پروزادا عانا قالام تەربەپ قويماي, دراماتۋرگيادا دا بيىك بەلەستەردى باعىندىرعان دۋلات يسابەكوۆ – ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ ۇجدانى, ماقتانىشى, ايبارى.ال حالىقارالىق «يسابەكوۆ الەمى» فەستيۆالى اراعا ون جىل سالىپ ەكىنشى مارتە وتكىزىلىپ وتىر. دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىمەن بايلانىس جاساپ, الماتىنىڭ تورىنە شەتەلدىڭ ءتورت بىردەي تەاترىن كوشىرىپ اكەلىپ, ەڭ سالتاناتتى ساحنالاردا دۇبىرلەتىپ دراماتۋرگيالىق شىعارمالاردىڭ شەرۋ جاساۋى, ەڭ الدىمەن, كلاسسيكتىڭ تالانتىنا تاعزىمنان تۋادى. ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ «التىن ءداۋىرى» اتالاتىن الپىسىنشى جىلدارى جازۋ ونەرىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەمىز دەپ كەلگەن جيىرماعا جۋىق تالانتتىڭ ىشىندە دۋلات يسابەكوۆتىڭ ەكپىنى ەرەكشە بولعانىن قالامداستارى دا, وقىرماندارى دا ءبىراۋىزدان مويىندايدى.
جازۋشى بولۋدى ومىرلىك مۇراتى ەتىپ بەلگىلەگەن ول, وتىزعا تولار-تولماسىندا ادەبيەتتەن ويىپ تۇرىپ ورنىن الىپ, قازاقتىڭ قاسيەتتى سوزىنە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ادال قىزمەت ەتىپ كەلەدى. نە جازسا دا, ءار سوزىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءومىردىڭ شىندىعىن كۇيىنىپ تە, ءسۇيىنىپ تە, وپىندىرىپ تا, ويلانتىپ تا جازىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى كىتاپتارى كوپتەگەن تىلگە اۋدارىلىپ, سپەكتاكلدەرى دە لوندوننان باستاپ وزگە دە الىس-جاقىن شەتەل ساحنالارىندا قويىلىپ جاتقان دراماتۋرگتىڭ شىعارمالارى الداعى جىلى دا ەۋروپانىڭ ەكى-ءۇش تەاترىندا ساحنالاناتىنى بەلگىلى بولىپ وتىر.
د.يسابەكوۆ پەسالارىن جازعاندا كورەرمەننىڭ قابىلداۋىنا قىزىق, رەجيسسەردىڭ ساحنالاۋىنا ىڭعايلى ەتىپ يكەمدەپ جازا ما دەيمىز. قالامگەر شىعارماشىلىعىنىڭ ءبىر قۇپياسى وسىندا جاسىرۋلى سياقتى. دراماتۋرگتىڭ كەيىپكەرلەرى قول جەتپەس اسقاق قيالمەن جاسالعان باتىر دا, قوينى-قونىشىنان قازىنا توگىلگەن باي دا ەمەس, قوعامدا قوڭىر تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن قاراپايىم ادامدار. دراماتۋرگ وقىرمانىنا قوعامداعى كىشكەنتاي ادامداردىڭ دا سۇيە الاتىنىن, ازاپ شەگەتىنىن, سويتە تۇرا, بايلىعى, باتىرلىعى اسقان جاندارعا قاراعاندا ىزگىلىكتى باتىل قادامدارعا بارا الاتىن ۇلكەن جۇرەگىن, ءمولدىر جانىن جىرلايدى.
ونىڭ كەيىپكەرلەرى ءتىرى ادامدار. ولارعا سەنەسىڭ. ولار تۋرا ومىردەگىدەي: ءمىنسىز ەمەس, بىراق مەيىرىم بار. ەگەر كورەرمەن وسى كەيىپكەرلەرگە جاتىرقاپ قاراپ تۇرسا, وندا سپەكتاكل دە, مىناۋ فەستيۆال دە بولمايتىن ەدى. ال بەس كۇنگە سوزىلعان تەاتر فەستيۆالىندە گرۋزيا ەلىنەن كەلگەن ماچابەلي اتىنداعى تسحينۆالي كاسىبي مەملەكەتتىك دراما تەاترى «اكتريسا», تۇركيانىڭ ەرزۋرۋم تەاترىنىڭ «وكپەك جولاۋشى», اۋستراليادان كەلگەن مەلبۋرن تەاترى «بورتە» قويىلىمىمەن جانە تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترى «بورتە», م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترى ء«جۇز جىلدىق ماحاببات», قۇدىس قوجامياروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۇيعىر مۋزىكالىق كومەديا تەاترى «مۇراگەرلەر» سپەكتاكلدەرىمەن قاتىسىپ, باق سىنادى.
Almaty Theatre الدىنا توسەلگەن قىزىل كىلەم ۇستىمەن د.يسابەكوۆ ۇل-قىزدارى, نەمەرە-شوبەرەلەرىمەن, فەستيۆالگە كەلگەن مەيماندار مەن بەلگىلى ارتىستەر توبى ءجۇرىپ وتكەن سوڭ فەستيۆال شىمىلدىعى تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ «بورتە» سپەكتاكلىمەن اشىلدى.
مارەسىنە جەتكەن تەاتر مەرەكەسىندە م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىندا وتكەن سالتاناتتى جيىندا قالامگەردى مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, لەبىزىن بىلدىرگەندەردىڭ قاراسى مول بولدى. «ساليقالى عۇمىردى سىرلى قالامعا سەرىك ەتكەن ءوزىڭىزدى الاشتىڭ اۋزى دۋالى ابىزى, شىندىقتىڭ شىراقشىسى, قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى دەپ تانيمىز» دەپ ءسوز باستاعان مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قالامگەرگە جولداعان قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. «قۇرمەتتى دۋلات يسابەك ۇلى! حالقىمىز ءسىزدى قازاق ادەبيەتىنىڭ كوش كەرۋەنى ىلگەرى باسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان كورنەكتى قالامگەر رەتىندە جاقسى بىلەدى جانە قادىرلەيدى. ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان شىققان تارتىمدى تۋىندىلار ۇلتتىق رۋحاني-مادەني قازىنامىزدى بايىتا ءتۇستى. شىنايى ءومىردى ارقاۋ ەتكەن شىعارمالارىڭىز نەگىزىندە تۇسىرىلگەن كوركەم فيلمدەر تالعامى بيىك كورەرمەندەردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى. قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ وركەندەۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگىڭىز دە وتە مول. زاماننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن ايشىقتاپ كورسەتە بىلگەن پەسالارىڭىز ەلىمىز بەن الەم تەاترلارىنىڭ ساحنالارىندا تۇراقتى قويىلىپ كەلەدى. ءاردايىم ونەگەلى ءومىر جولىڭىزبەن كەيىنگى تولقىنعا ۇلگى كورسەتىپ, قولعا العان ىستەرىڭىز ءساتتى جۇزەگە اسا بەرۋىنە تىلەكتەستىگىمدى بىلدىرەمىن. سىزگە زور دەنساۋلىق جانە وتباسىڭىزعا باق-بەرەكە تىلەيمىن» دەيدى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ جولداعان جىلى لەبىزىندە.
حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزى زور مادەني شارانى ۇيىمداستىرۋدا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋ ءلازىم. قالا اكىمى ەربولات دوساەۆ ءوز قۇتتىقتاۋ سوزىندە: «باسقا پەسالارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, «بورتە» سپەكتاكلى –ادەبيەت الەمىندەگى ۇلكەن قۇبىلىس. داڭقتى شىڭعىس حانعا ادال جار, اقىلشى, تىرەك بولا بىلگەن انامىزدىڭ بەينەسىن سومداۋ ارقىلى وقىرمانعا رۋحاني ازىق, كەيىنگى بۋىنعا ۇلگى بولارلىق شىعارما جاسادىڭىز» دەپ تاماشالاعان جاندى ءتانتى ەتكەن قويىلىمعا ءوز باعاسىن بەردى.
مەرەيتويدى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان بارلىق جاۋاپتى تۇلعا مەن قۇزىرلى مەكەمەلەرگە العىسىن ايتا كەلىپ, قالامگەر ادەبيەت تۋرالى از-كەم تولعانىسىن وقىرمانىمەن بولىسپەي تۇرا المادى. «وسىدان بەس جىل بۇرىن اعىلشىن تەاترىندا پەسام ساحنالانىپ, لوردتار پالاتاسىندا مەرەيلى جاسىم اتالىپ وتكەن كەزدە, كىتاپتان كۋلت جاساعان لوندونداعى ۇلتتىق كىتاپحاناعا كىتابىمدى رەسمي تۇردە اپارىپ تابىستادىم. قازاق ادەبيەتىنەن ءبىرىنشى بولىپ اپارىپ بەرگەن مەن ەكەنمىن. سىزدەر مۇندا قول سوعىپ وتىرسىزدار, ال وندا مەن مۇڭايىپ قايتتىم. م.اۋەزوۆ قايدا, ب.مايلين, ع.مۇسىرەپوۆ قايدا, مەنىڭ زامانداستارىم قايدا, باسقا دا اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ كلاسسيكالىق اڭگىمە, پوۆەستەرى نەگە وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋدارىلىپ بەرىلمەگەن؟ قىرعىز, تۇرىكمەن قالامگەرلەرى تۇگەل سامساپ تۇر. ءبىز جوقپىز. ءبىز ءوزىمىزدى ناسيحاتتاي المايتىن ەل ەكەنبىز. «جاقسى دۇنيە بولسا, وزدەرى الىپ كەتەدى» دەپ بەيعام جاتا بەرەمىز. بۇل زامان ونى كوتەرمەيدى. ۇيىقتاپ جاتا بەرسەڭ, جۇرتتا قالاسىڭ. «بىزدە مىناداي بار, مىناداي بار, وقىڭدار, كورىڭدەر, باعا بەرىڭدەر» دەپ اپار. جازعانىڭ ەل يگىلىگىنە, مەنشىگىنە اينالماسا, ول تۋرالى پىكىر بولماسا, رۋحاني اينالىمعا تۇسپەسە, جازعان شىعارماڭنىڭ كىمگە كەرەگى بار؟ مىناۋ ەلدە وسىنداي ادەبيەت بار ەكەنىن وزگە جۇرتقا جارنامالاپ, كوزدەرىن جەتكىزۋ كەرەك». اپارىپ وتكىزگەن كىتابى اعىلشىن ءتىلدى وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ, الەمدەگى ەڭ ءىرى Amazon ساۋدا جەلىسى ارقىلى 29 دوللاردان ساتىلىمعا تۇسكەن. دەمەك مارعاۋ كەيىپتە جاتا بەرمەي, اۋدارىپ, ناسيحاتىن جاساي بىلسە, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءونىمى دە وتەدى دەگەن ءسوز. د.يسابەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى كۇنى 800 بەتتەن تۇراتىن رومانداردى وقۋعا ەشكىمنىڭ قۇلقى جوق, «اننا كارەنينا»
24 بەتپەن, «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» 30-40 بەتپەن عانا وقىلادى.
قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى ەركىن جۋاسبەك باستاعان تەاتر سىنشىلارى بەس كۇنگە سوزىلعان فەستيۆال قورىتىندىسىن تۇيىندەپ, جۇلدەگەرلەر ەسىمىن انىقتادى. بىلىكتى سىنشىلاردىڭ ۇيعارىمىمەن فەستيۆالدىڭ باس جۇلدەسىن – 1 000 000 تەڭگە جۇلدەنى تۇركىستان مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ «بورتە» تاريحي دراماسى يەلەندى. يۆانە ماچابەلي اتىنداعى تسحەنۆالي كاسىبي مەملەكەتتىك دراما تەاترىنىڭ «اكتريسا» قويىلىمىن ساحنالاعان گوچا كاپانادزە «ۇزدىك رەجيسسەر» بولىپ تانىلىپ, وعان 700 000 تەڭگەنىڭ سەرتيفيكاتى تابىستالدى. «ۇزدىك اكتەر» بولىپ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ ارتىستەرى الماس شاياحمەتوۆ, «ۇزدىك اكتريسا» – ءداريا ءجۇسىپ تانىلدى. سونداي-اق «قازىلار القاسىنىڭ ارنايى جۇلدەسىنە» گرۋزين اكتريساسى لەلا ماحنياشۆيلي, «ۇزدىك اكتەرلىك انسامبل» جۇلدەسىنە «مۇراگەرلەر» قويىلىمىنداعى ۇيعىر تەاترىنىڭ ارتىستەرى يە بولدى.
