتتىڭ مۋزەيگە تاپسىرىپتى. كونفەرەنتسيا مىنبەرىندە تۇرعان اقىن وسى وقيعانى ءسوز ەتتى.
– ءابۋ سارسەنباەۆ «تەڭىز اۋەندەرى» كىتابىنىڭ العى بەتىنە: «سىرباي! «تەڭىز اۋەنىن» الدىڭا تارتتىم. قاراستىرىپ قانا قويما, وقىپ شىق. جالىقتىرسا دا, شىداپ وقى, ەڭ ابزالى سىناپ وقى. قۇلاعىم سەندە» دەپ قولتاڭبا قالدىرىپتى. مايدانگەر جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «ەكى ەستەلىك» دەگەن كىتابىن تارتۋ ەتكەندە «قىمباتتى, سىرەكە! سوعىستىڭ وتتى جىلدارىندا قان كەشىپ, جەڭىستى جاقىنداتقان ارداگەر ازاماتقا!», دەپ شىن كوڭىلىن جەتكىزىپتى. ءابدىلدا تاجىباەۆ 1958 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن كىتابىن ۇسىنعاندا: «قاراماي ىرباي-تىربايعا, اعاداي كورىپ سىيلايتىن باۋىرىم, اقىن سىربايعا», دەپ ولەڭدەتىپتى. تاحاۋي احتانوۆ 1957 جىلى جارىق كورگەن «قاھارلى كۇندەر» رومانىن بەرگەندە اقىندىعىن كورسەتىپ: «سەن ەدىڭ عوي سىرلاس دوسىم سىربايىم, ەكەۋمىزدە ءبىر قۋانىش, ءبىر ۋايىم, جانىم قۇربان, دوسىم, سەنىڭ جولىڭا, قۇرباندىققا سەن دە, دوسىم, تۇر دايىن», دەپ اعىنان جارىلىپتى. سونداي-اق تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «ەسكەرتكىش», ساتتار سەيىتقازيننىڭ «ديقان دالا», ادىلبەك ءابايدىلدانوۆتىڭ «اق قايىڭ», تىنىشباي راحيموۆتىڭ «بەسىگىمىز – بەيبىت كۇن», ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ « ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى», سەرىك تۇرعىنبەكوۆتىڭ «جۇرەگىمنىڭ ساۋلەسى», جادىرا دارىباەۆانىڭ ء«بىزدىڭ جاقتىڭ اسپانى» سەكىلدى كىتاپتارىن دا اقىن اعا ەرىنبەي وقىپ, قولىنا ۇستاعانى كورىنىپ تۇر, – دەدى اقىلبەك شاياحمەت.
ايتپاقشى, الگى وزىمە قالدىرعان ءبىر كىتاپتى كەيىن قوستانايداعى سىرباي ماۋلەنوۆ اتىنداعى گيمنازيانىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى بەكەجان كوشمۇرزيننىڭ مەكتەپتىڭ مۋزەيىنە قويايىن دەگەن ۋادەسىن الىپ تۇرىپ, قولىنا تاپسىردىم.
جيىن سوڭىندا س.ماۋلەنوۆ اتىنداعى گيمنازيادا وتكەن عىلىمي بايقاۋدىڭ جەڭىمپازدارى ماراپاتتالدى. ولاردىڭ ىشىندە سىرباي اتىنداعى ءبىلىم ورداسىنىڭ ۇستازدارى دا بار.
قوستاناي وبلىسى
