كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
الدىمەن تىلگە تيەك ەتەرىمىز – ءتورت ت ۇلىك جايى. مال باسى بۇگىنگىدەن دە كوبەيسە, ەت جانە ەت ونىمدەرى سورەدە سىڭسىپ تۇرسا, باسەكەلەستىك پايدا بولىپ, باعاسى دا وسپەس ەدى. ىرىستى مولايتۋعا ءمان بەرسەك, كانەكي. قولبايلاۋ بولىپ تۇرعان بوگەسىندەر قاي تۇستا؟ تاراتىپ ايتىپ كورەلىك.
اقكول اۋدانىنداعى «ساياسي قولعانات» شارۋا قوجالىعى 300 باسقا جۋىق ءىرى قارا, 150-گە جۋىق جىلقى باعىپ وتىر. شاعىن شارۋا قوجالىعى ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر دۇنيە. قوجالىق باسشىلارى الداعى ۋاقىتتا مال باسىن ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتۋگە ۇمتىلادى. نەعۇرلىم كوپ باقسا, وزىندىك قۇن دا ارزانداي تۇسپەك. وزىندىك قۇنى تومەندەگەن سايىن تۇتىنۋشىعا ۇسىناتىن ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ باعاسى دا قولجەتىمدى بولماق. بىراق «ۇيدەگى كورىكتى ويدى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەمەكشى, كوزدەگەن ماقساتتىڭ قيالعا اينالاتىن تۇسى بار. باستى بوگەت مال ازىعىن دايىنداۋعا مۇمكىندىكتىڭ ازدىعى. ناقتىراق ايتساق, شابىندىق جانە مال ازىعىن وسىرەتىن ەگىستىك القاپتىڭ جوقتىعى. شارۋا قوجالىعىنىڭ ابدەن تۇياقكەستى بولعان 800 گەكتار جايىلىمى بار. جازدا قىرۋار مالدى ءيىرىپ باعىپ كۇنەلتكەنىمەن, مال قوراعا كىرگەن كەزدە ماسەلە تۋىندايدى. جالعىز امال – مال ازىعىن ساتىپ الۋ. قىسى ۇزاق وڭىردە مال ازىعىن ساتىپ الىپ, ءتورت ت ۇلىكتىڭ باسىن ءوسىرۋ وتە قيىن شارۋا. ويتكەنى سالماعى 350 كيلو بولاتىن, كەيبىرىندە ساپاسى سىن كوتەرە بەرمەيتىن ءشوپتىڭ ءبىر بۋماسى 10-12 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. ال ارپانىڭ ءبىر تونناسى 100 مىڭ تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە. دەمەك, قارا مال قىستا ءوزىنىڭ قۇنىن ءوزى جەپ قويادى دەۋگە بولادى. بۇل تىعىرىقتان قالاي شىعۋعا بولادى؟ جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارى باسشىلارىنىڭ پايىمداۋلارىنا قاراعاندا, ەندىگى ارادا سوقانىڭ تىسىنەن امان قالعان تابيعي جايىلىمدارعا تيىسۋگە بولمايدى. سوڭعى ۋاقىتتا قانشاما جەر جىرتىلىپ, تابيعي ءشوپ قورى تاۋسىلۋعا تاياپ قالدى. ارينە, ەگىن دە ەگىلۋى كەرەك, بىراق مال شارۋاشىلىعىنىڭ جەمشوبىن دايىنداۋ ماسەلەسىن كۇنى بۇرىن ۇيلەستىرگەن ابزال. نەگىزگى ماسەلە, توزعان جايىلىمداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ءارى مال ازىعىن مولىنان دايىنداۋ ماقساتىندا كوپجىلدىق ەكپە شوپتەردى ەگۋ. تيىمدىلىگى تالاس تۋدىرمايتىن بۇل جايت ازىرگە مۇمكىن بولماي تۇر. ويتكەنى مالعا جۇعىمدى, ءونىمى مول ەكپە شوپتەردىڭ تۇقىمى وتە قىمبات. جەكەلەگەن شاعىن شارۋاشىلىقتاردىڭ شاماسى كەلمەيدى. دەمەك, ورتالىقتاندىرىلا ۇيىمداستىرعاننان باسقا امال جوق.