«بورتە»
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا,
تەاترتانۋشى:
فەستيۆال شىمىلدىعىن اشقان تۇركىستان مۋزىكالىق-دراما تەاترىنىڭ «بورتە» پەساسى قالامگەر دۋلات يسابەكوۆتىڭ دراماتۋرگياسىندا شوقتىعى بيىك تۇرعان شىعارما. الەمنىڭ تىرشىلىك تاريحىن وزگەرتكەن حان شىڭعىستىڭ جورىقتا سەرىگى, شاڭىراقتا اقىلشىسىنا اينالعان قوڭىرات تايپاسىنان العان ايەلى بورتەنىڭ ءومىر جولىن باياندايتىن بۇل تۋىندى – وتكەن تاريح پەن بۇگىنگى كۇننىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتە بىلگەن كوركەم دۇنيە. بابالاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى, ولاردىڭ ۇلت مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەگى, جانكەشتىلىگى جان-جاقتى قامتىلعان ەپيكالىق, كەڭ قۇلاشتى, مونۋمەنتالدى تاريحي دراما. پەساداعى سوم-سوم بەينەلەر, ار مەن ۇجدان, دوستىق پەن ماحاببات تارتىسىنا قۇرىلعان سيۋجەت جەلىسى كورۋشىسىن, وقىرمانىن باۋراماي قالماسى انىق.
پەسانىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن يتالياداعى گەنۋيا ۇلتتىق تەاترىنىڭ ديرەكتورى ءارى رەجيسسەرى داۆيدە ليۆەرمورە جاساعان. سپەكتاكلدە نەگىزگى باسىمدىق ساحنالىق ەستەتيكاعا, ادەمىلىك پەن اسەمدىلىككە بەرىلگەن. وزىق تەحنولوگيالاردىڭ بۇگىنگى ۇلگىسىمەن كومكەرىلگەن ستسەنوگرافيالىق دەكوراتسيا قازاق تەاترىنىڭ جوعارى ءارى سوڭعى بۋىن تەحنيكانى ەركىن مەڭگەرگەنىن بايقاتتى. ءتۇرلى گاللوگراممالار, وقيعانىڭ مازمۇنىن قوسىمشا اقپاراتتارمەن بايىتا تۇسكەن. قويىلىمدا جاڭا تەحنولوگيالار مەن اكتەرلىك شەبەرلىكتىك استاسىپ كەتەر مۇمكىندىگى دە مەيىلىنشە جۇزەگە اسقان. اكتەرلەردىڭ ەرەكشە ءسان-سالتاناتى جاراسقان كوستيۋمدەرى, كيىم-كوستيۋمدەرى كوز تارتىپ, اسەمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇردى. رەجيسسەر كەڭ بايتاق شەكسىز دالانى مەكەندەگەن كوشپەلى حالىقتىڭ تانىم-تۇسىنىگىن, نانىم-سەنىمىن ايشىقتاۋعا بارىن سالعانى كورىنىپ تۇر. تاريحي درامادا ونەر كورسەتكەن اكتەرلىك قۇرام دا وسال ەمەس, ەلىمىزدىڭ بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرى قاتىسقان. بورتە رولىندەگى اقبوتا راحات كەيىپكەرىنىڭ كۇردەلى تاعدىرىن, كۇرەسكەرلىك قايسار مىنەزىن الدىڭعى پلانعا شىعارعان. بورتە – ا.راحات بايسالدى جار, پاراساتتى سەرىك, اقىلى مەن ايلاسى قاتار جۇرەتىن ايەل زاتى رەتىندە تانىلدى. اكتريسا كەيىپكەرىنىڭ وزىنە ءتان ءۇن سيپاتىن, مىنەزىن, كۇلكىسىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن دا جاقسى تاپقان. بويجەتكەن ارۋدان ەل اناسىنا اينالعان بورتەنىڭ پسيحولوگيالىق حال-كۇيىن شىنايىلىعىمەن جەتكىزۋگە تىرىستى. اكتەر ەركەبۇلان دايىروۆ سومداعان شىڭعىس حان بەينەسى قاھارماندىق سىرت-تۇرپاتى جاعىنان ادەبي نەگىزدەگى ءباھادۇر سيپاتىنا ۇقساس كەلگەنى بايقالدى. الايدا اكتەردىڭ كەيىپتەۋىندە شىڭعىس حاننىڭ ىشكى پسيحولوگيالىق تەرەڭدىگىن, حالىقتىڭ قامىن جەپ, كىشكەنتاي تايپادان مىزعىماس مەملەكەت قۇرعان قايراتكەرلىگىن بايقاي المادىق. ءۋالي-ءماجىن رولىندەگى لەيلو بەكنازار, جامۇقا رولىندەگى نارتاي ساۋدانبەك ۇلى, تۇعىرىل حاندى ويناعان ءادىل احمەتوۆ, داي شەشەن – قونىسبەك بەكايداروۆ جاساعان بەينەلەر سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك دەڭگەيىن كوتەرگەن.
