– دولدەكە, وتكەن عاسىردىڭ 60-70 جىلدارى قىتاي ەلىندە ء«تورت كۇشكە قارسى» دەيتىن ساياسي ناۋقان باستالىپ, حالىق مۇرالارىنا قىرعيداي تيگەن جوق پا ەدى؟ ال ءسىز ءبىر كەرۋەنگە جۇك بولاتىن مۇرانى قالاي جيناپ الدىڭىز؟
– 1960-1970 جىلداردان باستاپ قىتاي ەلىندە «سولشىلدىق» دەگەن ساياسي اۋرۋ پايدا بولعانى شىندىق. ودان كەيىن كامپەسكە جىلدارى كەڭەس ەلىندە جۇرگىزىلگەن ۇجىمداستىرۋ سەكىلدى قىتاي ەلىندە دە 1958 جىلدان باستاپ ورتاقتاستىرۋ ناۋقانى باستالدى. ءتىپتى زورلىقپەن ىسكە اسىرىلدى. حالىقتى ءبىر قازاننان اس ىشۋگە ۇيرەتتى. تاماقتى نورمامەن تاراتتى. ونداي ايتقانعا كونىپ, ايداۋدا ءجۇرىپ ۇيرەنبەگەن حالىق قاتتى كۇيزەلىپ كەتتى. اشارشىلىق باستالدى. ادام شىعىنى كوبەيدى.
وسى جاعدايلاردان كەيىن حالىق مۇرالارى «ەسكىنىڭ قالدىعى» رەتىندە قۋدالاۋعا ۇشىرادى. ايتقان ادام قىلمىسقا تارتىلدى. ەسكى مۇرانى ساقتاعان ادامدار سوتتالىپ جاتتى. جاعداي قاتتى ۋشىقتى. دۇربەلەڭنىڭ ارتى 1966 جىلدان باستاپ «مادەنيەت توڭكەرىسى» دەيتىن ناۋقانعا ۇلاستى. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي حالىق ءتىپتى كۇيزەلدى. باسقاسى باسقا, «ەسكىنىڭ قالدىعى» دەپ دومبىرا بىتكەندى سىندىرىپ, كوزىن جويدى. كونەدەن كەلە جاتقان كەلى-كەلىساپتى, قىلاياعى كەمپىر مەن شالداردىڭ اياعىنا كيىپ جۇرگەن كەبىس-ماسىسىنە دەيىن جيىپ الىپ ورتەدى.
ءبىز العاش مەكتەپكە بارعاندا قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنا سايكەس وقۋلىقتارمەن وقىعانبىز. تەك وزگەشەلىگى, وقۋلىقتار اراب گرافيكاسىمەن قازاقستانداعى «جاڭا ءومىر» باسپاسىنان باسىلىپ شىعاتىن. كىتاپحانالاردا وسى وقۋلىقتارمەن قاتار كەڭەستىك قازاق قالامگەرلەرى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «بوتاگوزى», عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قازاق سولداتى», عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «شىعاناعى» سەكىلدى تۋىندىلار تولىپ تۇراتىن. بالا كەزىمىزدە قۇمارتىپ وقۋشى ەدىك. وسىنىڭ ءبارىن ورتەپ جىبەردى.
– العاش 1949 جىلى قىتايدىڭ جاڭا ۇكىمەتى ورناعان كەزدە جاعداي وزگەشە مە ەدى؟
– العاش 1949 جىلى قازىرگى قىتاي ۇكىمەتى ورناعان كەزدە جاعداي جاقسى بولعان ەكەن. ول تۇستا ءبىز بالامىز. ارتىنان ءبىلدىم, وسى جىلىمىق جىلدارى حالىق مۇرالارىن ۇكىمەت جيناتتىرعان ەكەن. ارنايى ادامدار تاعايىنداعان. اسقار تاتاناي ۇلى دەيتىن عالامات شەجىرە, كوكىرەگى داڭعىل عۇلاما كىسى باس بولىپ جيناعان كورىنەدى. ارتىنان وسى اعامەن كورشى وتىردىق. اسەكەڭ مارقۇم ەل اراسىنان جيناعان كىتاپتارىن قايتىس بولعان ايەلىنىڭ زيراتىنا كومىپ ساقتاپ قالىپتى. ال يە بولماعاندار ايىرىلىپ قالدى.