– قازىر ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا بولماسا, ءبىز ءتارىزدى كىشكەنتاي شارۋا قوجالىقتارىندا اگرونوم مۇلدە جوق, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قولعانات ساياسي, – اگرونوم بولماعاندىقتان, جايىلىم مەن شابىندىقتىڭ جايىن عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەپ, جۇيەلەپ وتىرۋ جۇمىسى مۇلدەم جۇرگىزىلمەيدى. ايتەۋىر, ىشكى تۇيسىكپەن ازىن-اۋلاق ەگىستىك جەردى پايدالانۋدا وزىق تەحنولوگيا مەن ىرگەلى عىلىمعا يەك ارتپاعاننان كەيىن ناتيجە بولا ما؟ جەردىڭ باعا جەتپەس بايلىق ەكەنى شىندىق. بىراق سونى دۇرىس پايدالانا الماي وتىرمىز.
ءتيىمدى پايدالانۋ دەگەننەن شىعادى, بۇل شارۋاشىلىققا جايىلىمدىق جەر سوناۋ ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ تۇبىندەگى بايقونىس ەلدى مەكەنىنىڭ جانىنان بولىنگەن. توتەلەي تارتساڭىز, 80 شاقىرىم. كۇن سايىن ارى-بەرى قاتىناپ, مال باعۋ مۇمكىن بە؟! الدەبىر قاجەتتىلىگى شىعىپ, تەحنيكاعا قوسالقى بولشەك, مالشى قاۋىمعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ ءۇشىن 160 شاقىرىم جول ءجۇرۋ كەرەك. كۇنى بۇرىن جەر تەلىمى جاناشىرلىقپەن بولىنبەگەننەن كەيىن مالساق قاۋىم مەحنات شەگىپ وتىر.
ەندىگى ءبىر ماسەلە, كووپەراتيۆتەرگە بىرىگۋ جايى. شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بىرىكسە بەرەكە ۇيىرىلەر ەدى. ماسەلەن, جاڭا جوباعا قاتىسۋعا مول مۇمكىندىك تۋماق. نەسيە الۋعا بىرىگىپ, كەپىل دە قويۋعا بولادى. ماشينا-تراكتور پاركىن جاڭالاۋدىڭ دا ءساتى تۇسپەك. بىرىگىپ كوپ جىلدىق ەكپە ءشوپ القاپتارىن مەيلىنشە كەڭەيتسە, وزدەرى وندىرەتىن وزىندىك قۇنى ارزان, ساپالى مال ازىعىنا قارىق بولماق. قازىر وسىدان وتىز جىل بۇرىن ەگىلگەن ەكپە ءشوپ القاپتارىنىڭ توز-توزى شىعىپ, ايتاقىر بولىپ قالدى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن دە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن ءتيىمدى.
ەل ىشىنەن تابىسى ءتاۋىر بولسا دا مالعا قارايتىن ادامنىڭ تابىلماۋى دا وزەكتى ورتەيدى. بالكىم, اۋىل ادامدارىن دا كىنالاۋعا بولماس. ولار دا وسى شارۋا قوجالىقتارى ءتارىزدى ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىر. جالعىز ايىرماشىلىعى – باعىمداعى مالدىڭ ازدىعى.
– ءبىز جارتى اي مال باققانى ءۇشىن 150 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقى تولەيمىز, – دەيدى قولعانات ساياسي, – سونىڭ وزىندە مال جايىن بىلەتىن ادام تابۋ قيىن. مالشىلاردىڭ تويعا, اسقا سۇرانۋى ءجيى. ادام بولعان سوڭ بارلىعى كەرەك شىعار, وندايدا قولىمىزعا قۇرىق ۇستاپ ءوزىمىز شىعامىز. وسىلايشا, ەلبەسىپ-سەلبەسىپ كۇن كورىپ جاتىرمىز. ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىمەن بىرگە شاعىن قوجالىقتار مۇمكىندىگىن پايدالانۋ. مۇنىڭ ەكى جاعى بار, بىرىنشىدەن ءالى كۇنگە دەيىن تاۋەكەل ەتىپ نەسيە الىپ, ءتورت ت ۇلىكتى وسىرۋگە باتا الماي وتىرعاندار ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان جەكە شارۋاشىلىقتىڭ جەتىستىگىن كورسە, ۇلگى بولار ەدى. الدىڭعىنىڭ العا باسقان قادامىنان ونەگە الماي ما؟ ءسويتىپ, اۋىلدا ەكى قولىن الدىنا سىيعىزا الماي وتىرعان اعايىن ادال ەڭبەك ەتىپ, ىرىستى كوبەيتۋگە ۇمتىلادى. ەكىنشى ءتيىمدى جاعى, قانشا جىلدان بەرى اۋىلدىڭ كوسەگەسىن قايتسەك كوگەرتەمىز دەپ تىعىرىققا تىرەلگەن ماسەلە وزىنەن-ءوزى شەشىلەدى. بوساعاسىنا بەرەكە بىتسە, اۋىل ادامدارى ەشكىمگە الاقان جايماي, ءوز قوتىرىن ءوزى قاسىماي ما؟!
جايىلىم ماسەلەسى ءالى دە بار. بۋراباي اۋدانىنداعى قاتاركول اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ۆيشنەۆسكي ەلدى مەكەنىندەگى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى امان قالياسقاردىڭ ايتۋىنشا, جەرگىلىكتى جەردە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جايىلىمدىق جانە شابىندىق جەر كەرەك.
– بۋراباي باۋرايى – كۋرورتتى ايماق, ەكىنشىدەن, ۇلتتىق تابيعي پارك بار. بۇل ماڭايعا مال جايۋعا رۇقسات ەتىلمەيدى. بۇل, ارينە, تۇسىنىكتى. ال ەتەكتەگى ەگىستىك القاپتار تىنىسىمىزدى تارىلتىپ تۇر, – دەيدى امان قالياسقار, – مال شارۋاشىلىعى العا باسسا, اۋىلداعى اعايىنعا دا تۇراقتى جۇمىس بولار ەدى. اۋىلدىقتاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسارتۋعا كادىمگىدەي ىقپال ەتەدى.
شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاعى ءبىر سويىلداي ماسەلە, اقادال مالىن بۇلداپ وتكىزۋ. اۋىلدىق جەرلەردە بۇل ماسەلە قوجىراپ تۇر. ۇلكەن بەينەتپەن وسىرگەن مال نەگىزىنەن الىپساتارلارعا تاپسىرىلادى. مالشى قاۋىمنىڭ نەسىبەسىنەن الىپساتاردىڭ تابىسى كوپ شىعادى. بۇعان دەيىن قانشا مارتە ايتىلعانىمەن, اۋىلداعى اعايىننىڭ مالىن بازارعا شىعارۋ مۇمكىندىگى كەمشىن.
– ەگەر شارۋاشىلىق قاجەتتىلىگىنە ءبىردى-ەكىلى مال سويىپ ساتاتۇعىن بولساق, – دەيدى قوجالىق باسشىسى, – اۋىلداعى اعايىنعا جىلىكتەپ ءبولىپ بەرە سالامىز. اقشاسىنىڭ ۋاقتىلى قولعا تيۋ جاعى قيىنداۋ. باسقا امال جوق.
تاعى ءبىر ماسەلە, اۋدانداردا ءىرى قارا بورداقىلايتىن الاڭداردى كوبەيتۋ. ەگەر مالدى بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرىپ, قۇجاتىن الاتىن بولسا, كۇنى ەرتەڭ ەت وندىرۋگە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن تيەسىلى سۋبسيديادان ۇمىتتەنە الادى. ەل ىشىندەگى مال سۇمەسىمەن كۇن كورگەن قاۋىمنىڭ وسى ءبىر ماسەلەلەرىن شەشۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋعا كەڭ جول اشۋعا بولار ەدى. ءارى جانىن جالداپ, جۇمىس ىستەگەن مالشى قاۋىمنىڭ دا ىرىسى مولايماي ما؟ بۇل استانانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىندەگى ازىرگە يگەرىلمەي جاتقان يگىلىكتىڭ ءبىر پاراسى.
اقمولا وبلىسى
