كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
ۇيىردەگى جىلقىنىڭ جالى جىعىلعالى قاي زامان. الدىمەن تۇقىمى ازىپ, قۇنانى تايداي, تايى جاباعىداي قوراشتانىپ, كورەر كوزگە كىشىرەيىپ وسپەي قالدى. سەبەپ – ۇيىرگە تۇسەتىن تۇقىمى ءتاۋىر, قانى ءتۇزۋ ايعىردىڭ جوقتىعى. بارى جىلداپ اۋىستىرىلمايدى. جىلقى شارۋاشىلىعىن تۇزەۋگە, تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا دەگەن ازداعان ۇمتىلىس بار. سونىڭ ءبىرى – «بەرەكە» شارۋا قوجالىعى. اقكول اۋدانىنداعى قاراساي اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى سازدىبۇلاق اۋىلىنداعى قوجالىق ءۇيىر-ءۇيىر مۇعالجار جىلقىسىن باعىپ وتىر.
– مۇعالجار جىلقىسى ءبىزدىڭ وڭىردەگى تۇقىمى ازعان قىلقۇيرىقتىعا قاراعاندا الدەقايدا ءتاۋىر, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ەركەن ابەۋوۆ, – قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن اپتاپ ىستىققا دا, ساقىلداعان سارى ايازعا دا مەيلىنشە ءتوزىمدى. قىسى-جازى دالادا جۇرگەنىمەن, قوڭىن بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە سالماعى دا ءبىزدىڭ جىلقىلاردان اۋىر. دەمەك ەتتى مول بەرەدى. ءتول توگىنى دە جاقسى. شامامەن ءجۇز باستان 96 قۇلىن الىپ ءجۇرمىز. تاياۋدا تاعى دا ءۇش اسىل تۇقىمدى مۇعالجار ايعىرىن ساتىپ الدىق. ارقايسىنىڭ قۇنى 2 ملن تەڭگەدەن اسادى. امال جوق, ايعىرسىز ۇيىرلەپ جىلقى باعا المايسىڭ عوي. اسىل تۇقىمدى شارۋا قوجالىعىنا اينالساق دەيمىز. ءبىزدىڭ ءتولىمىز ارقىلى وڭىردەگى جىلقىنىڭ تۇقىمىن بىرتىندەپ جاقسارتۋعا بولادى.
شارۋا قوجالىعى باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىلگەرى باسقان قادامدى كەرى كەتىرەتىن قيىندىق جەتىپ ارتىلادى. ءبىرىنشىسى, جايىلىم ماسەلەسى. قوجالىقتىڭ 4,5 مىڭ گەكتاردان استام جەرى بار. ايتسە دە تارشىلىق ەتىپ وتىر. جەردىڭ وڭىنە وراي ءار باسقا توعىز گەكتاردان تيەسىلى دەگەن عىلىمي نەگىزدەمەگە سۇيەنسە, ءالى دە وسى كولەمدە جەر كەرەك.
– ءبىز قىسقى, جازعى جايىلىم, كۇزدىك جەر دەپ بولە الماي وتىرمىز. توقىمداي جەرگە جىلقىنى يىرە بەرگەننەن كەيىن جال بىتە مە, – دەيدى قوجالىق باسشىسى, – ىلكىدەگى تاجىريبەگە قاراساڭىز, اتام قازاق باققان مالدىڭ جازعى جايىلىمى, قىسقى ءورىسى بولەك بولعان. ۇلى ابايدىڭ «ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ, ىقتىرمامەن كۇزەۋدە وتىرار باي» دەيتىنى بار ەمەس پە؟! تۇياقتى مال قانشا جەردەن قۇيقالى ءوڭىر بولسا دا توزدىرىپ جىبەرەدى. سوندىقتان جازعى جايلاۋ, قىسقى قىستاۋ بولەك بولسا ەكەن دەيمىز. تاعى ءبىر شەشىلمەگەن جايت, سۋاراتىن سۋ كوزىنىڭ ازدىعى. جاز ايلارىندا كولشىكتەر قۇرعاپ كەتىپ, مال سۋاراتىن جەر تاپپاي, يمانىمىز قاسىم بولادى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن ۇڭعىما قازىپ بەرۋگە كومەكتەسۋ تۋرالى ءوتىنىش جازعانبىز. ءالى جاۋاپ جوق.
ە.ابەۋوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەڭ باستىسى, قارىنا قۇرىق ءىلىپ, جىلقى باعاتىن ادامنىڭ جوقتىعى. راس, جىلقى باعۋ وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس. مالمەن كوزىن اشقان ارىداعى اتا-بابادان قالعان «جىلقىنى جىلقىنىڭ وزىندەي قايراتتى ادام عانا باعا الادى» دەيتىن ءتامسىل بار.
وسى ارادا ەل ىشىندە جۇمىس جوق دەگەن ءسوزدىڭ شىندىعىنا كۇماندانۋعا تۋرا كەلەدى. اقيقاتىندا جۇمىس بار. ەگەر بىرەۋدىڭ مالىن باققىڭ كەلمەسە, مەملەكەت تاراپىنان قانشاما قامقورلىق جاسالىپ جاتىر. «التىن اسىق», «قۇلان» ءتارىزدى باعدارلامالار ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, ءتورت ت ۇلىك باسىن كوبەيتۋگە بولادى. وعان تاۋەكەل ەتۋگە ءداتىڭ شىداماسا, شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرىپ جاتقان ازاماتتارعا قولعابىس قىل.
اقكول اۋدانىنداعى قۇرىلىس اۋىلىندا ەگىن ەگىپ, مال باعىپ, ەڭسەسىن كوتەرۋگە ۇمتىلىپ وتىرعان سەرىكتەستىك بار. ايتسە دە مال باعاتىن مالشى تابا الماي جىگەرلەرى قۇم بولىپ وتىر. سەرىكتەستىك باسشىسى ەرلان قوجاعاليەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل ءوزى وتە شەتىن ماسەلە. ەگەر ۋاقتىلى جالاقىسىن تولەمەي, ەڭبەگىن قاناپ وتىرسا ءبىرسارى.
– نەگىزى اسىل تۇقىمدى قارا مال ۇستاپ وتىرمىز, – دەيدى سەرىكتەستىك باسشىسى, – مالساق قاۋىمنىڭ ەڭبەكاقىسى ىستەگەن جۇمىسىنا وراي 250-300 مىڭ تەڭگەدەن اينالادى. بىراق سونىڭ وزىندە دە ساۋىنشى جوق, قويشى جوق. تاماعى تەگىن, بار جاعدايى بار ساۋلەتتى ءۇي سالىپ قويدىق. ءۇيدىڭ ىشىندە جۋىناتىن ورنى, باسقا دا كەرەك-جاراعى ساقاداي ساي, مونشاسى ىرگەدە. قاي كۇنى جاعىپ تۇسسە دە ءوزى بىلەدى. تاياۋدا ءبىر وتباسى كەلىپ ەدى, بەس-التى كۇن ىستەپ كەتىپ قالدى. جالپى, حالىق ەڭبەكتەن قول ءۇزىپ كەتكەن. بۇل ءبىزدىڭ عانا باسىمىزداعى جاي ەمەس, جالپاق جۇرتقا ءتان بولىپ وتىرعان ماسەلە. ەڭبەكتەن قول ءۇزۋ جاقسىلىق ەمەس. توڭىرەكتەگى اۋىلداردا ەكى قولىن الدىنا سىيدىرا الماي وتىرعان تەپسە تەمىر ۇزەتىن قانشاما جىگىتتەر مەن قىزدار بار. اراكىدىك حابارلاسىپ, بىزدەگى جاعدايدى سۇراپ قويادى. كەلىڭدەر, كورىڭدەر دەيمىن. بىراق ەشكىم ات ءىزىن سالىپ جاتقان جوق. ال تەگىن كومەك سۇرايتىندار جەتەرلىك. ۇيدە جاتقان ون ەكى مۇشەسى ساۋ ادامعا قالاي كومەكتەسەرسىڭ. بىرەۋگە كوزىن ساتقانشا, جانىن جالداپ جۇمىس ىستەمەي مە؟!
سەرىكتەستىك قازىر قازاقتىڭ اقباس سيىرىن باعىپ وتىر ەكەن. ادام قولىنىڭ جەتىمسىزدىگىنەن قىس قىر استىنان قىلتيىپ قاراعانشا مال ازىعىن جيناپ جاتىر. مەملەكەتتىك كومەك ارقىلى جاڭا تراكتور, ءشوپ بۋاتىن تەحنيكالار ساتىپ الىپتى. قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنداي جاڭا قوراجايى بار. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. قىمباتتىعىنا قاراماي اسىل تۇقىمدى ءتورت باس بۇقا ساتىپ العان. ەندىگىسى سول مالدى جايىپ, جايلايتىن مالشىنىڭ جايى.
– جاسىراتىنى جوق كوبىنە ءوز تاعدىرىنا ءوزى جاۋاپسىزدىقپەن قارايتىن, ىشىمدىككە سالىنىپ كەتكەن ادامدار كەلەدى, – دەيدى قوجالىق باسشىسى, – ال مەن قۇنى بىرنەشە ميلليون تۇراتىن جاڭا تەحنيكالارىمدى ونداي ادامدارعا سەنىپ تاپسىرۋعا قورقامىن. مال باعامىن با, الدە ادامدى باعامىن با؟ ايتەۋىر, دەس بەرگەندە تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ەكى-ءۇش مەحانيزاتورىم بار. قولدارىنان ءبارى كەلەدى. تەحنيكانىڭ جەڭىل-جەلپى اقاۋىن وزدەرى جوندەپ الادى. ايتپەسە, قازىر اۋىلدىق جەردە دانەكەرلەۋشى, توكار دەگەن ماماندىق يەلەرى مۇلدە تاپتىرمايدى. جاستار وسىنداي ءزارۋ ماماندىقتى يگەرمەيدى. ەل بولامىن دەسەك, شارۋانىڭ وسىنداي كەم-كەتىگىن تۇزەۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟
مەحانيزاتور, مالشىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءوڭىردىڭ بارلىق اۋدانىندا دا بار. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى «يمانباەۆ» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ساعىدات يمانباەۆپەن سويلەستىك. قوجالىق اقىق ءدان ءوسىرىپ, اقتىلى مال باعۋدا. ەگىستىك كولەمى – مىڭ گەكتار. بۇل جەردە دە جايىلىم, شابىندىق ماسەلەسى وتكىر تۇر. ەل اعاسى جاسىنا جەتكەن ساعىدات تا حالىقتىڭ ەڭبەكتەن قول ءۇزىپ قالعانىن ايتىپ قىنجىلادى.
– جەكە ءوز باسىمنىڭ قامى ەمەس, جالپى جۇرت, تۇتاس قوعامدى دەندەگەن دەرت ەسەبىندەگى كورىنىستەن ارىلۋىمىز قاجەت, – دەيدى ول, – سانامەن سالماقتاپ قاراساڭىز, بۇل جەكە شارۋانىڭ ەمەس, تۇتاس قوعامنىڭ ماسەلەسى. وتپەلى كەزەڭدە اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ بەينەتى ەسكەرىلە قويمادى. مال باققان مالشىعا دا, دالا ءتوسىن تۇلەتكەن ديقانعا دا ۋاقتىلى ەڭبەكاقى تولەنبەدى. ءبىز بۇگىن سونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرمىز. بۇرىن داڭقى جەر جاراتىن, الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىراتىن تۇتاس ءبىر ەڭبەك ءداستۇرى قالىپتاستى ەمەس پە؟ سول ۋاقىتتا ەڭبەك ادامىن ەسكەرۋ, اتقارعان جۇمىسىنا سايكەس ماراپاتتاۋ, كوتەرمەلەۋ بولدى. ونىڭ ءوزى وتە قاجەتتى ءارى مازمۇندى ءىس بولاتىن. ۇلتتى جاقسىلىققا ۇيىستىرۋ, بەرەكەلى ىسكە باستاۋ سىرتتاي قاراعاندا جەڭىل-جەلپى كورىنگەنىمەن, ارعى جاعىندا تەگەۋىرىندى لەپ تەبىندەپ جاتقان جالپىعا بىردەي جۇمىس ەمەس پە؟!
ءبىز وبلىستا قانشا مەحانيزاتور جەتىسپەيتىنىن بىلمەك بولىپ وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا حابارلاستىق. ەل ىشىندەگى اۋقىمدى ماسەلەدەن ولار دا حاباردار.
– مۇنداي كەلەڭسىزدىكتىڭ ورىن الىپ وتىرعاندىعى شىندىق, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەركەش الەنوۆ, – ناقتى قانشا مامان كەرەكتىگى تۋرالى دەرەك جوق. ايتسە دە, وڭىردەگى كەيبىر شارۋاشىلىق قاجەتتى ماماندارعا تۇرعىن ۇيلەرىن سالىپ بەرىپ, جاقسى ەڭبەكاقى تولەپ, ماسەلەلەرىن شەشىپ جاتىر. بالكىم, وسىنداي ىنتالاندىرۋ شارالارىن دۇرىستاپ قولعا الۋ ارقىلى جاستاردىڭ بەتىن ادال ەڭبەك ەتۋگە بۇرا الاتىن شىعارمىز.
وبلىستىڭ ءار اۋدانىندا جاستارعا كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارى جەتەرلىك. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى سىن كوتەرمەيتىن. ايتالىق, مەحانيزاتورلار بۇگىندە ەگىستىك تانابىندا كەزدەسپەيتىن ەسكى كومبايننىڭ قۇرىلىسىن وقىپ جاتقانىن تالاي كورگەنبىز. وقۋ ورنى باسشىلارىنىڭ ايتاتىن ءۋاجى – قۇنى تىم قىمبات شەتەلدىك كومباينداردى كىم بەرسىن. امال جوق, پلاكاتتان وقىتادى, بەينەتاسپا ارقىلى كورسەتەدى. سوڭعى جىلدارى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم سالاسىندا جاڭا زاماننىڭ لەبىنە ىلەسۋ بار.
– مەملەكەتكە ەشبىر وكپە جوق, – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى شياپ اليەۆ, – ءبارى تاربيەگە بايلانىستى. ول تاربيە ەڭ الدىمەن وتباسىندا قالىپتاسۋى كەرەك. ەگەر بالا قابىرعاسى قاتىپ, بۋىنى بەكىگەننەن كەيىن ەڭبەك ەتىپ ادەتتەنبەسە, وعان قۇشتار بولماسا, اتا-اناسى باۋلىماسا, بوسبەلبەۋ, ەشتەڭەگە قىرى جوق, قولىنان ءىس كەلمەيتىن ۇرپاقتى وسىرەمىز. بۇرىن ءبىلىم سالاسىندا دا بۇل جايتقا كۇشتى كوڭىل بولىنەتىن. جاز بويى مەكتەپ وقۋشىلارى ەڭبەك جانە دەمالىس لاگەرلەرىندە بولىپ, دەم الىپ, تىنىعۋمەن قاتار كوكونىس, كارتوپ ءوسىرىپ, ەڭبەك الىپپەسىن باستاۋشى ەدى. سول ەڭبەكتەرىنە وراي قولدارىنا تىرناقالدى ەڭبەكاقىسى دا تيەتىن. ەڭبەكتىڭ ءدامىن تاتۋ وسىلاي باستالماي ما؟ بۇگىندە قولىنا بالعا ۇستاپ, شەگە قاعا المايتىن وتاعاسىلاردى كورگەن كەزدە, بۇلار ۇرپاعىن قالاي تاربيەلەيدى دەپ تاڭعالاسىڭ.
بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جالعىز جولى – مەملەكەت قامقورلىعىمەن كاسىپتىك ءبىلىم الىپ جاتقان جاستاردىڭ ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋىن قاداعالاۋ. وسى ارادا ناقتى ءبىر شەشىم قاجەت. ايتپەسە, جىل سايىن قانشاما تۇلەككە ۇلكەن ومىرگە جولداما بەرىپ جاتقانىمەن, ولار ومىردەگى ءوز ورىندارىن تاۋىپ جاتقان جوق. بۇل تاراپتا ءبىلىم الۋشىلارعا كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. تەگىن جاتاقحانا, تەگىن ءبىلىم, اس-سۋى, شاكىرتاقىسى دەگەندەي, شىعىننىڭ ءبارىن جيناقتاي كەلسەڭىز, قانشاما قاراجات بولىپ شىقپاي ما؟ دەمەك الداعى ۋاقىتتا ءتيىستى ورىندار ءومىر كوشىنىڭ ەرتەڭىنە ەلەڭدەگەن سارى ۋايىمنىڭ سارى سۋى بايلانعان وسى بۋىنىن ەمدەۋى كەرەك.
اقمولا وبلىسى
