قازاقستانداعى رەفەرەندۋم قورىتىندىلارى

بيىلعى 5 ماۋسىمدا اتا زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جونىندەگى بۇكىل­حا­لىق­تىق رەفەرەندۋمعا ازىرلىك پەن ونى وتكىزۋ بارىسىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمنىڭ دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋروسىنىڭ (ەقىۇ/دياقب) ميسسياسى باستان-اياق بايقاعان بولاتىن. ارادا ءتورت اي وتكەندە ەقىۇ/دياقب قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا اتالعان رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەلەرىن باعالاۋ بويىنشا قورىتىندى ەسەبىن جولدادى.

وندا اۋەلى ەقىۇ/دياقب ءوزىنىڭ رەفەرەندۋمدى باعالاۋ ميسسياسى (ربم) قازاقستانداعى رەفەرەندۋمدى بايقاۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ  شاقىرۋى بويىنشا ەلىمىزدە بيىلعى 24 مامىردان 9 ماۋسىمعا دەيىن بول­عا­نىن اتاپ وتكەن. بۇعان قوسا قازاق­ستان بيلىگىنە رەفەرەندۋمدى بايقاۋعا شاقىر­عانى ءۇشىن, سونداي-اق ورتالىق رەفەرەن­دۋم كوميسسياسى (ورك) مەن تومەن تۇرعان كوميسسيالارعا جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ىنتىماقتاس­تىعى مەن كورسەتكەن كومەگى ءۇشىن العىس ايتقان. سونداي-اق ۇلتتىق جانە وڭىر­لىك مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ, ساياسي پار­تيا­لاردىڭ, سوت ورگاندارىنىڭ, ازامات­تىق قوعامنىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ جانە حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ وكىلدەرىنە ءوز كوزقاراستارىن بولىسكەنى ءۇشىن ريزاشىلىق بىلدىرگەن.

بۇل رەتتە تاماش مەسەريچ باسقارعان ربم-عا ەقىۇ-عا مۇشە توعىز مەملەكەتتەن توعىز ساراپ­شى ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ولار ەلىمىزدىڭ 17 ءوڭىرىنىڭ 5-ەۋىندە بولدى. ءتورت وڭىردەگى (استانا, الماتى قالالارى جانە اق­مولا, الماتى وبلىستارى) سايلاۋ ۋچاس­كەلەرىندەگى رەفەرەندۋم بارى­سىن بايقاپ, وسى ۇدەرىستىڭ ەقىۇ مىن­دەت­تەمەلەرى مەن باسقا دا حالىق­ارا­لىق مىندەتتەمەلەرگە جانە دەمو­كراتيالىق سايلاۋ ستاندارتتارىنا, سونداي-اق ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەستىگىن باعالاعان.

رەسمي قۇجاتتا ورك, اۋماقتىق, ۋچاسكەلىك رەفەرەندۋم كوميسسيا­لارى قاجەتتى رەسۋرستارمەن قام­تاماسىز ەتىلگەنى, سونداي-اق ءتيىمدى, ۋاقتىلى جانە ەلەۋلى دارەجەدە اشىق جۇمىس ىستەگەنى اتاپ وتىلگەن. «مۇمكىندىگى شەكتەۋلى سايلاۋشىلار ءۇشىن رەفەرەندۋمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوپتەن كۇتىلگەن شارالار قابىلداندى. ورك جەتى مۇشەسىنىڭ ەكەۋى جانە تومەنگى دەڭگەيدەگى كوميسسيالاردىڭ مۇشە­لەرىنىڭ ۇشتەن ەكىسىنەن استامى ايەلدەر بولدى. ورك سايلاۋشىلار ءۇشىن رەفەرەندۋمنىڭ وتەتىن كۇنى مەن داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى تۋرالى ءارتۇرلى ءارى جان-جاقتى اقپاراتتىق ناۋقان وتكىزدى», «رەفەرەندۋم كۇنى تىنىش ءوتتى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىن اشۋ, داۋىس بەرۋ جانە داۋىس ساناۋ ەقىۇ/دياقب ميسسياسى باي­قاۋعا العان ۋچاسكەلەردە ءتيىمدى ۇيىم­داستىرىلدى», «سايلاۋ كوميسسيالارى رەفەرەندۋمدى ءتيىم­دى جانە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە وتكىزدى», دەلىنگەن قورىتىندى ەسەپتە. ورتالىق رەفەرەندۋم كوميس­سياسىنىڭ بارلىق مۇشەسى ساياسي پارتيالاردان شىققانى وڭ وزگەرىس رەتىندە اتاپ وتىلگەن.

«ورك تومەن تۇرعان كوميسسيالارمەن بىرگە رەفەرەندۋمعا ازىرلىك جۇمىستارىنىڭ بارلىعىن ءتيىمدى دە زاڭدا كورسەتىلگەن مەرزىمدە باس­قاردى. ورك وسى پروتسەستىڭ ۇيىم­دىق جانە ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق اسپەكتىلەرىن تۇسىندىرەتىن 23 قاۋلى قابىلدادى. ەقىۇ/دياقب ربم رەفەرەندۋم كۇنىنە دەيىن ءۇش وڭىردەگى تومەن تۇرعان كوميسسيالاردا بولعانىندا, ولار ۋاقتىلى جۇمىس ىستەپ جاتتى ءارى جەتكىلىكتى رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىلىپ, جوعارى جاقتان كەلگەن اقپاراتتىڭ ساپاسىنا جانە كورسەتىلگەن قولداۋعا قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى. ورك رەفە­رەندۋمعا دايىندىقتىڭ تەح­ني­كالىق پروتسەستەرىنىڭ اشىقتى­عىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قول­داندى, سونىڭ ىشىندە مەملە­كەت­تىك ورگاندار ءۇشىن جۇيەلى وتىرىس­تار وتكىزۋ جولىمەن جانە قالىڭ جۇرت­شىلىق ءۇشىن بۇقارالىق اق­پارات قۇرال­دارى ارقىلى. جۋرنا­ليس­تەر­ وتىرىس سوڭىندا سۇراق قويدى. ەقىۇ/دياقب ربم ورك-ءنىڭ بارلىق وتى­رى­سى­نا شاقى­رىلدى», دەلىنگەن قورى­تىندى ەسەپتە.

سونىمەن قاتار ورك زاڭسىز بيۋل­لەتەن تاستاۋ دەرەگى تىركەلۋىنە وراي الماتى قالاسىنىڭ ءبىر سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى داۋىس بەرۋ ناتيجەسىن جوققا شىعارعانى جانە باس پرو­كۋراتۋراعا بولعان ءىستى ودان ءارى تەرگەۋ ءۇشىن شارا قولدانۋ, سونداي-اق الەۋمەتتىك جەلىلەردە وسىنداي بۇزۋشىلىقتار مەن وتباسىنىڭ اتىنان داۋىس بەرۋ جايلى بەينەروليكتەرگە قاتىستى تەرگەۋ جۇرگىزۋ جونىندە جۇگىنگەنى اتاپ ايتىلىپتى. بۇعان قوسا, قورىتىندى ەسەپتە: «بەر­تىندە قابىلدانعان اكىمشىلىك راسىم­دىك-پروتسەستىك كودەكس ەقىۇ/دياقب-نىڭ كەيبىر بۇرىنعى ۇسى­نىم­دارىنا سايكەس سايلاۋعا بايلانىستى داۋلاردى شەشۋ مەحانيزمىنە وڭ وزگەرىستەر ەنگىزدى. سايلاۋشىلار رەفەرەندۋمنىڭ بارلىق اسپەكتىسى بويىنشا شاعىم بەرۋگە قۇقىلى بولدى. ەقىۇ/دياقب ربم رەفە­رەن­دۋم وتكەن كۇننەن كەيىن جورا­مالدانعان بۇزۋشىلىقتار حاقىندا ورك-عا – 6, ال اكىمشىلىك سوتتارعا 3 شاعىم تۇسكەنى تۋرالى حاباردار ەتىلدى», دەلىنگەن رەسمي قۇجاتتا.

سونداي-اق ەقىۇ/دياقب رەس­مي قۇجاتىندا: «قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقتىڭ «جاڭا قازاق­ستان» قۇرۋ, سونىڭ ىشىندە پرەزي­دەنت­تىكتىڭ ىقپالىن ازايتۋ, باسقا ينس­­تيتۋتتاردى نىعايتۋ ماق­سا­تىن­دا مەملەكەتتىك بيلىكتى قاي­تا ءبولىپ تەڭەستىرۋ جونىندەگى ۇسى­نىس­تارىن قولداۋىنا ارناپ ۇسى­نىل­عان 33 كونستيتۋتسيالىق وزگە­رىستى بەكىتۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم­دى مىندەتتى تۇردە وتكىزۋگە شاقىر­دى. جىل باسىن­داعى قاڭتار وقيعا­لارى كەزىندەگى ساياسي سىلكىنىس­تەر مەن زورلىق-زومبىلىق ارەكەت­تەر­دەن كەيىن قولعا الىنعان كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋ باستاماسىنا ەقىۇ/دياقب ربم سويلەسكەن ادامداردىڭ كوبى قولداۋ ءبىلدىردى», دەپ اتاپ كورسەتىپتى.

