ادەبيەت • 03 قازان، 2022

رۋحتى جىردىڭ يەسى

61 رەت كورسەتىلدى

داۋىلپاز اقىن، قازاقتىڭ كونە جى­راۋلىق ونەرىنىڭ ءىرى وكىلى اقتام­بەردىنىڭ حالقىنا قالدىرعان ءسوزى ۇلتىمىزعا ءاردايىم رۋح بەرىپ كەلەدى. بار ءومىرى باسقىنشىلارمەن كۇرەسكە ارنالعانى «ون جەتىدە كۇرسانىپ، قىلىش ءىلدىم بىلەككە. جاۋعا قاراي اتتاندىم، جەتكىز دەپ، قۇداي، تىلەك­كە!» دەگەن جىر جول­دارىنان انىق اڭعارىلاتىن اقتام­بەردىنىڭ ەلدىك­تى ساقتاۋعا، تۋعان جەردى قورعاۋعا ۇندەي­تىن ولەڭدەرى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن كورسەتىپ، حالىقتىڭ جىلى جۇرەگىنەن ورىن العان.

شەشەندىك سوزدەردى تۇيدەك-تۇيدەگىمەن توگىلتەتىن اقىننىڭ ەرلىككە، جاۋعا قارسى جو­رىققا شاقىرار، نامىستى جاناتىن ولەڭ­دەرى كىمدى دە بولسا جىگەرلەندىرمەي قويماي­دى. ءومىرى كۇرەسپەن وتكەن، باققا دا، تاققا دا تالاس­پاي، ءوزىنىڭ باتىرلىق، اقىندىق ميسسياسىن ادال ءارى بەرىلە ورىنداعان اقىننىڭ بار مۇراتى حالقىن ەلدىككە قاتىستى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرۋ.

«سالپاڭ دا سالپاڭ جورتارمىن،

سارى ازبانعا قوسىمدى ارتارمىن.

تورلاۋسىز وسكەن قۇلانمىن،

مەزگىلسىز جۋساپ ورەرمىن.

بايراققا بىتكەن قۇراقپىن،

ساۋساعىم جەرگە تۇسىرمەن.

جاپانعا بىتكەن تەرەكپىن،

ەڭسەمنەن جەل سوقسا دا تەڭسەلمەن.

قاراعايعا قارسى بىتكەن بۇتاقپىن،

بالتالاساڭ دا ايرىلمان.

سىرتىم قۇرىش، ءجۇزىم بولات،

تاسقا دا سالساڭ، مايرىلمان!» –

دەيدى اقىن.

بۇل ءور تۇلعانىڭ، ەلى ءۇشىن نەگە بولسا دا باراتىن باتىردىڭ، حالقىنىڭ باقىتى ءۇشىن جانى اۋىرىپ، جارعاق قۇلاعىن جاستىققا تيگىزبەگەن اقىننىڭ ءسوزى.

ارمان-اڭسارعا تولى جىرلارىنان اقىن­نىڭ حالقىنا جان-تانىمەن بەرىلە قىز­مەت ەتكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. اسىرەسە جىراۋ­دىڭ ەلى ءۇشىن ولىمگە باس تىگۋ ازامات ەردىڭ ءىسى ەكە­نىن شەبەر جەتكىزۋى ادامعا ەرەكشە اسەر ەتەدى.

«جالتارا شاپساڭ جاۋ قاشپاس،

جاۋدى اياعان بەت تاپپاس.

ۋا، جىگىتتەر، جاندارىڭ،

جاۋدان اياي كورمەڭىز،

عازىرەيىل تۋرا كەلمەي جان الماس!

جاۋعا شاپتىم تۋ بايلاپ،

شەپتى بۇزدىم ايقايلاپ.

دۇشپاننان كورگەن قورلىقتان

جالىندى جۇرەك قان قايناپ.

ەلدى-جۇرتتى قورعايلاپ،

ولىمگە ءجۇرمىز باس بايلاپ!»

دەگەن اقىننىڭ سوزىنەن ەلىن سۇيگەن ازاماتتىڭ قايسار مىنەزىن كورەمىز. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەر» دەگەن ماقالدى بەرىك ۇستانعان اقىن «عازىرەيىل تۋرا كەلمەي جان الماس!» دەگەن ءسوزى ارقىلى ءوزىنىڭ يسلام دىنىنەن سۋسىنداپ وسكەنىن بىلدىرەدى.

اقتامبەردى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ونىڭ «كۇلدiر دە كۇلدiر كiسiنەتiپ...» اتتى تول­­عا­ۋىنا توقتالماي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. قازاق­تىڭ XVII-XVIII عاسىرلاردا باسىنان وتكەرگەن قىزىعى مەن شىجىعىن، قايعىسى مەن قۋا­نى­شىن كوزىمەن كورىپ، سول تۇستارداعى باس­تى وقي­عالاردىڭ بەل ورتاسىندا بولعان اقىن­نىڭ بۇل ولەڭى قاراپايىم حالىقتىڭ وي-ءورىسىن، ارمانى مەن نيەتىن ايقىندايتىن سەكىلدى. قاس دۇشپان – قالماقتىڭ ءتىسى باتقان، بەرەكەلى ومىرىنەن اجىراپ، تاقسىرەت تارتىپ، تالاپايعا تۇسكەن، الاشاپقىن زامانعا تاپ كەلگەن حالقىنىڭ اڭسار-ارمانىن، كەشەگى جايدارى ومىرىنە دەگەن ساعىنىشىن ايبىندى اقىن كوركەم دە شەبەر تىلمەن جەتكىزە بىلگەن. حالىقتىڭ جۇرەگىندە جاتتالىپ قالعان، جىراۋلىق ونەردىڭ وزىق ۇلگىسى سانالاتىن بۇل ولەڭ سان عاسىرلار وتسە دە حالىقتىڭ جۇرەگىن تولقىتىپ، رۋحىن كوتەرىپ، تاريحي ساناسىنىڭ وياۋ بولۋىنا اسەر ەتىپ كەلەدى. كەزىندە كۇلدiر دە كۇلدiر كiسiنەتiپ، كۇرەڭدi مiنگەن، كۇدەرiدەن باۋ تاعىپ، اق كiرەۋكە كيگەن اتا-بابالارىمىز تۋرالى سۇراعانعا اقتامبەردىنىڭ وسى تولعاۋىن ايتىپ بەرەر بولساق، سۇراۋشىنى تولىق قاناعاتتاندىرعان بولار ەدىك.

«...قوڭىراۋلى نايزا قولعا الىپ،

قوڭىر سالقىن توسكە الىپ،

قول توڭكەرەر مە ەكەنبىز.

جالاۋلى نايزا جانعا الىپ،

جاۋ قاشىرار ما ەكەنبىز!..»

دەپ جىرلاعان اقتامبەردىنىڭ اڭسارلى وكتەم ولەڭىن كوكەيىنە توقىپ وسكەن ۇرپاق ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرمەيدى.

«توبىلعى ساپتى قامشى الىپ،

تۇمار مويىن ات ءمىنىپ،

قونىس تا قارار ما ەكەنبىز!

ەل جازىلىپ جايلاۋدا،

جاقسىلار كەڭەس قۇرعاندا،

مۇرتىمىز كوككە شانشىلىپ،

بۇرىن دا سويلەر مە ەكەنبىز؟!»

دەپ، ەلىنىڭ بەرەكەلى ءومىر كەشۋىن تىلەگەن اقىننىڭ ودان ءارى:

«ق ۇلىم ءبىر ۇلداي كيىنسە،

كوركەمىن كورگەن سۇيىنسە،

اتىمتاي جومارت سەكىلدى

اتاعىم جۇرتقا بىلىنسە!»

دەپ تولعاۋى حالقىنىڭ كوكەيىندەگى تىلەگىن ءدوپ باسىپ ايتقاندىق ەمەس پە؟

وكىنىشكە قاراي، سول زامانداردان باستاپ قازاقتىڭ اسپانى قارا بۇلتتان ارىلمادى، كوڭىلىنەن قايعى سەيىلمەدى، باسىنان قاسىرەت كەتپەدى. بىراق عاسىرلار وتە قازاقتىڭ باعى جانىپ، اسىعى الشىسىنان ءتۇستى. اقتامبەردى سىندى بابالارىمىز ارمانداعان بەرەكەلى ءومىر حالقىمىزدىڭ باسىنا ورناعاي:

«العايدىڭ قۇبا جونىنا

جايىلعان قويىم سىيماسا،

ءجۇز بۇركەنشەك، ءجۇز قوسپەن

قاتار ءجۇرىپ جيناسا!

كوك الالى كوپ جىلقى

كولگە ءبىر تۇسسە كوز جەتپەي،

ساناپ سانىن الۋعا

ەسەبىنە جان جەتپەي...»

سوڭعى جاڭالىقتار

كونستيتۋتسيالىق مارتەبە بەرىلدى

قازاقستان • بۇگىن، 01:05

بلوگەر جۋرناليست ەمەس!

قوعام • بۇگىن، 00:52

سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ

ساياسات • بۇگىن، 00:06

ماقتاشىلاردىڭ مۇڭى

ەكونوميكا • كەشە

ۋاقىت تالابى

قوعام • كەشە

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار