ادەبيەت • 10 قازان، 2022

ادەمى مۇڭ

60 رەت كورسەتىلدى

ءسىزدىڭ اۋىلدا شاڭ كوشەدە سۇر ەسەگىن تومپىلداتىپ پوشتا تاسيتىن كىشكەنتاي كۇستانا مومىن جان بار ما؟ جوق قوي. ەرگەجەيلىلەر ءار اۋىلدا بولا بەرمەيدى – ولار سانداعان عاسىردىڭ ءبىر مەزەتىندە سوناۋ اڭىز-اپساناعا تولى بەلگىسىز مەكەننەن تاعدىردىڭ توسىننان سوققان جەلىمەن عانا كەلەدى. شىنىندا، ءبىز ومىرىمىزدە تۋرا ماعىناسىنداعى كىشكەنتاي ادامداردى كورمەدىك. ءبىز بىلەتىن ەرگەجەيلىلەر سول ەرتەگىلەر مەن مۋلتفيلمدەردەگى كەيىپكەرلەر. وندا دا سىرتقى كەلبەتىن تانىعانىمىز بولماسا، جان دۇنيەسىنە بويلامادىق، جۇرەك سىرىن تىڭدامادىق، ىشكى كۇيىن سەزىنبەدىك. ءبىز «كورگەن»، تانىعان، باۋىر باسقان، تاڭعالعان، جاقسى كورگەن، جان اشىعان دالابايدىڭ وسى دۇنيەدەگى جالعىز دوسى، ەرگەجەيلى – جازۋشى دۇكەنباي دوسجاننىڭ ياعىمۋسى ەدى (الداعى ءسوز قالامگەردىڭ «ەرگەجەيلى» اڭگىمەسى تۋرالى).

سول ياعىمۋس ىسكە ەپتى – اۋىلدىڭ كەيبىر ءوزى جايباسار، ءوزى جالقاۋ ۇلكەن ادامدارىنان الدەقايدا پىسىق. كۇن كورىنگەننەن قىزىل نارتتانىپ ۇياسىنا باتقانشا سۇر ەسەگىن دەدەكتەتىپ جۇرگەن ءجۇرىسى. سونداعى جۇمىسى – اۋىل-اۋىلعا، قىرداعى قويشى-مالشىلارعا گازەت-جۋرنال، حات تاسيدى. «قولى بوساي قالسا، بەلىنىڭ قۇياڭى ۇستاي بەرەتىن شەشەمە قولعابىس ەتەدى. اۋلا سىپىرادى، ۋاق مالدى ايىرىسادى، ساماۋرىنعا اعاش جارادى. تىنىمى جوق. كەيدە كوز الدىما دومالاپ جۇرگەن قارا دوپ ەلەستەيدى، قاڭعالاقتاپ بىردە اس ۇيدەن، بىردە اۋىز ۇيدەن شىعادى، امبە كوڭىلدى، امبە سەرگەك سول ياعىمۋس».

سويتكەن ەرگەجەيلىنىڭ بولمىسى دا ەرەك ەدى. كىشكەنتايمىن دەپ مۇساپىرلەنبەيدى. جاعدايىن ايتىپ جوقتامايدى. ءوزىنىڭ ءومىرىن ءوزى ۇيىمداستىرىپ، شاۋىپ جۇرگەن ءبىر بەيباق. ءوزى اسەم ءاندى جاقسى كورەدى. ۇزىن-سونار كەشتەردە ۇيىقتاپ قالا بەرەتىن دالابايعا كونتسەرتكە بارايىقشى دەپ جالىنىپ جۇرگەنى. ونەرگە دەگەن كوزقاراسى، ادەمى دۇنيەگە دەگەن تالعامى اۋىلدىڭ قايسىبىر ۇلكەن ادامدارىنان بيىك. گۇلگە قۇشتار، ىڭكارلىكتى جانى سۇيەدى.

سويتە تۇرا ادىلەتسىزدىككە موينىن بۇعا بەرەتىن اسا ءبىر مومىن جان دا ەمەس. كەگى جوق، قارعىسى جوق شارت-شۇرت مىنەزى ءور رۋحىن كور­سەتەدى. «ياعىمۋستا قۇداي سۇيەر قاي قىلىق بار؟ ءمۇلايىمسۋدى بىلمەيدى. «سەنىڭ وسى قاعاز­دارىڭسىز قاراڭ قالىپتى. بۇگىن وقىماسا، ەرتەڭ وقىر. قۇدايدىڭ كۇنى تاۋسىلماسا، گازەت-جۋرنال تاۋسىلماس»، دەپ جولدارى تۇيىسسە بولدى، كۇمىس ءتىستى كۇمىسبەكپەن ارقىلداسىپ جاتادى.

كۇندەلىكتى قوڭىر تىرشىلىكتىڭ بۇل مازاسىز كۇندەرىن قويشى. ول ءۇشىن جابىعىپ جاتىپ الاتىن ياعىمۋس ەمەس. ەرگەجەيلىنىڭ جانىن جەگىدەي جەيتىن مۇڭ باسقا. تەمىر توسەگىنە اياعىن اسىپ قويىپ، قول باسىنداي جيدە دومبىراسىن تىقىلداتىپ جاتىپ، ءبىر قاراعاندا ءتۇپسىز تەرەڭ جۇمباعى كوپ، ەندى ءبىر قاراعاندا تىم قاراپايىم ءومىر تۋرالى تولعانادى. وسىنداي ساتتەردە كەۋدەسىن ءبىر ساعىنىش كەرنەيدى دە تۇرادى.

«وسى قۇلاپەرەن كوڭىلدى زاماندا، ءدۇريا دالانىڭ كەڭ توسىندە نەگە عانا تارىلىپ، تارىعىپ، جۇدەپ جۇرگەنىنە ءوزى دە تاڭداناتىن. نەگە عانا كوڭىلى قۇلازيدى؟ تابانىن نەگە جەر تارتادى؟ جۇرتپەن تەڭ يىق بوپ تىلدەسە المايدى، ىلعي تومەنشىك، ىلعي يتىراقى. وزگەلەر قۇساپ بۇل دا قارا باسىنىڭ قامى جولىندا ۇمتىلار ەدى، تىرتىسار ەدى، ءسويتىپ ءبىر شاڭىراقتى قينالماي اسىرار ەدى. ءتۇتىنى تىك ورلەپ شىعار ەدى. ىلگەرى باسقان اياعى كەرى كەتىپ، ىڭىرشاعى اينالىپ، بۇرالقىداي بۇراتىلىپ تىرلىك كەشۋىنە نە سەبەپ، نە گاپ؟».

شىنىندا دا، ياعىمۋستىڭ تورگە شىعار، توي جاسار، باتا قايىرار جۇرتتىڭ ءبىرى بولىپ تىرلىك كەشۋىنە نە كەدەرگى؟ ەرگەجەيلىلىگى مە؟ دەي الماسپىز، ءسىرا. وسى اۋىلعا ءبارى سىيعاندا ياعىمۋستىڭ نەگە سىيمايتىنىن بالا دالاباي دا ويلايدى. قالادا وسكەن بوتەن قازاق دارىگەر اقساقال دا جاپ-جاقسى ءسىڭىپ كەتتى عوي دەپ باسى قاتادى. ەرگەجەيلىنىڭ اڭعال دوسى ادامداردىڭ كەيدە ادىلەتسىز ويلايتىنىن، جوق جەردەن كىسىمسي قالاتىنىن، ەرەجەسىز-اق قوعامدى جىك-جىككە ءبولىپ، مىنا دۇنيەنى وزدەرى جاساعانداي الاقانداي اينالاسىنا امىرلىك جۇرگىزەتىنىن بىلمەيدى. ءومىردى تانىماعان سوڭ ياعىمۋستىڭ وسى اۋىلدا نەگە باقىتتى عۇمىر كەشپەيتىنىن تۇسىنبەي مۇڭايادى.

ءيا، پوشتاشى ەرگەجەيلىنىڭ ومىرىنە ەشكىم قىزىقپايتىن. كەيبىرى قول شوشايتىپ ءسوز قىلادى، كەيبىرى سامارقاۋ نيەتپەن الىستان ارالاسادى، دوس بولىپ سىرلاساتىندار سيرەك. الايدا ياعىمۋس سول اۋىلدىڭ جۇرتىنا ىلعي ءبىر سەزىمدى سەزىندىرەتىن.

«ومىرگە قۋانىش قانداي قاجەت بولسا، مۇڭ مەن رەنىش تە سونشاما كەرەك-اۋ دەيمىن. تىرشىلىك مۇقىم مارقايما كوڭىلگە، قۋانىشقا كەنەلسە، ادامدار ماسىعادى، مۇڭايۋدى ۇمىتادى. كۇلكىنىڭ قادىرى كەتەدى. ارادىك ءومىردىڭ مۇڭىن، رەنىشىن تاتساڭ، سولاردى جۇرەگىڭمەن ۇعىنساڭ، وزىڭە بۇيىرعان قۋانىش-كۇلكىڭ دە دامدىرەك، باياندىراق بولار-اۋ. ومىرىڭە ءمان-ماعىنا قوسىلار-اۋ. ءوز ويىمشا ياعىمۋس وسى اۋىلدىڭ ادەمى مۇڭى ەدى».