سونىمەن قاتار ەقىۇ/دياقب كەيبىر سىني ەسكەرتپەلەر دە جاساپتى. ارينە, ولار تاۋەلسىز­دىك ال­عانىنا نەبارى 30 جىل بولعان ءارى «سۋپەرپرەزيدەنتتىك» اۆتوري­تار­لىق جۇيەدە ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن قازاقستاننىڭ وزىندىك ەرەك­شەلىك­تەرىن ەسكەرىپ ايتىلدى دەۋ قيىن. مىسالى, «رەفەرەندۋم شىنايى ساياسي پليۋراليزم جوق جاعدايدا وتكىزىلدى. بەلسەندى «قارسى» ناۋ­قانى مەن ۇسىنىستاردىڭ ءمان-ما­عى­ناسى بويىنشا مازمۇندى سايا­سي دەباتتار بولمادى», دەيدى ەۋرو­پالىق سىنشىلار. البەتتە, مۇن­داي سىندى «كارى دۇنيەنىڭ» دەموكراتياسى دامىعان ەلدەرىنە قاتىس­تى ايتۋعا بولار. ال حالقىمىز پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان ساياسي رەفورمالاردى قۋانا قابىل الىپ, «بۇعان دا تاۋبە» دەپ وتىر­عان قازىرگى كەزدە «قارسى» ناۋ­قانىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ءوزى قيسىن­عا كەلمەيتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە, «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» زاڭ قابىلدانعاننان بەرگى 27 جىل ىشىندە ەلىمىزدە مۇنداي اۋقىمدى ساياسي ءىس-شارا بىردە-ءبىر رەت وتكىزىلمەگەنىن دە ەسكەرگەن ءجون.

دەگەنمەن «الايدا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى تۇزەتۋلەردىڭ ءمان-ماعىناسى جانە ولاردىڭ سالدارى تۋرالى سايلاۋشىلارعا ءتۇسىن­دىرۋ جۇمىستارى ءۇشىن جاۋاپتى بول­عان جوق. بۇل مىندەت بىرقاتار مەم­لەكەتتىك ورگانعا ءبولىپ بەرىلدى. بۇل ورگانداردىڭ بىردە-بىرەۋى سايلاۋ­شىلارعا كونستي­تۋ­تسيالىق تۇزەتۋ­لەردىڭ ارتىق­شى­لىق­تارى تۋرالى ەركىن پىكىر قالىپ­تاستىراتىنداي تەڭ­دەس­تىرىلگەن جانە بەيتاراپ اقپارات بەرە العان جوق. مۇنىڭ ءوزى وزىق حالىق­ارالىق پراكتيكاعا قاراما-قاي­شى كەلەدى», دەگەن سىنمەن كەلىسۋگە بولار. مۇندايدا قازەكەم: «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدى», دەيدى.

«رەفەرەندۋم تۋرالى زاڭ رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى شەكتەر­دى بەلگىلەيدى, بىراق ول ەسكىردى, ال ما­ڭىزدى اسپەكتىلەر رەتتەل­مەي قا­لىپ وتىر. مىسالى, زاڭ رەفە­رەن­دۋم وت­كىزۋ تۋرالى ۇسىنىس­تى جاق­تاۋ­شىلار مەن قارسىلار­عا تەڭ مۇم­كىندىك­تەر تۋعىزۋ سياقتى ماڭىز­دى ماسە­لە­لەردى ۇمىت قال­دىر­عان نەمەسە جال­پى قاعيدالاردى ەنگىز­گەن», دەگەن سىن دا ءادىل دەپ بىلەمىز. ەقىۇ/دياقب-تىڭ: «باي­­قاۋ­شىلار رەفە­رەن­دۋمعا بايلا­نىس­تى ءىس-قيمىلدار بولىپ جاتقان ورىن­داردىڭ بارىندە (مىسالى, داۋىس ساناۋ جانە تەك­­سەرۋ كەزىندە) بولۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋ­عا ءتيىس. ال بايقاۋشىلار بول­ماۋ­عا ءتيىس ورىندار جانە ونىڭ سەبەپ­تەرى زاڭ­دا ايقىن كورسەتىلۋگە ءتيىس», دەگەن ۇسى­نىمى دا ورىندى دەپ ويلايمىز.

ەقىۇ/دياقب تاراپىنان جا­سال­عان وسىنداي سىني ەسكەرتپەلەر ال­­داعى ۋاقىتتا سايلاۋ زاڭ­نا­ماسىن جە­تىل­دىرۋ بارىسىندا ەسكەرىلۋگە ءتيىس.