قورىتا ايتقاندا, قازاق تەاترىندا ۇلتتىڭ رۋحىن, بولمىسى مەن مىنەزىن جىرلايتىن «بورتە» تاريحي دراماسى يدەيالىق مازمۇنىمەن, كوركەمدىك بيىك دەڭگەيىمەن قالاتىن شىعارما دەيمىز.
«وكپەك جولاۋشى»
باقىت نۇرپەيىس,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, ونەرتانۋ دوكتورى:
فەستيۆالدە تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەرزۋرۋم تەاترى د.يسابەكوۆتىڭ «وكپەك جولاۋشى» دەپ اتالاتىن پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكلىن كورسەتتى.
سپەكتاكل نەگىزىنەن ەكى اكتەردىڭ ويىنىنا قۇرىلعاندىقتان دا زەينەپ پەن ايتورەنىڭ مىنەزدەرىنىڭ اشىلۋى ورىنداۋشىلاردان ءوزارا ۇندەستىكتى تالاپ ەتەدى. مۇنى دۇرىس تۇسىنگەن گوندجا چيلگى مەن ەمراح چيلگى وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداپ شىعۋعا بارىنشا تىرىستى.
زەينەپ رولىندەگى گ.چيلگى سانالى عۇمىرىن بالالارىنا ارناعان قاراپايىم قازاق ايەلىنىڭ بەينەسىن سومداۋعا تالپىندى. الايدا ونىڭ ويىنىندا تەرەڭ تولعانىس پەن پسيحولوگيالىق تەبىرەنىستەر بولعان جوق.
ايتورە – ە.چيلگى دا ءوز كەيىپكەرىن جان-جاقتى زەرتتەمەگەن. ايتالىق, جيىرما جىل كورمەگەن ءۇيىن ءبىر كورۋگە زار بولىپ اڭساپ كەلگەن ايتورەنىڭ قارا شاڭىراقتىڭ كيەسىن سەزىنۋى مۇلدە بايقالمادى. بەيتانىس ايەلدىڭ بوساعاسىنان قوبالجىپ اتتاعان ايتورەنىڭ ۇيگە كىرگەننەن كەيىنگى تەبىرەنىسى مەن بولمەلەردى ارالاپ شىققاننان كەيىنگى مۇڭى اكتەرلىك ويىندا اشىلمادى. سونىمەن قوسا زەينەپتىڭ اقىلى مەن پاراساتىنا بىرتىندەپ ءتانتى بولۋىن دا كورسەتە المادى. ايەلدىڭ بالاسى ەرتاي-شەريف اۆدجى ماسايىپ كەلگەن كەزدە ايتورەنىڭ مويىنىن ىشىنە تارتىپ, وعان ءمان بەرمەي ءبىر ورىندا قوزعالماي وتىرا بەرۋى دە كوزگە وعاش كورىندى. سول ساتتەگى ونىڭ سىرتقى ءتۇرى ناعىز قورقاق ادامنان اينىماي قالدى. وسى ساحنادا كوپتى كورگەن ساليحالى ەر ادامنىڭ سابىرلىلىعى مەن ۇستامدىلىعى اكتەردەن ويلى كوزقاراسپەن كەزدەيسوق جاعدايدا جول تاۋىپ كەتەتىن ەپتىلىكتى كەرەك ەتكەن ەدى.
رەجيسسەر ساحنانىڭ وڭ جاق بۇرىشىنا baglama (باگلاما) اسپابىندا اسەرلى كۇي ويناپ, بىردە جاندى داۋىستا ءان ايتاتىن ورىنداۋشىنى (سايد گۇلەبەنزەر) وتىرعىزعان. بۇل سپەكتاكلگە ءسال دە بولسا ليريكالىق بوياۋ بەرىپ وتىردى.
جالپى, بۇل سپەكتاكلدە جاندارى جاراسقان قوس مۇڭلىقتىڭ جان دۇنيەسىن اشا تۇسەتىندەي رەجيسسەرلىك تىڭ تاسىلدەر بولعان جوق. ەكى كەيىپكەر كوبىنەسە ۇستەل باسىندا وتىرىپ سويلەسە بەرەدى. ءتىپتى وزدەرىنىڭ باستارىنان وتكەن قاسىرەتتى جاعدايلاردى ەستەرىنە الاتىن ساتتەردەگى ەموتسيالىق تولقۋلار كەزىندە دە ورىندارىنان قوزعالمايدى. تىم قۇرىسا, ىشكى جان كۇيزەلىستەرىن ارى-بەرى ءجۇرىپ كورسەتكەندە, قويىلىمنىڭ ەكپىن-ىرعاعى دا وزگەرەر ەدى. سول ءتارىزدى زەينەپ وڭاشا قالعان كەزدە, ونىمەن ۇنەمى جاعالاسىپ سويلەسىپ جۇرەتىن ەر ادامنىڭ بەينەسى رەجيسسەر تاراپىنان ويناتىلماي قالدى. بۇل كەيىپكەردى زەينەپ قيالىنداعى ەلەس دەپ تۇسىنۋگە تىرىسقانىمىزبەن دە, ونىڭ ارەكەتتەرى انىقتالماي قالعان. كەرىسىنشە, زەينەپپەن قاباتتاسىپ, سوزدەرىن ەستىرپەي جاتتى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سپەكتاكل رەجيسسەرى گوندجا چيلگى بۇل پەسانى ساحنالاۋدىڭ كوركەمدىك ۇلگىسىن تابا الماعان. مۇندا قويىلىم تىزگىنىن تىرپ ەتكىزبەي ۇستاپ تۇراتىن كانىگى رەجيسسەردىڭ كاسىبي قولتاڭباسى السىزدىك تانىتتى.
دەگەنمەن دە تۇرىك تەاتر ساحناسىنا د.يسابەكوۆ پەساسىنىڭ ەندى عانا قويىلا باستاعانىن ەسكەرسەك, وندا «ەرزۋرۋم» تەاترىنىڭ بۇل سپەكتاكلىن العاشقى ىزدەنىستەردىڭ قاتارىنا جاتقىزامىز.
جاھاندىق ماسەلەلەردى تولعايدى
لاشا چحارتيشۆيلي,
تەاترتانۋشى, PhD, گرۋزيا مەملەكەتتىك ش.رۋستاۆەللي اتىنداعى تەاتر جانە كينو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, زاماناۋي گرۋزيا تەاترىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى:
دۋلات يسابەكوۆتىڭ جازۋشىلىق الەمى جاھاندىق, اۋقىمدى وزەكتى ماسەلەلەر مەن تاقىرىپتارعا ارنالعان. بىرنەشە جىل بۇرىن م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق دراما تەاترى قويعان ونىڭ ء«جۇز جىلدىق ماحاببات» سپەكتاكلى دە وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن ەستە قالادى. ءبىز ونى دراماتۋرگ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ءىى حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالى اياسىندا كورۋگە مۇمكىندىك العانىمىزعا قۋانىشتىمىز. قازاق اقىنىنىڭ ءومىرى تۋرالى ءسوز قوزعايتىن شىعارما بەلگىلى ءبىر تاريحي تۇلعانىڭ ءومىرى شەڭبەرىنەن اسىپ, جالپى, سول داۋىردەگى سۋرەتكەرلەردىڭ قيىن دا كۇردەلى تاعدىرىن بەينەلەيدى. ءبىر اقىننىڭ عۇمىرىن بارلىق قاراما-قايشىلىعىمەن, قالتارىسىمەن كورسەتۋدىڭ ارقاسىندا كورەرمەندەردىڭ كوز الدىندا قاراپايىم ادامداردىڭ, سونىڭ ىشىندە تەاتر قىزمەتكەرلەرى مەن اكتەرلەردىڭ ساحنا ارتىنداعى ءومىرى ءوربيدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى شىعارماشىلىق ۇجىم ءوزىنىڭ ۇلتتىق تەاترلىق مەكتەبىن ساقتاي وتىرىپ, ءداستۇر ساباقتاستىعىنىڭ (اكتەرلىك, رەجيسسەرلىك, سۋرەتكەرلىك) ۇزدىك ۇلگىسىن كورسەتە الدى. سوندىقتان سپەكتاكلگە قاتىسقان اكتەرلەر باستى رولدەردە عانا ەمەس, ەپيزودتىق رولدەردە دە ەرەكشە كورىنە ءبىلدى. زىليحا (اكتريسا د.ءجۇسىپ) جانە جاس اكتريسا (ا.باقىتجانوۆا) اراسىنداعى ساحنالىق سەرىكتەستىك ەرەكشە نازار اۋدارتتى. اكتەر الماس شاياحمەتوۆ ورىنداعان اقىن م.جۇماباەۆ بەينەسى وتە ءساتتى شىققانىن بايقادىق. ونىڭ جالىنداعان مىنەزى, الاۋلاعان سەزىمدەرى شىنايى. اكتەرلىك انسامبل جوعارى دەڭگەيدەن كورىنە ءبىلدى.
