قازاق تاريحىندا ۇلتتىڭ ازاتتىعى ءۇشىن ارپالىس, تەڭدىكتى كوكسەگەن كوتەرىلىس كوپ بولدى. سولاردىڭ كوش باسىندا سىرىم دات ۇلى تۇر. سىرىم – باتىر, بي عانا ەمەس, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتقا جەتىك دالا ديپلوماتى. سىرىم قۇرعان «حالىق كەڭەسى» – قازىر ايتىلىپ جۇرگەن دەموكراتيالىق باسقارۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى دەۋگە بولادى. ال جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى – قازاقتىڭ ەركىن ەل بولۋعا مۇمكىندىك تۋعان تۇسىندا ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مۇستافا شوقاي سىندى ارىستارمەن بىرگە تاريح ساحناسىنا شىققان اسىل ازامات ەدى. تاۋەلسىزدىك اتتى الىپ بايتەرەكتى تۋعان توپىراقتا بەرىك ۇستاپ تۇرعان تارامىس تامىردىڭ ءبىر-ءبىر ءتىنى سىندى تۇلعالاردىڭ تويى بۇكىل باتىس قازاقستاندى, اسىرەسە «الاشتىڭ ج ۇلىنى» بولعان جىمپيتىنى جاڭعىرتىپ ءوتتى.
داستان جاتتاپ, سكۋتەر ءمىندى
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022 جىلدى «بالالار جىلى» دەپ جاريالاعان ەدى. مىنە, قوس تۇلعانىڭ تويى دا بالالار اراسىنداعى باسەكەمەن باستالدى. جازۋشى جاردەم تىلەكوۆتىڭ «سىرىم باتىر» داستانىن جاتقا وقۋدان وقۋشىلار اراسىندا ءى وبلىستىق بايقاۋ ءوتتى. العاش رەت 1992 جىلى از تيراجبەن كىتاپ بولىپ شىققان, بۇگىندە قاسقالداقتىڭ قانىنداي قات دۇنيەگە اينالعان بۇل جيناقتى سىرىم اۋدانى اكىمدىگى باسپادان قايتا باسىپ, حالىقپەن قاۋىشتىرعان بولاتىن.
بايقاۋدا وبلىستىڭ ءار تۇكپىرىنەن 28 وقۋشى باق سىنادى. ولار «سىرىم باتىر» داستانىن جاتقا وقىپ قانا قويماي, سىرىم دات ۇلىنىڭ شەشەندىك سوزدەرىن جاتقا ايتۋدان دا سايىسقا ءتۇستى. جاردەم تىلەكوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى ساعىنعالي ايتانوۆتىڭ باتاسىمەن اشىلعان بايقاۋ وتە تارتىستى بولدى. ناتيجەسىندە, جىر-داستاندى جاتقا ايتۋدان سىرىمدىق ايشۋاق ءومىر ءى ورىنعا لايىق دەپ تانىلىپ, سۋ جاڭا «كولىك» – سكۋتەرگە يە بولدى. ءىى ورىن – تەرەكتىلىك مانسۇر مۇرادىمعا, ءىىى ورىن – اقجايىقتىق ءسانىم جوراعا بۇيىردى. ال شەشەندىك سوزدەر سايىسىندا سىرىمدىق ريۋكسان قۇسايىن – ءى ورىنعا, جاڭاقالالىق مۇحاممەد-ءالي بورانباي – ءىى ورىنعا, قاراتوبەلىك جانگ ۇلىم بەرىكقىزى ءىىى جۇلدەگە يە بولدى. جۇلدەگەرلەرگە پلانشەت, سمارت ساعات سىندى باعالى سىيلىقتار تابىس ەتىلدى.
«الاش بارىسى» – تەمىرلان
سىرىم دات ۇلىنىڭ 280 جانە جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ 135 جىلدىعى قۇرمەتىنە جىمپيتىدا قازاق كۇرەسىنەن ءىى رەسپۋبليكالىق «الاش بارىسى» ءتۋرنيرى ءوتتى.
ايتا كەتەيىك, «الاش بارىسى» – سىرىم اۋدانىنىڭ ءتول جوباسى. 2017 جىلى الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالىپ وتكەن «الاش بارىسى» ءتۋرنيرى بۇگىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى تانىمال سايىسقا اينالعان. جىمپيتىداعى الىپتار ايقاسىنا بۇل جولى دا بەلگىلى بالۋاندار كەلدى. باتىسقازاقستاندىق تەمىرلان كولباي, نۇرىمجان عابباسوۆ, نۇربول سەرىكوۆ, اتىراۋلىق سۇڭعات زاكاريا, قىزىلوردالىق نۇرىم سالىمگەرەەۆ سىندى حالىقارالىق دارەجەدەگى سپورتشىلار بوز كىلەمنىڭ شاڭىن شىعاردى. ناتيجەسىندە, «الاش بارىسى» دەگەن بەدەرى بار التىن بەلدىك وگىز پالۋاندار اراسىنان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سىرىم اۋدانىنان شىققان نۇرىمجان عابباسوۆقا, تۇيە پالۋاندار اراسىنان باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبورلى اۋدانىنان كەلگەن تەمىرلان كولبايعا بۇيىردى. بەلدىكپەن بىرگە ولار 300 مىڭ جانە 800 مىڭ تەڭگەلىك اقشالاي سىيلىقتى جەڭىپ الدى. اتىراۋلىق تابيعات ماعاۋيا ۇلى مەن سۇڭعات زاكاريا, بورلىلىك ادىلبەك سەيىسوۆتەر دە جۇلدەلى ورىندارعا تابان تىرەپ, اقشالاي سىيلىققا يە بولدى.
«قازاق كۇرەسى – بۇكىل ۇلتتىق سايىستارىمىزدىڭ ءتۇپ نەگىزى. مۇنداي سايىستىڭ جىمپيتىدا, الاش تويى اياسىندا ءوتۋى جاس ۇرپاقتى الاش رۋحىمەن بايىتادى» دەدى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى اسەت سۇلتان ۇلى.
ەشكىم جەڭىلمەگەن ايتىس
سىرىم مەن جاھانشا تويى «سىرىم – ايبارىم, جاھانشا – بايراعىم» اتتى رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىمەن جالعاستى. ايگىلى ءجۇرسىن ەرماننىڭ ءوزى جۇرگىزگەن الامان ايتىسقا سەگىز اقىن قاتىستى.
اتىراۋدان شالقارباي ءىزباساروۆ, تۇركىستاننان بەكارىس شويبەكوۆ, قىزىلوردادان مۇحتار نيازوۆ پەن نۇرمات مانسۇروۆ كەلدى. اقجايىق توپىراعىنىڭ نامىسىن جانسايا مۋسينا, تالعات مىقي, باۋىرجان شيرمەدين ۇلى, مۇرادىم ميرلانوۆ قورعادى. مارتەبەلى مەيمان رەتىندە قاتىسقان جاكەن وماروۆ, بەرىك ءجۇسىپوۆ كورەرمەننىڭ كوڭىلىن تەرمەمەن تەربەپ, كوزگە جاس الدىردى.
ءۇش ساعاتقا سوزىلعان اقىندار دوداسى سوڭىندا سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تورەعاليەۆ پەن باتىس قازاقستان وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, «جىبەك جولى» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى عانيمات نۇرمۇحانوۆ ساحناعا شىعىپ, قوس الىپتىڭ تويىنا اقىنداردى ءبولىپ-جارماي, بارىنە دە ات مىنگىزەتىنىن جاريالادى. حالىقارالىق ايتىس اقىندارى مەن جىرشى-تەرمەشىلەر وداعىنىڭ توراعاسى ءجۇرسىن ەرمان دا جىمپيتىدان استىنا ات ءمىنىپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ اتتاندى. بارلىق قوناق تويدان تابارىك ءۇشىن ەستەلىك سىيلىقپەن ماراپاتتالىپ, اۋدان اكىمىنىڭ العىس حاتىنا يە بولدى.
تاريح پەن تاعىلىم توعىستى
قوس الىپتى ۇلىقتاعان ۇلى توي اياسىندا تالاي تاعىلىمدى شارا ءوتتى. جىمپيتىدا وسى كۇندەرى «تەاتر – ۇلت رۋحىنىڭ تىرەگى» اتتى وبلىستىق حالىقتىق تەاترلار فەستيۆالى اۋىل كورەرمەندەرىن قۋانتتى. ونەر جارىسىنا سىرىم اۋدانىنان «بۇلان», ءبورلى اۋدانىنان «مۇراگەر» حالىق تەاترلارى, قازتالوۆ, قاراتوبە جانە تاسقالا اۋداندىق حالىق تەاترى ۇجىمدارى, ورالدىق «التىن وردا» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر قوعامدىق تەاترى قاتىستى. كورەرمەنگە ۇسىنىلعان «داريعا جۇرەك», «جاس», «قۋىرشاق», «جارىق», «توزاق شەڭبەرى», «مەن وياندىم» سەكىلدى بىرقاتار پوەتيكالىق مونو درامالار ەرەكشە اسەرلى شىقتى.