اۆتور كىشكەنتاي ادامدى جول جيەگىندە جاتقان تاسقا ۇقساتادى. «جاڭبىر شايىپ، جەل ءمۇجىپ، سۋىق سورىپ، كۇن قىزدىرىپ بەتىنە بەلگىسىن سالعان» كادۋىلگى تاس. رەنىشىن دە، قۋانىشىن دا، ساعىنىشىن دا ىشىنە جاسىرىپ ۇيرەنگەن مىنەزى ءۇشىن. قايسىبىرەۋلەر سياقتى دالاقتاپ ەلگە جايمايدى، اقىل سۇرامايدى، ايانىش تىلەمەيدى. ءسال مۇڭايسا، جيدە دومبىراسىن تىقىلداتىپ جاتادى دا قويادى. الىپ مۇحيتتاي ۇلكەن ومىرگە كىشكەنتاي بولىپ كەلگەن ياعىمۋسقا وسى مىنەز قايدان ءبىتتى دەيسىڭ. وسى ءبىر قارا تاستاي قايسار مىنەز بارىمىزدە بولساشى. بالكي، پوشتاشى ەرگەجەيلى دە مۇقىم جۇرتتىڭ الدىندا اقىرعى مەزەتكە دەيىن سىر بەرمەيتىن قارا تاس سىندى ءجۇرۋ ءۇشىن كەلگەن بولار.

ياعىمۋسقا قاراپ، نۇرعالي ورازدىڭ «تەرىس اعاشىنداعى» بورانباي-بارون ەسىڭە تۇسەدى. ەكەۋىنىڭ دە جانىندا ءبىر ەركىندىك بار. جۇرەك قالاماعان دۇنيەدەن باس تارتا الاتىن وراسان ەرىك-جىگەر بار.

سونىمەن دالاباي مەن ياعىمۋسپەن بىرگە جالقىندانىپ باتىپ بارا جاتقان كۇنگە قاراپ وتىرىپ ۇزاق ويلاندىق. ادامدار نەگە ءبىر-بىرىنە ادىلەتسىز؟ ادامدار نەگە پاڭ، كەربەز؟ ءوزىڭ عانا سەزەتىن جالعىزدىق نەگە سونشا اۋىر؟ قاراپ وتىرساق، كۇمىس ءتىستى كۇمىسبەكتىڭ قياناتى، اۋىل بالاسىنىڭ مازاعى شىن جالعىزدىقتىڭ جانىندا ياعىمۋسقا تۇك تە ەمەس ەكەن.

كوكجيەككە ەڭكەيە باتىپ بارا جاتقان كۇننىڭ قىزىلىنا بار جانىمىزدى توسىپ ۇشەۋمىز ءالى وتىرمىز. ءدال وسى ساتتە كۇنمەن بىرگە ىزعىتىپ ءوتىپ جاتقان ءومىردى قويشى. وتسە، ءوتسىن – زىرعىپ اقسىن. ياعىمۋس تا قۇس-قانات عۇمىردى قيماي وتىرعان جوق. وتكەن ۋاقىت ءۇشىن وكىنبەيدى. سالقىن قابىلدايدى. شىج-بىجى جوق. بولمىسىن تۇسىنبەگەن اۋىلداستارعا، تالاي ءسوزى تيگەن كۇمىسبەككە، ءتىپتى مەنسىنبەگەن دومالاق كەلىنشەككە دە وكپەسى جوق. قوڭىر تامىنا دا، سۇر ەسەگىنە دە، پوشتا تاسىعان قارا جۇمىسىنا دا نالىمايدى. ادامداردىڭ مەنمەندىگىن، وكتەمدىگىن سىنامايدى. قۇدايعا دا ارىز ايتپايدى. سوندا ياعىمۋس نە ويلاپ وتىر؟ «كۇننىڭ بەتىندە دە ءومىر بار، بىلەم» دەيدى. كەيدە ءبىز دە مىنا ومىردەن ءبىر ءسات جالىققاندا ايعا قول سوزامىز. شولپان جۇلدىزدىڭ جانىنا بارعىمىز كەلەدى. بالكي، ياعىمۋس تا ءدال قازىر كۇنگە كەتكىسى كەلىپ وتىر. بولەك بولمىسى، نازىك جانى، ىڭكار سەزىمى سول جاقتا جانار. اڭگەلەكتىڭ ءيىسى سىڭگەن ەرگەجەيلى كەلىنشەكتى دە سوندا جولىقتىرار.

سوڭعى جاڭالىقتار

قوردىڭ قوماقتى قولداۋى

ەكونوميكا • كەشە

وتەماقىعا ءوتىنىش بەر

ەكونوميكا • كەشە

وتباسىندا – 36 بالا

قوعام • كەشە

سۋ باسۋدىڭ قاۋىپ-قاتەرى

ايماقتار • كەشە

تۇماۋدان ساق بولىڭىز!

مەديتسينا • كەشە

كۇرە جولداعى اپات

ايماقتار • كەشە

سەنى وسىلاي سۇيەمىن

ادەبيەت • كەشە

اعاش ادام

ادەبيەت • كەشە

اسىلدىڭ سىنىعى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار