ستۋدەنت تە ساۋاتتى تۇتىنۋشى

اتالعان اكتسيا اياسىنداعى كەزەكتى ءىس-شارا استاناداعى ل.ن.گۋمي­لەۆ اتىن­داعى ەۋرازيا ۇلت­تىق ۋنيۆەر­سيتە­تىندە ءوتتى. تۇ­تى­نۋ­شىلىق ساۋاتتى ارتتىرۋعا ارنال­عان شەبەرلىك ساباعىن «قازاقستان تۇتى­نۋ­شىلار ليگاسى» قاۋىمداستىعىنىڭ باسقارما توراعاسى سۆەتلانا رومانوۆسكايا جۇرگىزدى.

شەبەرلىك ساباعى «تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ قۇ­قىعىن قورعاۋ», «مەدياتسيا تۇتى­نۋ­شىلار مەن وندىرۋشىلەر اراسىنداعى داۋلاردى شەشۋ قۇرالى رەتىندە» جانە «مۇددەلىك قولداۋ» سياق­تى تاقىرىپتاردى قامتىدى. س.رومانوۆسكايانىڭ ايتۋىنشا, تاۋارلار مەن قىزمەتتەر نارى­عىن­داعى تۇ­تىنۋشىلاردىڭ قۇقى­عى كۇن سايىن بۇزىلادى جانە شاعىمداردىڭ نەگىزگى بولىگى جو­سىق­سىز كاسىپكەرلەردىڭ تاراپىنا باعىتتالادى. اتاپ ايتقاندا, ادامدار ءوز ۇستانىمدارىن بەل­سەن­دى تۇردە جاريالاي باستادى جانە جەكە قۇقىقتارىن ساقتاۋدى تالاپ ەتە باستادى. بۇل رەتتە تۇتىنۋ­شى­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەت تە, ۇەۇ دا ۇلكەن ءرول اتقارادى.

«مىسالى, 2020 جىلى تۋريستىك اگەنت­تىك­تەر اقشا شە­تەلدەگى سەرىك­تەستەرگە اۋدا­رىل­عانىن جانە ونى قايتارۋ مۇم­كىن ەمەستىگىن جەلەۋ ەتە وتىرىپ, پاندەمياعا بايلانىستى ورىندالماعان تۋرلار ءۇشىن اقشانى قايتارۋدان باس تارتتى. تۇتى­نۋ­شىلار بەلسەندىلىك تانىتتى جانە بىزبەن بىرگە اقشالارىن شاعىمدانۋ نەمەسە مەديتاتسيا ارقىلى قايتارا الدى. جالپى العاندا, 2020 جىلى بىزگە 8 802 قازاقستاندىق جۇگىندى جانە بىر­لەس­كەن كۇش-جىگەرمەن ءبىز ساپاسىز تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءۇشىن 403 ملن-نان اسا تەڭگەنى قايتارا الدىق», دەدى س.رومانوۆسكايا.

شەبەرلىك ساباعى بارىسىندا قاتىسۋ­شىلار كوكەيىندە جۇرگەن ساۋالدارىن قو­يىپ, ماسەلەنى كوپشىلىكپەن بىرگە اشىق, جان-جاقتى تالقىلادى. ماسەلەن, كوپ­پا­تەرلى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى جاۋاپ تابۋ­عا تىرىسىپ جاتقان سۇراقتاردىڭ ءبىرى – تۇرعىن ءۇيدى باسقارۋدى پيك-تەن ميب-كە, ياعني تۇرعىن ءۇي يەلەرىنە قالاي دۇرىس بەرۋ كەرەك ماسەلەسى. بەلگىلى بولعانداي, ءوز ءۇيىڭىزدى باسقارۋدىڭ العاشقى ارەكەتتەرى وڭ ناتيجە كورسەتە قويمايدى. تۇرعىندار اراسىندا كيكىلجىڭدەر تۋىندايدى, ءۇيدىڭ ءاربىر تۇرعىنى تىزگىندى ءوز قولىنا الۋعا, ياعني ەلەكتر قۋاتى, جىلىتۋ, ءۇيدى سۋمەن قامتا­ماسىز ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىنە يە بولۋعا دايىن ەمەس. مىنە, وسى سياقتى ماسەلەلەر بويىنشا جاس­تار بىلىكتى ماماننان تۇشىمدى كەڭەس الا الدى.

سونىمەن قاتار زياندى ازايتۋ تۇ­جى­رىم­داماسى تۇرعىسىنان تۇتىنۋ­شىلاردى دەنساۋلىعىن قورعاۋ تۋرالى حاباردار ەتۋ قا­جەت­تىلىگىنە ەرەكشە نازار اۋدا­رىلدى. بۇل ماسەلەنىڭ ءمانى, كوپ­تەگەن تۇتىنۋشى تەمەكى شەگۋ, الكوگول, سەمىز­دىككە ۇشىراتاتىن تا­عامدار جانە ت.ب. سياقتى جامان ادەت­تەر­­دەن باس تارتا المايدى. مۇن­داي جاعدايلاردا ازاماتتار زياندى ازايتۋ تۇجىرىم­دا­­ماسىمەن كەڭىنەن تانىسسا, زيان­دى ەمەس بالامالاردى تاڭ­داپ, تيى­سىنشە دەنساۋلىعىنا از زيان كەلتىرۋى مۇمكىن.

مۇد­دەلىك قولداۋ ماسەلە­لە­رىن شەشۋدە بيلىكتىڭ بارلىق دەڭگەيىندە حالىق­تىڭ الەۋ­مەت­تىك وسال توپتارى مەن قوعام­داس­تىق­تاردىڭ مۇددەلەرىن دۇ­رىس ءبىلدىرۋ جانە ىلگەرىلەتۋ, سونداي-اق تۇتى­نۋ­شىلىق داۋلاردى سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن شەشۋ قاجەت. داۋلاردى سوتقا دەيىن شەشۋ تاقىرىبى جاستاردىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋدىر­دى. زاڭ مۇنداي جانجالدى جاع­دايلاردى, مىسالى, ەرلى-زايىپتىلار, تۋىس­تار, ىسكەرلىك سەرىكتەستەر اراسىندا تۋىنداعان جاعدايلاردى سوتتىڭ ارالاسۋىنسىز شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. س.رومانوۆسكايا قازاقستاندا ءاربىر ەكىنشى نەكە وتباسىلىق ءومىردىڭ ءبىرىنشى جىلىندا كەلىسە الماۋ, مەدياتسيا نە­­گىزدەرىن بىلمەۋ سەبەبىنەن بۇ­­زى­لاتىنىن ەسكە سالدى.

بەلگىلى بولعانداي, جەكە كاسىپ­كەر­لەر­دىڭ ءارتۇرلى قىزمەت­تەرىنە تاپسىرىس بەرۋ كەزىندە ازاماتتار قارجىلىق كەلىس­پەۋ­شىلىكتەرگە ءجيى تاپ بولادى. باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – شارتتى ساۋاتسىز جاساۋ, تۇتىنۋشىنىڭ قۇقىقتارىن بىل­مەۋ. ساۋدا-بولشەك ساۋدا جەلى­سىنە كوپتەگەن سۇراق پەن شاعىم كەلىپ تۇسەدى جانە ونىڭ بارلىعى نەگىزىنەن ساپاسىز تاۋارلاردى ساتقانى ءۇشىن قولما-قول اقشانى قايتارۋدان باس تارتۋعا بايلانىس­تى بولادى.

سونداي-اق شەبەرلىك ساباعىنا قاتىسۋ­شى­لار جابىرلەنۋشىنىڭ ولىمىنە نەمەسە دەنساۋلىعىنا اۋىر زيان كەلتىرمەگەن اۋىر قىلمىس ءۇشىن قىلمىستىق جازادان كىمنىڭ زاڭدى تۇردە قۇتىلۋ مۇمكىندىگى بار ەكەنىن ءبىلدى. بۇعان قوسا قانداي قىلمىستار مەدياتسيا راسىمىنە جاتپايتىنىن انىقتادى. بۇل – ازاپتاۋ, سىبايلاس جەمقورلىق, تەرروريزم, كامەلەتكە تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىستار جانە باس­قالار.

بۇگىندە ازىق-ت ۇلىك پەن كۇن­دەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارى باعا­سىنىڭ وسۋىمەن قاتار, حالىق دەنساۋلىعىنا قاۋىپ تون­دى­رەتىن جالعان ساپا سەرتيفيكاتتارى بار كونترافاكتىلىك ونىمدەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. وسى جىلدىڭ العاشقى 7 ايىندا قازاقستان تۇتىنۋشىلار ليگاسىنىڭ ماماندارى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ, باسىم بولىگى يمپورتتىق ونىمدەر بولىپ كە­لەتىن 3 مىڭعا جۋىق قاۋىپتى تا­ۋار­لاردى انىقتادى.

وسىنداي شەبەرلىك ساباعى ەلىمىزدىڭ 10 وڭىرىندە وتەدى. استانا قالاسىن قوسقاندا, ەندى پەتروپاۆل, اقتاۋ, پاۆلودار, قارا­عاندى, وسكەمەن, سەمەي, شىمكەنت, تاراز جانە الماتى قالالارىندا «تۇتىنۋشىلىق ءبىلىم بەرۋ اكادەمياسى» قوعام­دىق-كوممۋنيكاتسيالىق ناۋ­قانى اياسىندا ءىس-شارالار ۇيىم­داس­تى­رى­لادى.