وسى كۇندەرى جىمپيتى كەنتىندەگى جاھانشا دوسمۇحامەد ۇلى اتىنداعى مەكتەپتە «الاش تاعىلىمى – ۇلتتىق رۋح» اتتى وبلىستىق عىلىمي تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. بۇل جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى دامەتكەن سۇلەيمەنوۆا, باقتىلى بورانباەۆا سىندى الاشتانۋشى عالىمدار بايانداما جاسادى.
ال ورال قالاسىنداعى ماحامبەت ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن «دالا رەفورماتورى – ازياعا ورتاق تۇلعا» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا رەسپۋبليكامىزعا تانىمال تاريحشىلار قاتىستى. جينالعان قاۋىم تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور اققالي احمەتتىڭ, عالىم قۇندىزاي ەرىمبەتوۆانىڭ باياندامالارىن قىزىعا تىڭدادى.
تاعى ءبىر تاعىلىمدى شارا سىرىم اۋدانىنا قاراستى جەتىكول اۋىلدىق وكرۋگىندە بولدى. بۇل ماڭ – سىرىم ۇرپاقتارىنىڭ اتا قونىسى بولعان. بۇرىنعى ءىلبىشىن ۋەزى ولەڭتى بولىسىنىڭ №1 اۋىلىنا تيەسىلى وسى جەردە ايگىلى دات مەشىتى بىرنەشە عاسىر ەل-جۇرتقا رۋحاني قىزمەت ەتكەن. ەل اۋزىندا «قىرىق يشانى بولعان دات مەشىتى» دەگەن داڭقىمەن قالعان ءىلىم وشاعىن 1929 جىلى بولشەۆيكتەر قيراتىپ, 30 ادامدى «باي-سۇپىلاردىڭ ۇيىمى» دەپ سوتتاعان ەكەن. سونىڭ 15-ءى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. ارادا عاسىرعا جۋىق ۋاقىت وتكەندە ۇرپاقتارى مەشىت ورنىن قورشاپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتتى.
قازاقتىڭ تويى دالا قىزىعىمەن ءساندى عوي. بۇل كۇندەرى جىمپيتىنىڭ جالپاق دالاسىن جۇيرىكتەردىڭ تۇياعى ارمانسىز دۇبىرلەتتى. تاي جارىس, توپ بايگە, الامان شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان سايگ ۇلىكتىڭ تالايىن سىنعا سالدى. تاي جارىستا اقجايىق اۋدانىنان كەلگەن اسىلبەك جاڭاباەۆتىڭ قاراتورعايى 13 جۇيرىكتىڭ ىشىنەن وزىپ كەلدى. توپ بايگەدە تەرەكتىلىك تەمىر كاكىمنىڭ «تاسقىن» اتتى تۇلپارى توپ جاردى. الامان بايگەدە اقتوبەدەن كەلگەن بەكبول بايجارقىنوۆتىڭ «مەسسي» اتتى جۇيرىگى باس بايگەگە تىگىلگەن ميلليون تەڭگە جۇلدەنى الىپ كەتتى. اۋدارىسپاقتان تولەبي قايىرجانوۆ ەشكىمگە دەس بەرمەسە, ارقان تارتىستا 1987 جىلى تۋعان قۇرداستاردىڭ كومانداسى مىقتى شىقتى. ال سايىن الديار ەسىمدى ازامات قوي كوتەرۋدەن ءبارىن ارتقا قالدىردى.
ء«بىز بۇگىندە تويدىڭ ەمەس, ويدىڭ زامانىندامىز دەگەندى ءجيى ايتامىز. سوندىقتان سىرىم ەلىندەگى وتكەن ءاربىر شارا – قازاق رۋحانياتىنا ولجا سالاتىن ويلى وقيعا بولۋىنا بارىمىزدى سالدىق» دەيدى سىرىم اۋدانىنىڭ اكىمى تولەگەن تورەعاليەۆ. شىنىندا دا تۋعان توپىراعىنان شىققان تاريحي تۇلعالارىن دارىپتەۋدە سىرىمدىقتاردان ۇيرەنەتىن نارسە كوپ.
باتىس قازاقستان وبلىسى