قازاق دراماتۋرگياسىن تەرەڭ تۇسىنگەن
انار ەركەباي,
ونەرتانۋ كانديداتى:
گرۋزيادان كەلگەن ي.ماچابەلي اتىنداعى تسحينۆالي مەملەكەتتىك تەاترى ۇسىنعان «اكتريسا» سپەكتاكلى ناعىز زاماناۋي تىنىستا قويىلعان دۇنيە بولدى. قازاق دراماتۋرگياسىن تەرەڭنەن ءتۇسىنىپ, پەسا كەيىپكەرلەرىنىڭ الەمىنە بويلاعان گرۋزين اكتەرلەرى ساحنادا ۇلى دا قۇدىرەتتى تەاتر اتموسفەراسىن ناقتى جەتكىزە الدى. ارەكەت بوس كەڭىستىكتە وتسە دە, رەجيسسەردىڭ ساحناداعى الاڭداردى ءتۇرلى بيىكتەردە ورنالاستىرۋىنان, توبەدەگى بارلىق جارىق بەرەتىن قۇرالدى كەرىسىنشە تومەن تۇسىرۋىنەن قويىلىمنىڭ پلاستيكالىق سۋرەتىنىڭ ادەمى دە زاماناۋي شەشىمى تابىلدى. وسى ءادىس سپەكتاكل تىنىسىن كەڭەيتىپ, رەجيسسەرلىك ويدى جيناقتاپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرگەن.
رەجيسسەر گوچا كاپانادزە پەسانىڭ بوياۋ-رەڭىن بۇزباي, وقيعا ءورىمىنىڭ كەلىسىمىن ساقتاي وتىرىپ, شىعارمانى بايانداۋ فورماسىنان (دراماتۋرگتىڭ اڭگىمەلەۋى) دراماعا اۋىستىرىپ وتىرادى. اكتەر لۋري پوپحادزە ساحناعا شاپان كيىپ باياۋ اياڭداپ كىرگەن اقساقال دراماتۋرگ بەينەسىندە ايگۇلدىڭ ءومىرىن ايتا كەلە, ساحنانىڭ ورتاسىندا اڭگىمەسىن ءبىتىرىپ جاتىپ شاپانىن شەشىپ, بىردەن رەجيسسەردىڭ بەينەسىنە اۋىسا كەتۋى دە شەبەرلىكتىڭ ۇلگىسى بولدى. ءدال سونداي, ەردەن, بيزنەسمەن رولدەرىن سومدايتىن شوتا مەتونيدزەنىڭ ويىنىندا مىنەز ەرەكشەلىگى, ترانسفورماتسيا جانە كومەديالىق سارىنمەن قاتار درامالىق ساتتەر سىرعىپ ءوتتى.
ارينە, قويىلىمنىڭ ۇلكەن تابىسى لەلا ماحنياشۆيلي ورىنداۋىنداعى ايگۇل اسانوۆا بولدى. ول بۇكىل عۇمىرىن تەاترعا ارناعان دارىندى اكتريسانىڭ ومىردەگى, ساحناداعى ساتتەرىن پسيحولوگيالىق تولعانىسپەن اشىپ, ءتۇرلى بەينەلەردى سومداۋداعى ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارعان. بىردە كاتارينا, بىردە مەدەيا بەينەسىنە ەنىپ, ساحنا ونەرىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن اشىپ بەرگەندەي بولدى.
تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى, ءار تەاتردا, ءار اكتەردىڭ باسىنان وتەتىن جاعدايلاردىڭ سۋرەتتەلۋى دە گرۋزين تەاترىنىڭ بۇل قويىلىمدى جوعارى دەڭگەيدە ساحنالانۋىنا مۇمكىندىك جاسادى. دارىن يەلەرىنىڭ اراسىنداعى باقتالاستىق, جاقسى ءومىر ىزدەپ ار-ۇجدانىنان اتتاپ, وتانىنان كەتىپ جاتقان ماماندار ءار مەملەكەتتە, ءار ەلدە كەزدەسەتىن جاعداي. تسحينۆالي تەاترىنىڭ ۇجىمى ءار ءسوزدى ارەكەتتى ميزانستسەنالارمەن ورنەكتەپ, كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى قويىلىم كورسەتكەنى فەستيۆالدىڭ مارتەبەسىن كوتەردى.
ءتۇرلى مەكتەپتەر توعىسى
ەركىن جۋاسبەك,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ۇلتتىق دراما تەاترىنىڭ ديرەكتورى, قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى:
قازاق ساحنا ونەرىننىڭ دامۋ پروتسەسىندە فەستيۆال قوزعالىسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءبىر عانا تۇركيا ەلىندە ايىنا كەم دەگەندە ەكى-ءۇش فەستيۆال وتەدى. مۇنى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا, بىزدە ءالى فەستيۆال وتكىزۋ ءداستۇرى كەنجە قالعان ەكەن. وسىعان وراي «يسابەكوۆ الەمى» اتتى فەستيۆال – قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ الەم دراماتۋرگياسى الدىندا بەدەلدى ەكەنىن ايشىقتاپ كورسەتتى. بىراق فەستيۆالگە قاتىسقان سپەكتاكلدەردىڭ ساپاسى بىردەي جاقسى دەپ ايتا الماس ەدىم. دەگەنمەندە ءبىر «بورتە» سپەكتاكلىنىڭ الماتى قالاسىنا كەلىپ كورسەتىلۋى تەاترلارعا ۇلكەن ۇدەرىس اكەلگەنى داۋسىز. زاماناۋي تەحنولوگيامەن سپەكتاكل قويۋداعى ەرەكشەلىككە كوڭىل بولۋگە, ونى زەرتتەۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىمىزدى تۋعىزدى. گرۋزيا ەلىنەن كەلىپ كورسەتكەن «اكتريسا» سپەكتاكلى, تۇركيا تەاترى قويعان «وكپەك جولاۋشى», قاسىمىزدا وتىرعان ۇيعىر تەاترىنىڭ «مۇراگەرلەردى» ساحنالاۋى ساحناگەرلەر ءۇشىن مازمۇندى ءارى قىزىقتى سپەكتاكلدەردىڭ جيىنتىعى بولدى. دۋلات يسابەكوۆتىڭ قالامىنان تۋعان باسقا دا تۋىندىلارى بۇدان كەيىن دە تالاي ساحنالاناتىنىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. اۋستراليا ەلىنەن, مەلبۋرن قالاسىنان كەلىپ دۋلات يسابەكوۆتىڭ دراماتۋرگياسىنا كوڭىل ءبولىنىپ جاتۋى قازاق ونەرىنىڭ ەڭ ۇلكەن جەتىستىگى دەپ بىلەمىن. قازىرگى تاڭداعى سپەكتاكلدەردەن شارىقتاۋ شەك كۇتپەيسىڭ. سەبەبى ۋاقىتتىڭ تىزگىنىنە قاراي رەجيسسەرلەردىڭ تالعامى دا وزگەرىپ جاتىر. كورەرمەندى كاتارسيسكە جەتەلەيتىن, ياعني كورەرمەننىڭ ءومىردى ءبىر ساتكە بولسا دا ۇمىتىپ, ساحنا ونەرىنە ەنە الۋى اكتەرلەردىڭ شىڭدالعان شەبەرلىكتەرىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن. مىسالى, ء«جۇز جىلدىق ماحاببات» سپەكتاكلىندە زىليحانى سومداعان ءداريا ءجۇسىپتىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگىن شەت ەلدەن كەلگەن قوناقتار مويىنداپ جاتىر. بۇل فەستيۆالدە ءتۇرلى مەكتەپتىڭ جارىسى بولىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ۇيعىر تەاترىنىڭ «مۇراگەرلەرىندەگى» انا بەينەسى ومىردە تازا, جاقسى ادامداردىڭ بارىنا سەنەتىن, بۇگىنگى زاماننىڭ قىم-قيعاش تاعدىرلارىن سيپاتتاي كەلە, ادامي پروبلەمالاردى ورتاعا سالعانى كورەرمەندى ويلاندىردى. «يسابەكوۆ الەمى» فەستيۆالى قازاق ساحنا ۇدەرىسىندە ءوز ورنىن ويىپ العان فەستيۆال بولدى. دۋلات يسابەكوۆتىڭ ماڭگىلىك كەيىپكەرلەرىنىڭ كوكەيكەستى ويلارىنىڭ تاۋسىلمايتىنى انىق. فەستيۆالدىڭ ناتيجەسى شارتتى نارسە, ەڭ باستىسى, ساحنالىق وقيعالاردىڭ ارتۋى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ قارىشتاپ, دامۋىنا تيگىزەر اسەرى بولماق.
الماتى
