جانايقايعا ۇلاسقان جولدىڭ «جىرى»

قىزمەت بابىمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق ءوڭىرىن ارالاپ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىن سالىستىرا زەردەلەگەنىمىزدە كوڭىلگە تۇيگەنى­مىز – سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزداعى اۆتوجولدارىنىڭ جاي-كۇيى وتە ناشار ەكەندىگى.

مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – كەڭەس زامانىندا كوكشەتاۋ وبلىسىن باسقارعان بەلگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ەركىن اۋەلبەكوۆ ءاربىر اۋىلدىق ەلدى مەكەنگە اسفالت جول سالدىرعان بولسا, كورشىلەس سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بۇل ماسەلەگە جەتە كوڭىل بولىنبەگەن. اسىرەسە قازاقتار كوبىرەك قونىستانعان جامبىل اۋدانىنىڭ كوپتەگەن ەلدى مەكەندەرىنە, سونىڭ ىشىندە عابيت مۇسىرەپوۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, سافۋان شايمەردەنوۆ سىندى كورنەكتى جازۋشىلاردىڭ اۋىلدارىنا دا اسفالت جول بۇيىرماعان. بۇرىنعى بۋلاەۆ (قازىرگى ماعجان جۇماباەۆ) اۋدانىنا قاراستى «كراسنايا كرەپوست» ۇجىمشارىنىڭ 3 شاقىرىمداي جەردەگى شوشقا فەرماسىنا اسفالت جول تارتىلعانىمەن, وسى شارۋاشىلىقتىڭ ءدال سونداي قاشىقتىقتا ورنالاسقان بولىمشەسى – قۇرالاي اۋىلىنا دۇرىس گرەيدەر جول دا سالىنباعان. وكىنىشكە قاراي, قۇرالايعا ءالى كۇنگە اسفالت جول سالىنباي, اۋىل تۇرعىندارى قيىرشىق تاس توسەلگەن گرەيدەر جولعا قاناعات ەتىپ وتىر.

قازىر سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا قوسىلعان بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ بەس اۋدانىنداعى اسفالت جولدار دا ابدەن توزعانىمەن, بارار جەرىڭە وگىزاياڭمەن اۋپىرىمدەپ جەتە الاسىڭ. ال جامبىل اۋدانىنىڭ بىرقاتار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى جازعى-كۇزگى لايساڭدا, قىسقى بوراندا جەڭىل كولىكپەن گرەيدەر جولعا شىعا الماي, ات-اربا, تراكتور ىزدەپ اۋرە بولىپ, ماشاقات شەگىپ ءجۇر.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۆتو­جولدارىنىڭ ناشارلىعىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى وسى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ باس­تى سالاسى – ەگىنشىلىكپەن بايلانىستى. كۇزدە استىق تيەگەن اۋىر سالماقتى جۇك اۆتوموبيلدەرى جاڭادان سالىنعان اۆتوجولداردى دا ءبىر-ەكى جىل ىشىندە جانشىپ ءبۇلدىرىپ, جەڭىل كولىك جۇرە المايتىن جاعدايعا جەتكىزگەنىن كورىپ ءجۇرمىز. بۇل ماسەلەدە قاتاڭ ءتارتىپ ورناتۋ قاجەتتىگى تۋرالى قانشا ايتىلىپ جاتسا دا, «باياعى جارتاس, ءبىر جارتاس» قالپىندا قالىپ, ەشقانداي پارمەندى شارا قولدانىلماي كەلەدى. سولتۇستىكقازاقستاندىقتار ەندى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنا ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.

شىنتۋايتىندا, سولتۇستىك­قازاق­ستان­دىق­تار ونداعان جىل بويى جاقتارى تالماي ايتىپ كەلە جاتقان جولدىڭ «جىرى» بۇگىندە ولاردىڭ جانايقايلارىنا ۇلاسقان. توز-توزى شىققان اۋدانىشىلىك اۆتوجولدار, اسىرەسە ناۋقاستاردىڭ اۋدان ورتالىقتارىنداعى اۋرۋحانالارعا ۋاقتىلى بارىپ ەمدەلۋىنە قيىندىق تۋدىرىپ تۇر. اۋدانىشىلىك جولداردىڭ جاي-كۇيىن قاداعالاۋعا اۋدان اكىمدىكتەرى مىندەتتى بولعانىمەن, ولار ب ۇلىنگەن جولدارعا اسفالت توسەمەك تۇگىل, قيىرشىق تاس شاشۋعا دا مۇمكىندىك تابا بەرمەيدى. سەبەبى اۋداندىق بيۋدجەتتەردە ىشكى جولداردى جوندەۋگە قارجى جەتىسپەيدى.

