رۋحانيات • 03 قازان، 2022

تۇلعاعا تاعزىم

134 رەت كورسەتىلدى

قازاق ادەبيەتتانۋى مەن عىلىمىنا قاپىسىز ەڭبەك ەتكەن عالىم، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، اكادەميك سەرىك قيراباەۆ تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. الماتىداعى س.سەيفۋللين داڭعىلى مەن ق.ساتباەۆ كوشەسى توعىسقان تۇستا ورنالاسقان ءدال وسى شاڭىراقتا ەرەن تۇلعانىڭ شىعارماشىلىقتاعى ەڭ ءبىر جەمىستى جىلدارى، ءومىرىنىڭ جارقىن ساتتەرى وتكەن ەدى.

سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور

ءيا، راسىمەن دە بۇل ءۇي ءبىر باسىنا سان ءتۇرلى ساناتكەرلىك دارىعان دارا تۇلعانىڭ وتىز جىلعا جۋىق ءومىرى وتكەن، رۋحى سىڭگەن كيەلى شا­ڭى­راق. مەموريالدى تاقتانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا اكا­دە­ميكتىڭ جارى بەلگىلى عالىم ءاليا بەيسە­نو­ۆانىڭ: ء«بىزدىڭ وتباسىمىز ءۇشىن بۇل ءۇيدىڭ ءجونى بولەك ەدى. وسى ۇيدە تۇڭعىش بالامىزدى ۇيلەندىردىك، عۇمىرىمىزدىڭ جارقىن پاراقتارى وسى ۇيدە اشىلدى. داستارحانىمىزدان قازاقتىڭ نەبىر ناركەسكەن ازاماتتارى ءدام تاتتى. سەكەڭنىڭ تۇستاستارى ءۇشىن دە، شاكىرتتەرى ءۇشىن دە بۇل ءۇي جايلى ءتور بولاتىن. ول كىسى قانشاما ەڭبەگىن كوز مايىن تاۋىسىپ وتىرىپ وسى ءۇيدىڭ قابىرعاسىندا جازدى» دەگەن ەستەلىگى ءسوزىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى.

سەراعاڭنىڭ كوزىن كورگەن زامانداستارى، اقىن-جازۋشىلار، ونەر مايتالماندارى مەن ايتۋلى عالىمدار باس قوسقان مازمۇندى شارانى الماتى قالاسى اكىمىنىڭ كەڭەسشىسى، قوعام قايراتكەرى ماماي احەتوۆ جۇرگىزدى. العاشقى بولىپ ءسوز ال­عان قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءاسانالى ءاشىموۆ: «سەرىك سمايىل ۇلى قاي جاعىنان دا بارىمىزگە ۇلگى بولدى. ول كىسىنىڭ پاراسات-پايىمى، ادامي بولمىسى تۇتاس ءبىر رومانعا تاتيدى. ءجۇرىسى دە، تۇرىسى دا، كىسىلىك كەلبەتى دە وزىنە جاراسقان ناعىز زيالى ادام ەدى. ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تۇعىرىن اسقاقتاتتى، الاش­تىقتاردىڭ ەسىمىن اسپانداتتى. قازاق دەگەن ەلدىڭ جۇرەگىنەن ونىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى، ونەگەلى ىستەرى وشپەيدى. سەراعاڭدى ارمان بيىگىنە قاناتتاندىرعان الماتىدا، ءوزى تۇرعان ۇيدە جارقىن بەينەسى جادىراپ تۇرعانى قانداي جاقسى»، دەپ اعىنان جارىلدى.

كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنىن العان اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆ سەرىك قيراباەۆتىڭ تۇتاس ءبىر بۋىندى ادەبيەتتانۋعا باۋلى­عا­نىن، تاڭداۋلى كىتاپتار، ەلەۋلى زەرت­تەۋلەر جازعانىن ەستەلىگىمەن دالەلدەپ جەت­كىزدى.

 – سەرىك سمايىل ۇلى بۇكىل قازاق رۋحانياتىنا اسەر ەتكەن تۇلعا. قانشاما شاكىرت تاربيەلەدى، قانشاما كىتاپ جازدى، سونىڭ ءبارى ۇلتتىڭ تاريحى ءھام ۇرپاقتىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالعان ەڭبەك. مەن، سەراعاڭدى 1958 جىلدان بەرى بىلەم، قاسىندا ءجۇردىم، ءتالىمىن الدىم، كەيىننەن قاناتتاسا ءجۇرىپ عىلىم جولىندا بىرگە جۇمىس ىستەدىك. ول ادەبيەتكە عانا ەمەس، ۇلت تاريحىن تۇگەندەۋگە دە ايشىقتى ۇلەس قوسقان ادام. سپانديار كوبەەۆ تۋرالى ەڭ العاش اۋقىمدى ەڭبەك جازىپ، جازىقسىز جاپا شەككەن ساكەن سەيفۋللين تۋرالى دا العاش باتىل زەرتتەۋ جۇرگىزگەن، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ تۋرالى قولعا ءبىرىنشى بولىپ قالام ۇستا­عان وسى سەراعاڭ بولاتىن. ول قيلى زامان­دار­دىڭ قىسپاعىندا تاريحتان الىنىپ تاستالعان اياۋلى ەسىمدەردى حالىققا قاي­تارۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ، ولاردىڭ ەڭ­بە­گىن، شىعارماشىلىقتاعى ورنىن ايقىن­داۋعا كۇش جۇمسادى ، – دەدى سەيىت قاسقاباسوۆ.

بەلگىلى تاريحشى، ۇلتتىق عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى مامبەت قوي­گەلديەۆ، بابا مۇراسىن بارلاپ، ادەبيەت­تىڭ اقتاڭداق بەتتەرىن تولىقتىرۋ جۇ­مىس­تارىنا بەلسەنە ارالاسقان عا­لىم­نىڭ تۇتاس شىعارماشىلىق تۇلعا­سىن تانۋ بۇگىن­گىلەر ءۇشىن قاسيەتتى بورىش ەكەنىن ايتتى.

ء«بىز مەكتەپتە قازاق ادەبيەتى دەيتىن شەتسىز دە شەكسىز مۇحيتتى سەرىك اعا­مىز­دىڭ وقۋلىعى ارقىلى تانىدىق. مەن تاريحشى بولسام دا ول كىسىنى ۇستاز تۇتام. ويتكەنى تاريحتى ادەبيەتسىز ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. جازۋشىلىق، كوركەم شى­عار­ما حالىقتىڭ جانى. ال سونى حالىققا جەت­كىزەتىن ادەبيەت الە­مىن زەرتتەۋشى عا­لىم­دار. ادەبيەتتانۋداعى ۇلى تۇلعا­لا­رىمىز ق.جۇماليەۆ، ە.سمايىلوۆ، م.اۋەزوۆ سالعان ارنانى جالعاستىرعان سەرىك سمايىل ۇلى بارىمىزگە ونەگە بو­لاتىن قايراتكەر»، دەدى مامبەت قويگەلديەۆ.

ءوز كەزەگىندە ميكرافون العان سەرا­عاڭ­نىڭ قاناتتاس ءىنىسى، قالامگەر مىڭباي ءراش، م. اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت ينس­تيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتى­جانوۆ، پروفەسسور جانعارا دادە­باەۆ، اباي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى دارحان ءبىلالوۆ، قوعام قايراتكەرى سەرىك سەيدۋمانوۆ كەمەل ءىلىمنىڭ كەنىنە ۇڭىلگەن كورنەكتى عالىمنىڭ ۇستازدىق ۇلاعاتى جايلى جارقىن ەستە­لىك­تە­رىن ايتىپ، عىلىم قايراتكەرىنە قۇرمەت كورسەتىپ، ەسكەرتكىش تاقتانىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولعان قالا اكىمدىگىنە العىس ءبىلدىردى. ادەبيەتتىڭ ءارىن، مازمۇن-ءمانىن سەراعاڭ سالعان سوقپاقتان تانىدىق دەگەن ءىزباسارلارى قيراباەۆ الەمىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ ءىسى ەندى باستالاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى.

الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنبا­سارى ارمان قىرىقباەۆ، عاسىر عۇ­مىر عيبراتىن كورگەن سەرىك سما­يىل­ ۇلىنىڭ سانالى عۇمىرى الما­تى­دا وتكە­نىن، قازاق ادەبيەتتانۋ عى­لى­مى­نىڭ وركەندەۋىنە قوماق­تى ەڭبەك سى­ڭىر­گەن قايراتكەردىڭ ونەگەلى ءومىرى مەن جارقىن بەينەسى ەل جا­دىنان وش­پەي­تىنىن ايتا كەلە، الما­تى قالاسى جۇرت­­شىلىعىنىڭ اتىنان سەرا­عاڭنىڭ جا­قىندارى مەن بالالارىن ەسكەرتكىش تاقتانىڭ اشىلۋىمەن قۇت­تىق­تادى.

قازاقستان جازۋشىلار وداعى توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى، اقىن باۋىرجان جاقىپ، تىرشىلىگىندە سەرا­عاڭنىڭ قام­قور كوڭىلىنەن سۋ ىشكە­نىن، عىلىم عا­شىعىنىڭ ساناداعى شىراقتى ساۋلەسى جارقىراي بە­رەتىنىن ايتىپ، كوپ­شىلىك الدىندا ۇستا­زىنا ار­ناعان ولەڭىن تەبىرەنە وقىدى.

بيىكتىك دەگەن ءدال سىزدەي

بولار ابىزىم،

اقيقات بوپ جەتكەن بۇگىنگى

كۇنگە اڭىزىم.

ءوزىڭ سويلەسەڭ كونە

قوڭىراۋىم كۇمبىرلەپ،

كۇڭىرەنىپ كەتەر كەۋدەمدە

قارا قوبىزىم.

ءجۇردىڭ سەن، اعا، مۇحتارداي

دانىشپاندارمەن،

ءجۇردىڭ سەن، اعا، سابيتتەي

ارىستاندارمەن.

عابيدەن، عابيت، ءابدىلدا،

تايىر، عاليداي،

ازاتتىق ءۇشىن جانىن ساپ،

الىسقاندارمەن.

ساكەننىڭ سۇلۋ سىر ساندىعىن

اشتىڭ جاستارعا،

ءوزىڭ دە ءسويتىپ اينالىپ

كەتتىڭ داستانعا.

زامانى تۋىپ زاۋالدى قۋار كۇن كەلىپ،

الاشتىڭ تۋىن كوتەرىپ

الدىڭ اسپانعا.

بەكزاتىم دەر ەم ەكى

عاسىردا كوكتەگەن،

الدىڭنان ەشكىم قيا

كولدەنەڭ وتپەگەن.

سۇيەگى اسىل دەيدى وزىڭدەي

جاندى قازاعىم،

ادەبيەتتە ءبىر ءوزىڭ بولەك مەكتەپ ەڭ.

عيبراتتى عالىم، ۇلاعاتتى

ۇستاز نۇر ءمۇسىن،

نايزاقاراداي شانشىلعان

كوككە شىڭبىسىڭ.

ارعى-بەرگىنى تۇگەل قوپارىپ

جازاتىن.

سىنشى بولۋدىڭ كورسەتتىڭ

عاجاپ ۇلگىسىن.

كوكىرەگىڭ تولى بابالاردان

قالعان ءبىر اعىن،

ءسوز-دومبىرانىڭ كەلتىرىپ

الىپ بۇراۋىن،

ورايى كەلسە، حانعا دا ءسوزىن وتكىزەر

وسى عاسىرداعى ءوزىڭسىڭ بۇقار

جىراۋىم.

قازاقتىڭ اشتىڭ شەرگە دە

تولى ومىراۋىن.

ءتاڭىرىم سىزگە شىرقاتا بەرسىن

ءومىر-ءانىن.

كۇمبىرلەي بەرشى، كەۋدەمدە

كونە دومبىرام،

التىن دا باۋلى، كۇمىس تە

زەرلى قوڭىراۋىم!

اقىن جۇرەگىنەن شىققان شىمىر شۋماقتار ەسكەرتكىش تاقتا الدىنا جي­نال­عان كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن تەربەدى. ءدال وسى كۇنى الماتىدا عالىمنىڭ جىل­دىق اسى بەرىلىپ، ارۋاعىنا قۇران باعىش­تالدى. تۇعىرلى تۇلعانىڭ ەسىمى تاسقا با­سىلعان تاقتايشا ول تۇرعان ءۇي­دىڭ بەلگىسى عانا ەمەس، سەراعاڭنىڭ ەل جۇرە­گىن­دەگى ەكىنشى ءومىرىنىڭ باستالعانىن اي­عاق­تاي تۇسەدى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ەلىمىزدە 175 ادام كوروناۆيرۋس جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 09:06

«ايبوز» دارابوزدارى انىقتالدى

ادەبيەت • بۇگىن، 08:55

پرەزيدەنت قۇتتىقتاۋى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 08:50

ەلدىك نيەت

ايماقتار • بۇگىن، 08:48

كەزەكتە – جەر ۇيلەر

ايماقتار • بۇگىن، 08:46

زاڭ جوباسى قارالدى

ساياسات • بۇگىن، 08:42

ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق

ساياسات • بۇگىن، 08:38

جەڭىستىڭ باستاۋى – حالىق

قوعام • بۇگىن، 08:27

اسىل تۇقىمنىڭ پايداسى

ايماقتار • بۇگىن، 08:24

بەرەكەلى اقباس سيىر

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:20

اۆتوجولدىڭ سان الۋان ماسەلەسى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:18

ىشكى جالپى ءونىم 4 پايىزعا وسەدى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:14

ينفلياتسيانىڭ كەزەكتى تولقىنى

ەكونوميكا • بۇگىن، 08:10

اۋرۋدىڭ الدىن الايىق!

مەديتسينا • بۇگىن، 08:08

ءبىلىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن

عىلىم • بۇگىن، 08:06

ساپاسىز ويىنشىقتىڭ زالالى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

قاراۋسىز مال اپاتقا ۇرىندىرادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:02

كولىك گازىنا ۋلانعان

ايماقتار • بۇگىن، 07:59

قۇمار ويىننىڭ قۇرباندارى

قوعام • بۇگىن، 07:56

سۇلۋلىق ساپارى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:54

ۇقساس جاڭالىقتار