– ماو-تسزەدۋن ولگەننەن كەيىن حالىق مۇراسىن قامقورلىققا الۋ جۇمىسى قايتا جالعاستى ەمەس پە؟
– 1976 جىلى ماو-تسزەدۋن ءولىپ, ساياسات قايتا جۇمساردى. كەتكەن قاتەلىكتەردى تۇزەۋ ناۋقانى ءجۇردى. ۇلتتىق مادەنيەتكە جان ءبىتىپ, حالىق دومبىراسىن قايتا قولعا الا باستادى.
– ءسىزدى بىلەتىندەر بالا جاستان حالىقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىنەن سۋسىنداپ وسكەن, اتا-اناسى كوزى اشىق ادامدار بولعان دەيدى. ءارى زايساننىڭ تۋماسى كورىنەسىزدەر...
– اكەم كەنەش 16 جاسىندا قازان توڭكەرىسى تۇسىندا زايسان جاقتان قىتايعا ءوتىپ كەتكەن. شەشەم ەكەۋىن زايساندا تۇرعاندا اتاستىرعان كورىنەدى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن ارعى بەتكە بارىپ ۇيلەنىپتى. اكەي ساۋاتتى ادام بولدى. كەشكە ماي شامنىڭ جارىعىندا نەبىر قيسسا-داستانداردى وقىپ بەرەتىن. ء«الي باتىر», «مۇحامەد-قاناپيا», «كەربالا سوعىسى», «قوبىلاندى باتىر», ت.ب. داستانداردى تىڭداپ وتىرىپ-اق جاتتاپ الامىن. ءوزىم حات تانىمايمىن, ۇيگە قوناق كەلسە قيسسا جازىلعان كىتاپتاردى اشىپ قويىپ, وقىپ وتىرعان ادام سياقتى زۋلاتامىن. بىلمەيتىن كىسىلەر مەنى شىن وقىپ وتىر ەكەن دەپ قالادى. «قۇبىلىپ بۋرىل گۋلەدى, تابانى جەرگە تيمەدى...» دەپ كەتەمىن.
تاعى ءبىر ونەرىم, 5 جاسىمنان باستاپ دومبىرا شەرتىپ ۇيرەندىم. دولداي دەگەن ءوزى اقىن, دومبىراشى جاماعايىنىمىز بولدى. بىزگە قۇداندالى ادام ەدى. جارىقتىق بەرتىندە ءولدى. وسى كىسى ماعان قۋ تاقتايدان ءۇش بۇرىش «بالا دومبىرا» جاساپ بەردى. اكەم ريزا بولىپ ءبىر قويىن وڭگەرتىپ
جىبەردى.
ءبىزدىڭ ۇيگە قوناق كوپ كەلۋشى ەدى. كىم كەلسە دە تىڭقىلداتىپ كۇي تارتىپ بەرەمىن. قانشالىقتى شەرتىپ جاتقانىمدى كىم ءبىلسىن, ايتەۋ قوناقتاردىڭ كوڭىلى حوش. كەيبىر كوڭىلى تۇسكەندەر وزدەرى بىلەتىن كۇيلەرىن ۇيرەتەتىن. ءبىر دەمدە قاعىپ الامىن.
ول كەزدە اۋىلدا توي كوپ قىز ۇزاتۋ, شىلدەحانا دەگەن سياقتى. ەل تاڭ اتقانشا ولەڭ ايتادى. ارتىنان حالىقتىق مۇرالاردى جيناعاندا قۇلاعىما ءسىڭىپ قالعان وسى دۇنيەلەر كوپ سەپتىگىن تيگىزدى.
– ايتپاقشى, ءسىز «شىڭجاڭ قازاقتارىنىڭ جامبىلى» اتانعان اتاقتى سماعۇل اقىننىڭ نەمەرە ءىنىسى دەپ ەستىدىك؟
– اتاقتى اقىن سماعۇل قالي ۇلى اكەمنىڭ نەمەرە ءىنىسى. التاي ايماعىنا اتى شىققان ۇلكەن اقىن. 1979 جىلى 80 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى. دۋتىڭ (ايماق اكىمى) ءشارىپحان كوگەداەۆ التايدى باسقارىپ تۇرعاندا وزىنە قاراستى جەتى اۋداننىڭ يگى-جاقسىلارىن جيناپ الىپ سمەكەڭە ولەڭ ايتتىرادى ەكەن. قىتايدىڭ جاڭا ۇكىمەتى ورناعاندا جامبىل جاباەۆ سياقتى سماعۇل اتامىزدى قاتتى دارىپتەدى.
– التايدىڭ ارعى بەتىندە ارعىنبەك اپاشباي ۇلى دەگەن ۇلكەن اقىن وتكەنىن بىلەمىز. ءتۇبى زايسان – تارباعاتاي وڭىرىنەن شىققان. وسى كىسىنىڭ بىزگە بەلگىسىز قانداي تۋىندىلارىن بىلەسىز؟
– قىتاي ەلىندە قۇرمانبەك زەيتىنقازى ۇلى دەيتىن جاقسى ايتىس اقىنى ءوتتى. جارىقتىق ارعىنبەك اپاشباي ۇلىنىڭ بالاسى سياقتى ادام ەدى. ارعىنبەك اقىن بارلىق جازعان دۇنيەسىن وسى كىسىگە تاپسىرعان ەكەن. سونىڭ ءبارىن الدىم. وتە كوپ دۇنيە. قازىر ۇمىتىڭقىراپ وتىرعانىم. بەرتىندە التاي ايماقتىق بايىرعى شىعارمالار كەڭسەسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعانىمدا ارعىنبەك اپاشباي ۇلىنىڭ ءبىر كىتابىن شىعاردىم.
– التاي قازاقتارىندا تۇرمىس-سالت جىرلارىنىڭ تۇرلەرى كوپ ساقتالعان با؟
– جاراپازاننىڭ نەشە ءتۇرى بار, اسىرەسە قازاقستاندا كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن ءتورت ت ۇلىك تۋرالى جىرلار جاقسى ساقتالعان. كورىسۋ مەن جوقتاۋدىڭ تۇرلەرى, سىڭسۋ, قىلاياعى باقسىنىڭ جىن شاقىرۋ سارىنى, ودان كەيىن ءتىس قاقساپ اۋىرعان ادامدى ەمدەيتىن «قان قۇرت شاقىرۋ» جىرى دەيتىن دە بولادى ەكەن. ەشتەمە قالدىرعانىم جوق. قولىما ىلىككەنىن الا بەردىم, پاپكاعا سالا بەردىم.
– جاڭا ءسىز التاي ايماقتىق بايىرعى شىعارمالار كەڭسەسىندە باستىق بولدىم دەگەندى ايتىپ قالدىڭىز...
– مۇنداي مەكەمە ەكى-اق جەردە بولدى. ىلە قازاق اۆتونوميالى رايونى ورتالىعىندا, ودان كەيىن التاي ايماعىندا بولدى. مىندەتى – پارسى, اراب, شاعاتاي تىلىندە جازىلعان كونە قولجازبالار مەن كىتاپتاردى جيناۋ. وسى جۇمىسقا كەلۋىم جاقسى وراي تۋعىزدى. بۇرىن تەاتردا ءجۇرىپ باستاعان ءىسىمدى جالعاستىرىپ اكەتتىم.
– بۇرىن تەاتردا ءارتىس بولىپ پا ەدىڭىز؟
– مەنىڭ نەزىگى ماماندىعىم تەاتردىڭ ءارتىسى. 1963 جىلدىڭ قازان ايىندا التاي ايماعىندا فيلارمونيا اشىلدى. كادردىڭ تاپشى كەزى. وسىعان ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن ونەرلى وقۋشىلاردى قابىلداپ, تاربيەلەپ-وقىتۋ ماسەلەسى قارالدى. مەن ەمتيحان تاپسىرىپ, ءىلىنىپ كەتتىم. ساباعىم جاقسى بولاتىن. سىنىپ جەتەكشىسى «جىبەرمەيمىن, جالعىز جاقسى وقۋشىمدى الىپ كەتەتىن بولدىڭدار» دەپ قاسارىسىپ باقتى. وعان قاراعان جوق الىپ كەتتى. جيىرما بالا باردىق, ءبارىمىز ءبىر سىنىپتا وقيمىز, تاماقتى ورتاق قازاننان ىشەمىز, ءتارتىپ قاتتى بولدى.
كەيىن ساقا ءارتىس اتانىپ جۇرگەن كەزدە «تومەنگە ءتۇسىپ, حالىقتان تۇرمىس ۇيرەنۋ» دەيتىن جۇمىس بولدى. حالىق ءشوپتى قالاي شابادى, مالدى قالاي باعادى, اتتىڭ ءجۇرىسى قانداي بولادى, وسىنىڭ ءبارىن ءبىلىپ شىعارماعا ارقاۋ ەتەسىڭدەر, دەيدى. ونەر ادامدارى ۇنەمى تومەنگە ءتۇسىپ, ەل ىشىنەن بىردەمەلەر ۇيرەنىپ كەلەتىن بولدىق. وسىنى پايدالانىپ ەل ىشىنەن ەسكى كۇيلەر مەن جىرلاردى جيناي باستادىم.
– كۇيلەردەن باسقا نە جينادىڭىز؟
– ويۋ-ورنەكتىڭ تۇرلەرىن جينادىم. ءوزىم سۋرەتتى جاقسى سالامىن. كوزىمە تۇسكەن ەسكى ويۋلاردى كوشىرىپ الامىن. بىراق وسىنى جالعاستىرا المادىم, ءۇزىلىپ قالدى.
– قانشا جىر-داستان قولىڭىزعا ءتۇستى؟
– كوپ قوي. العاشقى كەزدە جيناعان دۇنيەلەرىمدى كوشىرىپ ءبىر ءوزىن دە وزىمە قالدىرماي ۇكىمەت جەرىنە وتكىزە بەرەتىن ەدىم. كوشىرىپ الايىن دەسەڭ دە بۇگىنگىدەي مۇمكىندىك جوق. ارتىنان وسى ۇلكەن وكىنىش بولدى.
– ەڭ كوپ قازىنا قاي وڭىردە باسىم ساقتالىپتى؟
– قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە ءۇش قازاق ايماعى بار. مەنىڭ تۋعان جەرىم التاي ايماعى. سول سەبەپتى تەك التاي وڭىرىنەن عانا جينادىم. تارباعاتاي, قۇلجا جاعىنا كوپ بارا المادىم. جالپى, قىتاي قازاقتارىندا بايىرعى قازىنا التاي ايماعىندا كوپ ساقتالعان. سونىڭ ىشىندە كوكتوعاي, شىڭگىل جاعىندا وتە مول. حالقى دا تالعامپاز, ىشكى قازىناسىن قاجەتسىز سىرتقا شاشا بەرمەيتىن سەكەمشىل كەلەدى. قولىنداعى دۇنيەسىن وڭاي-وسپاق بەرە قويمايدى.
– قولىنداعىسىن ادامعا بەرمەيتىن حالىقتان وسىنشاما دۇنيەنى قالاي الىپ ءجۇرسىز؟
– مەنىڭ سماعۇل اقىننىڭ بالاسى ءارى حالىققا بەدەلدى تايىر بەلگىباي ۇلىنىڭ كۇيەۋ بالاسى بولعانىم كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. اسىرەسە ەل اراسىندا تايىر اتامىزعا دەگەن قۇرمەت ەرەكشە بولەك. بارعان جەرىمدە «تايىردىڭ كۇيەۋ بالاسى» دەپ تانىستىرىپ قويسا جەتىپ جاتىر. حالىق: «ويباي, تاكەڭنىڭ بالاسىنان نەسىن ايايمىز» دەپ, جىرتىلىپ ايىرىلادى.
تايىر بەلگىباي ۇلى ءۇش ايماق توڭكەرىسىنە ەڭبەك سىڭىرگەن ادام. كەلىسكەن كەلبەتى بار, ءانشى, دومبىراشى, سال-سەرىلىگىمەن اتاققا شىققان. كەيىن 1950 جىلدارى ايماقتىق ويىن-ساۋىق وتاۋىندا جۇمىس ىستەپتى. 1954 جىلى شىڭجاڭ قازاقتارى ومىرىنەن «قاسەن – ءجاميلا» دەيتىن كوركەم فيلم تۇسىرەدى. ستسەناريىن جازعان ۋاڭ-ي-حۋ دەيتىن قىتاي مەن بۇقارا تىشقانباەۆ. كينودا جاقاننىڭ رولىندە تاكەڭ وينايدى. ءفيلمنىڭ مۋزىكاسىن جازعان شانحايلىق شي-حۋ-ساي مىرزا جەرگىلىكتى قازاقتارعا فيلمدەگى وقيعاعا قاتىستى كۇي تابىڭدار دەيدى. تاكەڭ قازىرگى حالىق كۇيى دەپ اتاپ جۇرگەن «سال كۇرەڭدى» الىپ بارادى. كۇيدى ەستىگەن قىتاي قۋانىپ, «مىنە, مەنىڭ ىزدەپ جۇرگەن مۋزىكام وسى» دەپتى. كينودا قاسەن مەن ءجاميلا قاشىپ تاۋ اراسىنا كىرىپ كەتەتىن جەر بار. سونداعى ورىندالاتىن كۇي وسى. جارىقتىق دومبىرانى الا سالىپ ءوزىم شەرتىپ بەردىم دەپ وتىراتىن.
– حالىق اراسىنان كونە مۇرالاردى جيناۋ ىسىنە ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ بولدى ما؟
– ارينە, التاي ايماقتىق بايىرعى شىعارمالار كەڭسەسىنىڭ باستىعى بولىپ تۇرعانىمدا بىزبەن قاناتتاس ۇلت ىستەرى باسقارماسى جانە ءدىن ىستەرى باسقارماسى دەيتىن بولدى. ءدىن ىستەرى باسقارماسى ءبىر جىلدارى مەشىتتەرگە ساناق جۇرگىزدى. مولدالاردان ەمتيحان الىپ, سىننان وتكەندەرىن يمامدىققا تاعايىندادى. وعان ادەيى ارالاستىم. قالاي ارالاستى دەيسىز عوي, حالىق اراسىندا ساقتالعان كىتاپتاردى, اۋىزشا ايتىلىپ جۇرگەن جىرلاردى تۇگەلدەي جيناپ تاپسىرۋ جونىنەن مولدالارعا ۇكىمەت اتىنان تاپسىرما بەرگىزدىم. كەيبىرەۋلەرىنە ءتىزىم جاساپ ۇستاتىپ قويدىم. مولدانى حالىق سىيلايدى «ويباي, مولدەكەڭ سۇراپ جاتىر» دەپ قازاقتار قولىنداعىسىن اكەلىپ بەرەدى.
مولدالار مەشىتتى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن بۇلجىتپاي ورىندايدى. جۇما نامازعا جينالعان جاماعاتقا ايتىپ, مىندەتتەيدى. «قولدارىڭدا نە بار, اكەلىپ بەرىڭدەر نەمەسە ەستىپ بىلگەندەرىڭ بولسا جازىپ اكەلىڭدەر» دەيدى. وسىلاي مەنىڭ قولىما عايىپتان كونە كىتاپتار جينالىپ قالدى. ءاربىر مۇرانى ارحيۆكە وتكىزىپ كاتالوگ جاساپ وتىردىم. بۇدان تىس تاۋداعى مالشى-قوسشىلارعا بارىپ ۇگىت-ناسيحات ايتاتىن توپ بولدى. سولارعا قوسىلىپ الىپ ەل كەزىپ كەتەمىن. ادام بارمايتىن سوناۋ بايتىك, قاپتىققا دەيىن ارالادىم. وتارداعى مالشىلاردان دا مۇرا جينادىم.
– ەسكى دومبىرا كۇيلەرىن قالاي جينادىڭىز؟
– كۇيدى العاش ايماقتىق فيلارمونياعا كۇيشى بولىپ كەلگەن كۇننەن باستاپ جينادىم. ارادا ءبىراز جىل ءۇزىلىپ قالدى. ونىڭ سەبەبىن باسىندا ايتتىم. 1970 جىلدارى التاي ايماعىندا اقىندار ايتىسىن وتكىزۋ ءىسى قولعا الىندى. شىڭجاڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ۇيىمداسقان تۇردە كەڭ كولەمدى اقىندار ايتىسى 1974 جىلى التايدا ءوتتى. ونى وتكىزۋ تۋرالى ايماق باسشىسىنىڭ قاۋلىسى شىقتى. ايتىستى باسقارىپ, وتكىزۋ گازەتحانانىڭ باستىعى شابدان دەگەن اعامىزعا جۇكتەلىپ, مەنى كومەكشىلىككە تاعايىندادى.
ايتىس ايماق ورتالىعىندا ءوتتى. ءبىر توپ ءانشى-كۇيشىلەر جينالدى. ولار ايتىس اراسىندا ءان ايتىپ, كۇي شەرتۋگە مىندەتتى. وسىلاردىڭ ىشىنەن ماقسات كادىرحان ۇلى دەگەن ازاماتتىڭ ونەرىنە ءسۇيسىنىپ, تەاترعا قابىلدادىق قازىر اتاقتى رەجيسسەر بولدى. «كورىكتى مەكەن» دەيتىن فيلم ءتۇسىردى. ونى وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر. بيعازى دەيتىن جىگىت كەلىپ, حالىق اندەرىن ورىندادى. مەنەن ەكى-ءۇش جاس ۇلكەن ەكەن. وسى كىسىدەن اسا كوپ حالىق اندەرىن جازىپ الدىم.
جىل وتكەن سايىن ايماقتىق اقىندار ايتىسى تۇراقتاندى, دەڭگەيى دە كوتەرىلدى. بىرنەشە ءجۇز كيىزۇي تىگەتىن دارەجەگە جەتتى. مۇندا ۇلتتىق كيىمدەر بايگەسى, كيىزۇيلەر جارىسى قاتار وتەتىن ءداستۇر قالىپتاستى. ءۇش ايماق اقىندارى تۇگەلدەي قاتىساتىن بولدى. وعان قوسىپ سىبىزعىشىلار, كومەكەي جىرشىلار, قيسسا-داستان جاتتاپ ايتاتىن جىرشىلار تۇتاس كەلىپ قاتىستى. ايتىستىڭ وسىنداي جوعارى دارەجەگە كوتەرىلۋىنە ايماق باستىعى قادىس ءجانابىل ۇلى دەيتىن اعاي كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى.
– وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايانىن» تاۋىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن قادىس ءجانابىل ۇلى وسى كىسى مە؟
– وتەيبويداقتىڭ «شيپاگەرلىك بايانىن» العاش تاپقان ادام مىنا مەنمىن.
– قالاي؟
– بىرەۋلەردەن الاقاق بۋىرشىن جاقتاعى ەگىزتوبە دەيتىن اۋىلدا ءبىر ۇيدە ەسكى كىتاپ بار دەگەندى ەستىپ, ىزدەپ باردىم. ءۇي يەسىنىڭ اتى نۇرتاي ەكەن. اۋىلدا دارىگەر كورىنەدى. ومىرىمدە مۇنداي قىرسىق ادامدى كورسەمشى, ۇيىندەگى ەسكى كىتاپتى كورسەتكەنىمەن بەرمەي قويدى. كۇنى-ءتۇنى جالىنىپ كوندىرە المادىم. سودان ايماقتىق ۇكىمەت كەڭسەسىنە بارىپ باياندادىم. وسىنداي باعا جەتپەس قازىنا بار ەكەن, الۋ كەرەك دەدىم. كىم بارسا دا بەرمەدى. اقىرى ءسىز ايتىپ وتىرعان قادىس اعاي بارىپ الىپ كەلدى.
– جاڭاعى نۇرتاي دەگەن كىسىدە «شيپاگەرلىك باياننان» باسقا كونە كىتاپتار جوق پا ەكەن؟
– «تەكتى ەل» دەيتىن كونە كىتاپ بار ەكەن. تەگى قازاقتىڭ رۋلىق-شەجىرە بايانى سەكىلدى كورىندى. كورسەتتى, بىراق بەرمەدى. ونى ەشكىم ءالى العان جوق.
– سىبىزعى كۇيلەرىنە كەلەيىك. قازاق توپىراعىندا نوتاعا تۇسكەن سىبىزعى كۇيلەرى 30-دىڭ ماڭايىندا ەكەن. ال ءسىز جيناقتاپ باستىرعان كىتاپتا 121 سىبىزعى كۇيى بار. ۇلكەن جەتىستىك ەمەس پە؟
– قازاقستاندا بار-جوعى 30 شاقتى سىبىزعى كۇيى بار ەكەنىن بىلگەن جوق ەدىم. مەن جيناعان سىبىزعى كۇيلەرى وتە كوپ. سودان قايتالانعانىن الىپ تاستاپ, ۇقساستارىن بىرىكتىرىپ جاريالاعاندا 121 بولىپ تۇر عوي. التايدا ايگىلى سىبىزعىشىلار بولدى. قابا بويىندا ىركىتباي, قيسابەك, جەتىمەك دەگەن سىبىزعىشىلاردىڭ كۇيى كوپ ساقتالعان. شىڭگىلدە سۇندەتحان دەگەن اتاقتى سىبىزعىشى بولدى. ونى كوزىم كوردى. ءبىر كوزىنە شەل تۇسكەن اقكوز ادام ەكەن, وسى كىسىدەن وتە كوپ كۇي جازىپ الدىم. قابادان جۇماقان دەگەن سىبىزعىشىنى كوردىم. تارتىسى سۇمدىق. ىركىلدەگەن سەمىز ادام, سىبىزعى تارتقاندا باس تەرىسىنىڭ قۇيقاسى بىرگە ويناپ تۇرادى. كەرەمەت. جۇمەكەڭنەن ءبىرتالاي كۇي جازىپ الدىم.
– بۇل كۇيلەردى قالاي جازىپ الاسىز, نوتاعا ءتۇسىرىپ الاسىز با, الدە..
– نوتاعا تۇسىرگەن جوقپىن. ماگنيتوفون الىپ بارىپ تاسپاعا باسىپ الامىن. قايران دۇنيەنىڭ كوبىن ارحيۆكە وتكىزىپ جىبەردىم عوي. بەرتىندە عانا ەكى ەسە جازىپ ءبىرىن وزىمە ساقتاعانىم بولماسا. مىنا اكەلگەندەرىم بۇرىنعى جيناعانىمنىڭ جۇرناعى عانا. جۇزدەگەن كاسسەتادان قولىمدا قالعانى جيىرما شاقتى بولار-بولماس. وسىنىڭ ءوزىن تولىق يگەرسەك جامان بولماس ەدى. سەبەبى كوشپەلى قوعامدا ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا بەيىمدەلگەن قازاق حالقىنىڭ باستى بايلىعى – اۋىز ادەبيەتى, ياعني فولكلورى. ويتكەنى ءبىز جىر-داستانعا سۇيەنىپ ساناسىن جويداسىز شىنىقتىرعان حالىقپىز.
– قازاقستانعا العاش قاشان كەلدىڭىز؟
–1991 جىلى موڭعوليادان قازاقستانعا قاراي ەل كوشكەندە قوبدا بەتىندەگى تۋىستارىمىز وسى جاققا ءوتىپتى. 1997 جىلى سولار شاقىرۋ جىبەرىپ العاش رەت قازاقستاننىڭ بوساعاسىن اتادىم. كەلسەم م.اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق تويى بولىپ جاتىر ەكەن, سوعان قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىستىم.
ودان كەيىن 2002 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءىى قۇرىلتايىنا دەلەگات بولىپ كەلدىم. سوندا تۇڭعىش پرەزيدەنت: «سىزدەر قازاقستانعا كەلگەندە وزدەرىڭىز تۇرعان ەلدىڭ ءبىلىمىن, تەحنولوگياسىن الا كەلىڭىزدەر. قازاق رۋحانياتىنا ۇلەس قوسىڭىزدار!» دەدى. وسى ءسوز كوكەيىمنەن كەتپەي قويدى. ەلگە قايتايىن دەگەن وي كەلدى. 2005 جىلى ءبىرجولا كوشىپ كەلدىم.
– كەلگەن سوڭ جوعارىداعى جيعان-تەرگەن دۇنيەلەرىڭىزدى بىرەۋگە كورسەتۋ كەرەك بولدى. سولاي عوي؟
– كىمگە نە ايتارىمدى بىلمەيمىن. كۇندە وتىرىپ الىپ تەلەديداردان اقپارات تىڭدايمىن. قاراپ وتىرىپ يمانعالي تاسماعامبەتوۆ دەيتىن حالىق مۇرالارىنا جانى اشيتىن ازامات بار دەگەندى ەستىپ قالدىم. سول ۇگىتتىڭ اسەرى مە, يمەكەڭە ءبىرتۇرلى ءىشىم جىليتىن بولدى. ول كەزدە يمانعالي نۇرعالي ۇلى الماتى قالاسىنىڭ اكىمى. ويلانىپ وتىردىم دا وزىمە جاماعايىن ازامات اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتكە باردىم. اقىلداستىم. قولىمداعى زاتتاردى يمانعالي نۇرعالي ۇلىنا كورسەتسەم قايتەدى, دەدىم. ۇلىقبەك ءىنىم قۇپ كورىپ: «ويباي, ول كىسىنى مەن جاقسى تانيمىن, ودان ارتىق ادام تاپپايسىز» دەپ, سانىن شاپالاقتاپ قۋاندى.
وسىلاي يمەكەڭنىڭ اتىنا حات جازىپ قولىمداعى كاسسەتالاردىڭ ءبارىن بەرىپ قويا بەردىم.
– نە دەپ حات جازدىڭىز؟
– وقىپ بەرەيىن بە؟
– قۇلاعىم سىزدە!
– جوڭعار حاندىعى جويىلعاننان كەيىن شىڭجاڭ ولكەسىنىڭ باتىس بولىگى بوس قالدى. 1760 جىلدان باستاپ وسى ولكەگە قازاقتار قونىستاندى. قازىر 200 جىلدان اسىپ بارادى. ولار ادەت-عۇرىپىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جويعان جوق. ءتىلىن تازا ساقتاعان. ءداستۇرلى مۋزىكا ونەرى مەن اۋىز ادەبيەت ۇلگىلەرى مۇرتى بۇزىلماي تۇر... ءوز باسىم حالىق مۇرالارىن جيناۋمەن كوپ جىل شۇعىلداندىم. 100-گە جۋىق قيسسا-داستان, 50-ءدىڭ ۇستىندە اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان قولجازبا, كونە باسىلىم كىتاپتار, ونداعان مىڭ شۋماق ولەڭ-جىرلار, حالىق ءان-كۇيلەرى, ماقال-ماتەل, اڭىز-اڭگىمەلەر جينادىم.
...2005 جىلى اتامەكەنگە ءبىرجولا كوشىپ كەلدىم. وسى جيناعان دۇنيەلەرىمدى ءسىزدىڭ قولعا تابىس ەتۋگە بەكىندىم. قالاي بولسا دا قازاقتىڭ مۇرالارى ەمەس پە, ۇلتتىق قورىمىزعا قوسىلىپ كەيىنگى ۇرپاقتار كادەسىنە جارار دەگەن نيەتپەن سالەم جولداعان دولدا كەنەش ۇلى, 2007 جىلى, ءساۋىر» دەپ, حاتىمدى اياقتادىم.
– سودان حات كەتتى, جاۋاپ كۇتىپ جاتىرسىز؟
– سودان 2007 جىلدىڭ مامىر ايىندا يمانعالي تاسماعامبەتوۆ مىرزا شاقىرىپ جاتىر دەگەن حابار جەتتى. قاسىما ۇلىقبەك ەسداۋلەت باۋىرىمدى ەرتىپ الىپ كەلدىم. يمەكەڭ قاتتى ريزا بولىپ وتىر ەكەن. دەرەۋ كىتاپ ەتىپ شىعارايىق, دەدى. ماعان كوپ راحمەت ايتىپ شىعارىپ سالدى. سودان 2007 جىلى 10 مامىردا ەلىمىزدىڭ ونەر, ادەبيەت تۇلعالارىنان قۇرالعان جۇمىس توبى جاساقتالدى.
مەنىڭ كۇي جازعان لەنتالارىم وتە ەسكى بولاتىن. الدى 20 جىلدان اسىپ كەتكەن. يمەكەڭ «اقشا بولەمىن لەنتانى بۇلدىرمەيتىن جاڭا قۇرال الىڭدار», دەدى. وسىلاي جۇمىس باستالدى. اقىرى ابزال ازاماتتىڭ ارقاسىندا «اتامۇرا» باسپاسىنان كىتاپ بولىپ شىقتى.
اڭگىمەلەسكەن
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