قىزىلجار ءوڭىرى – «اق قايىڭدار ولكەسى» اتانعان, تابيعاتى سۇلۋ, تاريحي-مادەني ورىندارى كوپ, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جانە الىس-جاقىن شەتەلدەردەن تۋريستەر اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن ءوڭىر. اسىرەسە ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ ءجونى بولەك. مۇندا «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنا ەنگەن ايگىلى بوتاي قونىسى نەگىزىندە رەسپۋبليكالىق تاريحي-مادەني مۋزەي-قورىعى قۇرىلعان, ايعانىم قونىسى, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۋزەيى, اقان سەرىنىڭ زيراتى, جاعاسىنا قىرىق شاقتى تۋريستىك وبەكتى سالىنعان يمانتاۋ, شال­قار اتتى سۋى ءمولدىر ايدىن كولدەر ورنا­لاسقان. وسىنداي تاريحي ورىنداردى تا­ما­شالاۋعا, كۋرورتتى ايماقتا دەمالۋعا كەلە­تىن مەيماندار جول  ماشاقاتىن كورىپ ءجۇر.

– ايىرتاۋ اۋدانىنداعى رەسپۋبليكا­لىق ماڭىزداعى ءۇش تاريحي-مادەني وبەكتىگە ساپار شەگۋشى تۋريستەر كوپتەن بەرى جول قيىندىعىن كورىپ ءجۇر.  بوتاي قونىسى ورنالاسقان نيكولسكوە اۋىلىنا, ايعانىم قونىسىنا جانە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريحي-ەتنو­گرا­فيا­لىق مۋزەي ورنالاسقان سىرىمبەت اۋىلىنا باراتىن اۆتوكولىك جولدارىنىڭ جاعدايى وتە ناشار. ونىڭ ۇستىنە, تۋريستەردىڭ نيكولسكوە اۋىلىنان بوتاي قونىسىنا يمان بۇرلىق وزەنى ارقىلى جەڭىل اۆتوموبيلمەن ءوتۋى دە وڭاي ەمەس. سەبەبى اتالعان وزەننەن وتەتىن كوپىر سالىنباعاندىقتان, تۋريستەر رەلستەردەن قۇراستىرىلعان تار دا قاۋىپتى وتكەل جولمەن كەزەكتەسىپ وتۋگە ءماجبۇر, – دەيدى شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۋزەيدىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قۇلباەۆ.

ول وسى كوكەيكەستى ماسەلەنى 2018 جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارىنا ايتىپ, كومەك كورسەتۋدى سۇراعان ەكەن. ولار سول كەزدەگى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ اتىنا ارنايى حات جولداپ, ءتيىستى ۇسىنىستار ەنگىزىپتى. ناقتى ايتقاندا, اۋداندىق ماڭىزداعى, ۇزىندىعى 27 كيلومەتر ساۋمالكول – سىرىمبەت جانە ۇزىندىعى 50,3 كيلومەتر كامەننىي برود – نيكولسكوە – بوتاي قونىسى جول ۋچاسكەلەرىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىنىڭ تىزبەسىنە قوسۋ جانە ولارعا رەكونسترۋكتسيا جاساۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋ ۇسىنىلعان. ويتكەنى «اۆتوموبيل جولدارى تۋرالى» زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 2-تارماعىنىڭ 2-تار­ماق­شاسىندا: «رەسپۋبليكالىق ماڭى­زى بار اۆتوموبيل جولدارىنا... رەسپۋب­ليكانىڭ جانە كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ اكىمشىلىك, مادەني جانە ەكونوميكالىق ورتالىقتارى اراسىندا كولىك قاتىناسىن قامتاماسىز ەتەتىن اۆتوموبيل جولدارى, سونداي-اق قورعانىستىق ماڭىزى بار اۆتو­موبيل جولدارى جاتادى», دەپ  كورسە­تىل­گەن. ال بوتاي قونىسى, ايعانىم قونى­سى جانە شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاري­حي-ەتنوگرافيالىق مۋزەي ەلىمىزدىڭ مادە­ني ورتالىقتارى بولىپ سانالادى. سون­داي-اق ەلىمىزدەگى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماق­ساتىندا يمان بۇرلىق وزەنىنىڭ ۇستىنەن نيكول­سكوە اۋىلىنان بوتاي قونىسىنا وتەتىن اۆتو­ك­ولىك كوپىرىن سالۋ قاجەتتىگى ايتىلعان.

