اۋدان اكىمدىگىنىڭ ماماندارى بۇل وڭىردەگى قاراتۇز كولى مەن ىستىق سۋعا ءتۇسۋ ءۇشىن ءبىر جازدا شامامەن 5 مىڭداي ادام كەلەتىنىن ايتادى. بىراق شيپالى سۋ وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقاندىقتان, بۇعان دەيىن بۇل جەردى كۇتىمگە الاتىن كاسىپكەر تابىلماپتى.
بيىل جازدا سارىتۇبەكتەگى اقاڭنىڭ اق كەسەنەسىنە ءوزىمىز دە بىرنەشە رەت بارىپ قايتتىق. جولاي وسى تەنتەكسايدىڭ تۇسىنا ەكى-ءۇش رەت توقتاپ, شيپالى سۋعا ءتۇسىپ كورگەنىمىز بار. تەرەڭنەن بۇلكىلدەپ توقتاۋسىز شىعىپ جاتقان تۇزدى سۋدىڭ ىستىقتىعى سونشالىق, قول تيگىزبەيدى. جەر استىنان شىققان سۋ بۇلاقتىڭ جول جاقتاعى جيەگىنە كولشىكتەنىپ بارىپ, قايتادان جەرگە ءسىڭىپ كەتەدى ەكەن, مايلى توپىراعى اۋماعى ءۇيدىڭ ورنىنداي بولاتىن كادىمگى ساز بالشىققا اينالىپتى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل بالشىقتىڭ دا دەنساۋلىققا تيگىزەتىن پايداسى زور. كولشىكتىڭ شەتىندە تۇز كەمىرىپ, توت باسىپ قاپ-قارا بوپ كەتكەن جۇرتتان قالعان شويىن ۆاننا جاتىر. مۇندا شيپا ىزدەپ كەلگەندەر ىستىق سۋ تولتىرىپ ۆانناعا ءتۇسىپ, جانىنداعى بالشىقتى بۇكىل دەنەسىنە جاعىپ الىپ, كۇن استىندا قىزدىرىنىپ ەمدەلەدى ەكەن.
شيپالى سۋدىڭ باسىنا ەكىنشى مارتە كەلگەنىمىزدە سوندا جۇرگەن ون شاقتى اداممەن جولىقتىق. بۇلاقتىڭ باسىنا كيىز ءۇي قۇرىپ قويىپتى. ەكى-ءۇش دۋش كابيناسى پايدا بولعان. بۇرىنعىداي ءار جەردە شاشىلىپ جاتقان قوقىس تا كورىنبەيدى.
– تورعاي اۋىلىنان كەلدىك. قازىر كورىپ تۇرعاندارىڭىزداي, قولىمداعى اللەرگيا وسى ىستىق سۋدىڭ كومەگىمەن كەتتى. جاڭا باستالىپ كەلە جاتقاندا ماقتانى سۋلاپ, قولىڭىزدى وراپ, تاڭىپ تاستاساڭىز, بىردەن الىپ تۇسەدى. مەن كۇننەن بولاتىن اللەرگياعا وسى ىستىق سۋدى پايدالانامىن, – دەدى ەمدەلۋشىلەردىڭ ءبىرى رايحان مالىكزاداقىزى.
اۋداندىق كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ساۋلە باقىتجانقىزىنىڭ ايتۋىنشا, ىستىق سۋدىڭ توقتاۋسىز اعىپ جاتقانىنا 30 جىلدان اسىپتى. ەم ىزدەپ كەلۋشىلەردىڭ قاراسى, اسىرەسە سوڭعى جىلدارى ەداۋىر كوبەيگەن.
– ينۆەستور ىزدەپ جاتقانىمىزعا ءبىراز جىل بولدى. كەلگىسى كەلگەندەردىڭ كوبى جولدىڭ شالعايلىعىنان تايساقتايدى. وتكەندە قوستانايعا رەسەيدەن دەلەگاتسيا كەلدى. ولارعا ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىن تانىستىردىق. سونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وسى ىستىق
سۋىمىز مەن قاراتۇزىمىز دا بار. بۇل سۋدىڭ قۇرامى ءالى زەرتتەلگەن جوق. ءبىز ونى انىق بىلمەيمىز. اۋەلدە 71 گرادۋس ىستىق بولاتىن, قازىر 54 گرادۋسقا ءتۇستى. ارتريت, قۇياڭى بار, ءتۇرلى تەرى اۋرۋىمەن اۋىراتىن ادامدار جاز بويى كەلىپ ەمدەلەدى. ۆانناعا جاتادى. مايلى توپىراعىن جاعادى. تورعايدان اقشىعاناققا بارا جاتقان جولدىڭ بويىنداعى قارعالى دەگەن جەردە دە ءدال وسىنداي يودتى-برومدى ىستىق سۋ بار. جۇرت ول جەردى قاراقۇدىق دەپ تە اتايدى. باياعىدا سونىڭ باسىندا تابيعي ىستىق سۋمەن جىلىتىلاتىن 6 ءۇي تۇراتىن. ىستىق سۋ ۆاننالارعا ءوزى قۇيىلىپ, جىلۋ قۇبىرى ارقىلى سىرتقا اعىپ كەتەتىن. توقسانىنشى جىلدارى ول ۇيلەر بۇزىلىپ كەتتى دە, كەيىن ول جەر دە قاراۋسىز قالىپ قويدى. قارعالىعا رەسەيدەن كەلەتىندەر كوپ ەدى. سۋى تەرى اۋرۋلارىنا, جاراعا ەم بولاتىن. تەنتەكسايداعى ىستىق سۋدىڭ باسىنا استانادان ادامدار كەلىپ جەردى جالعا الىپ, 150 ملن تەڭگەگە ءۇي سالايىن دەپ جاتىر, ۆاننا قويعان. جۇرت كەلىپ سۋعا تەگىن تۇسە بەرەدى. شلاگباۋم قويىلمايدى. كاسىپكەر ولارعا تەك جاتىن ورىن بەرىپ, اسحاناسىنىڭ قىزمەتىن ۇسىنادى. توسەمتاس توسەپ, اۆتوتۇراق جاسايمىن دەپ وتىر. ول كىسى ەندى عانا باستاپ جاتىر, جوباسى جۇزەگە اسسا, تورعايعا تۋريستەر دە كوپ كەلەدى دەگەن ۇمىتتەمىز. ءبىز ىستىق سۋدىڭ باسىنا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ قارجىسىنا 2-3 سامالجاي, دارەتحانا سالدىق, – دەدى ساۋلە باقىتجانقىزى.
بۇل جەردى جالعا العان كاسىپكەردىڭ ەسىم-سويى نۇرمان ەمبەرگەنوۆ ەكەن. الگى كيىز ءۇي دە وسى كىسىنىكى بولىپ شىقتى.
– شىنىمدى ايتسام, بايلىعىم اسىپ-تاسىپ بارا جاتقاننان ەمەس, ءوزىم وسى وڭىردە تۋىپ-وسكەندىكتەن ەلگە ءبىر سەپتىگىمىز ءتيسىنشى دەگەن ويمەن وسىنداي تاۋەكەلگە بارىپ جاتىرمىن. ءوزىم كەزىندە تورعايدىڭ مادەنيەت ۇيىندە جۇمىس ىستەدىم. قازىر استانادا تۇرامىن. 30 جىل بولدى, ءوزىمىز بىرنەشە وتباسى بولىپ بىرىگىپ, وسى جەرگە جىلدا كەلىپ تۇرامىز. جۇبايىم كىشكەنە اۋىرىڭقىراپ ەدى, ىستىق سۋ ارقىلى ساۋىعىپ كەتتى. وزىمە دە شيپاسى ءتيدى. بۇل سۋدىڭ ءوزىم الىپ بارعان جورا-جولداس, تانىستاردىڭ بارىنە كومەگى ءتيىپ جاتىر. سونى كورىپ, قادىر-قاسيەتىنە كوزىمىز جەتىپ تۇرعان سوڭ, جولدىڭ قيىندىعىنا قاراماستان وسى ىسكە كىرىسىپ كەتتىك, – دەدى كاسىپكەر.
بۇرىن اقكولگە جەتۋ ءتىپتى قيىن ەدى. بيىل احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي, 20-30 شاقىرىمعا اسفالت توسەلىپ, جول ءبىرشاما دۇرىستالدى. جول جوندەۋ جۇمىستارى كەلەسى جىلى دا جالعاسادى. اسفالت جول اقكول, احمەت اۋىلدارىنا دەيىن جەتسە, ىستىق سۋعا كەلۋشىلەر ودان سايىن كوبەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز. ىستىق سۋدىڭ ماسەلەسى دە ءبىر جاعىنان وسى جول قاتىناسىنا كەلىپ تىرەلەدى. الداعى ءبىر-ەكى جىلدىڭ ىشىندە جولدىڭ سالىنىپ بىتەتىنىنە نۇرمان ەمبەرگەنوۆ تە سەنەدى. نار تاۋەكەلگە بارىپ, بيزنەس-جوباسىن قورعاپ, وسى ماڭايدان 1,5 مىڭ گەكتار جەردى جالعا الىپ وتىرعانى دا سودان.
– قاعازى كوپ جۇمىس قوي, وسى جاقىندا عانا تولىق رەسىمدەپ ءبىتىردىم. بۇل جاققا جول قاتىناسى قيىن. ايتپەسە, بۇل جەردى گۇلدەندىرىپ جىبەرەتىن ينۆەستور باياعىدا-اق تابىلاتىن ەدى. بيىل ەش نارسە جاساپ ۇلگەرمەدىم. ەندى ويىم قىستاي شامام جەتكەنشە قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاسىپ, وسىندا جيناپ قويۋ بولىپ وتىر. كوكتەمدە ءۇي قۇرىلىسىن باستايمىز با دەگەن جوسپار بار. جوبا بويىنشا, 7-8 ءۇي تۇرعىزامىز. كادىمگى 2 ادامدىق, 4 ادامدىق قوناق ۇيلەر عوي. اجەتحاناسى, قول جۋعىشى, دۋشى ىشىندە بولادى. مەديتسينا قىزمەتكەرى بولادى. سۋدىڭ قۇرامىن زەرتتەۋگە بەردىك. نەگە پايدالى, نەگە زيان ەكەنىن انىقتايمىز. سوسىن ىسكە كىرىسەمىز. جاقىن جەردەن ەلەكتر جەلىسى ءوتىپ تۇر, سول جەرگە ترانسفورماتور قويىپ, جارىق تارتقىزۋ كەرەك. بۇرىن بۇل جەردە تۇششى سۋ بولعان دەيدى. ۇڭعىما قازدىرىپ, سول تۇششى سۋدى ىزدەۋ كەرەك, – دەدى نۇرمان ەمبەرگەنوۆ.
وسىلايشا, كوپتەن بەرى كادەگە اسپاي جاتقان شيپالى ىستىق سۋدىڭ اينالاسى اباتتاندىرىلىپ, باسىنا شاعىن شيپاجاي سالىنباق. بۇل ىستىق سۋ اقىلى بولادى دەگەن ءسوز ەمەس, بۇرىنعىشا تەگىن تۇسەمىن دەگەن ادام, تەگىن ءتۇسىپ كەتە بەرەدى. ال جاتىپ دەمالام, ەمدەلەم دەگەن ادامدارعا قولايلى جاعداي جاسالادى. قوناقجاي اكىمشىلىگى الىستان ات ارىلتىپ جەتكەندەردى جايلى جاتىن-ورىنمەن قامتاماسىز ەتىپ, اس-سۋىن ازىرلەپ بەرەدى. بۇلاقتىڭ باسىنا دۋش قابىلدايتىن كابينالار قويىلىپ, زاماناۋي مونشا سالىنادى. شاعىن شيپاجايدا ەمدەلۋشىلەرگە دارىگەرلەر مەن مەديتسينالىق ماسساج جاسايتىن ماماندار قىزمەت كورسەتەدى.
ەلسىزگە ءۇي تۇرعىزىپ, تاقىر جەرگە گۇل ەگۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. جولدىڭ شالعايلىعى مەن بۇگىنگى نارىقتىڭ قۇبىلمالى مىنەزىن ەسكەرە وتىرىپ ەسەپتەگەندە, شيپاجاي شاعىن بولعانىمەن, قىرۋار قارجىنى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. سوندىقتان كاسىپكەر كولقامىستان مال بورداقىلاۋ الاڭىن اشىپ, ودان تۇسكەن تابىسىن ىستىق سۋدىڭ باسىنا سالىناتىن ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىن دامىتۋعا جۇمساۋدى كوزدەپ وتىر.
قوستاناي وبلىسى