اتالعان حاتقا مينيسترلىك بەرگەن رەسمي جاۋاپتا: «سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋدىڭ 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2018 جىلعى 12 قىركۇيەكتەگى №562 قاۋلىسىنىڭ 33-تارماعىندا جالپى ۇزىندىعى 504 كيلومەتر بولاتىن وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنەن رەسپۋبليكالىق مەنشىككە بەرۋ كوزدەلگەن.

وسىعان بايلانىستى, ساۋمالكول – سىرىمبەت جانە كامەننىي برود – ني­كولسكوە – بوتاي اۆتوموبيل جولدارىن رەسپۋبليكالىق مەنشىككە قابىلداۋ ما­سەلەسى الداعى جىلى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قولدانىستاعى زاڭناماسىنا سايكەس قاراستىرىلاتىن بولادى.

سونىمەن قاتار نيكولسكوە اۋىلىنان بوتاي قونىسىنا دەيىنگى اۆتوموبيل جولىندا يمان بۇرلىق وزەنى ارقىلى وتەتىن 2 كوپىر بار, ولار قاناعاتتانارلىقسىز جاعدايدا. 2019 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە كۇردەلى جوندەۋگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن قاراجات ءبولۋ كوزدەلۋدە», دەلىنگەن.

الايدا سودان بەرى ءتورت جىلداي ۋاقىت وتسە دە, مينيسترلىك بەرگەن ۋادە ءالى ورىندالماعان بولىپ شىقتى. بوتاي قونىسى مەن سىرىمبەت اۋىلىنا باراتىن جولداردىڭ جازدا شاڭى شىعىپ, ويدىم-ويدىم تۇستارى اۆتوكولىكتەردى اساۋ اتتاي «موڭكىتىپ», جولاۋشىلار مەن تۋريستەردىڭ جۇيكەلەرىن جۇقارتىپ تۇر. يمان بۇرلىق وزەنىنىڭ ۇستىنەن بوتاي قونىسىنا باراتىن كوپىر سالۋ ماسەلەسى دە شەشىلمەپتى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەسىل اۋدانىنا قاراستى اقتاس اۋىلى مەن ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ سۆەتلوە اۋىلىنىڭ اراسىنداعى ۇزىندىعى 6 شاقىرىم جول ءبىر كەزدە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىن بايلانىستىرۋ ءۇشىن سالىنعان ەكەن. ونى كەزىندە ءبىر يماندى باسشى توپىراق ۇيگىزىپ جاساتىپتى. تەك قىسقى بوراندى كۇندەرى قار باسىپ, جازعى جاۋىندى-شاشىندى كۇندەرى ميداي ەزىلىپ, اۆتوكولىك جۇرە الماي قالادى.

سۆەتلوە اۋىلى ءوزى قارايتىن ايىرتاۋ اۋدانىمەن بىرگە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلعالى جيىرما بەس جىلدان استى. شيرەك عاسىر ىشىندە بۇل جول ءبىر دۇرىس جوندەۋ كورگەن جوق. ال ايىرتاۋ اۋدانىنىڭ سۆەتلوە, قاراقامىس, بىرلەستىك, داۋقارا, ەگىندىاعاش, شولاقوزەك سياقتى اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى ارقيلى شارۋامەن وبلىس ورتالىعى – پەتروپاۆلعا ءالى دە وسى جولمەن بارعاندى قۇپ كورەدى.

2018 جىلى داۋقارا اۋىلىنىڭ ازاماتتارى وبلىس اكىمىنە حات جولداپ, ساۋمالكول – سىرىمبەت – قاراقامىس – سۆەتلوە جولىن جانە سۆەتلوە – اقتاس جولىن جوندەۋگە جاردەمدەسۋىن سۇراپتى. وعان اكىمنىڭ جول سالاسىنا جەتەكشىلىك جاسايتىن ورىنباسارى قول قويعان جاۋاپتا ساۋمالكول – سىرىمبەت – قاراقامىس – سۆەتلوە اۆتوموبيل جولىن جوندەۋگە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما جاسالىپ, 2019-2020 جىلدارى جوندەلەتىن جولدار تىزبەسىنە ەنگىزىلەتىنى, ال سۆەتلوە – اق­تاس جولى بۇعان دەيىن ەشكىمنىڭ يەلى­گىن­دە بولماعاندىقتان ايىرتاۋ اۋدانى اكىم­دىگىنىڭ بالانسىنا الىناتىنى حابارلانعان.

وكىنىشكە قاراي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ۋادەسى دە قاعاز جۇزىندە عانا قالعان. جۋىردا داۋقارا اۋىلىندا بولعانىمىزدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار ەلۋ شاقىرىم جەردەگى اۋدان ورتالىعى – ساۋمالكول اۋىلىنا بارۋ ءۇشىن شۇرق-تەسىك جولدا ەكى-ءۇش ساعات ۋاقىتتارىن شى­عىندايتىنىن, ءارى جەڭىل كولىكتەرىن مەر­زىمىنەن بۇرىن توزدىرىپ جۇرگەندەرىن اي­تىپ شاعىندى. اقتاس – سۆەتلوە جولى دا ەش جون­دەۋ كورمەي, جىلدان-جىلعا ءب ۇلىنىپ بارادى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جەر­گىلىكتى جولدار عانا ەمەس, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولداردىڭ ساپاسى دا وڭىپ تۇرعان جوق. مىسالى, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى اۋدان تۇرعىندارى توقسان بي جانە درۋجبا اۋىلدارىنىڭ اراسىنداعى اۆتوموبيل جولىنىڭ ناشارلىعىنان قيىندىق كورىپ وتىر. بۇل, ۇزىندىعى 53 كيلومەتر جول ۋچاسكەسى اپاتتى جاعدايدا بولعاندىقتان, وندا جول-كولىك وقيعالارى ءجيى بولىپ تۇرادى. ال وعان جۇرگىزىلگەن كۇتىپ ۇستاۋ جۇمىستارى ءجوندى ناتيجە بەرمەي, بۇگىندە كادىمگى گرەيدەرگە اينالعان. وسى ماسەلە بويىنشا جازىلعان شاعىمعا يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى: جەزقازعان – پەتروپاۆل اۆتو­جولىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا 2025 جىلعا دەيىنگى «نۇرلى جول» مەم­لەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا اتال­عان جولدى تولىق رەكونسترۋكتسيالاۋ جوس­پارلانىپ وتىر. وعان دەيىن وسى جول­دىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى كۇتىپ ۇستاۋ جۇمىس­تارى ارقىلى ساقتالاتىن بولادى», دەپ جاۋاپ بەرىپتى.

«جانى اشىماستىڭ قاسىندا باسىڭ اۋىرماسىن» دەگەن وسى. ايتپەسە, ۇزىندىعى 1100 كيلومەتردەن اساتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جەزقازعان – پەتروپاۆل اۆتوموبيل جولىن تۇگەلدەي رەكونسترۋكتسيالاپ شىعۋ ءۇشىن ەل قازىناسىنان ونداعان ميلليارد قارجى ءبولىنۋىن كۇتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرۋ قيسىنعا كەلە مە؟ وسى اسفالت جولدىڭ كولىك جۇرۋگە جارامدى تۇستارىن جوندەۋدى كەيىنگە قالدىرىپ, الدىمەن توقسان بي مەن درۋجبا اۋىلدارى اراسىنداعى 53 كيلومەترلىك جول ۋچاسكەسىن رەكونسترۋكتسيادان وتكىزۋگە نەگە بولماسىن؟!

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى