قازاقستان • 30 قىركۇيەك، 2022

دانالىق دارابوزى

886 رەت كورسەتىلدى

بىرنەشە ءجۇز جىلداردان سوڭ حالىقتىڭ: «احمەت كيەم، قولداي گور! ءبىر وزىڭە سيىندىم!» دەپ تۇرماسىن كىم ءبىلسىن؟ (سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ «سارسەنبەك» رومانىنان (1922 جىل).

احا! كۇشتى سەنىڭ قالامىڭ،
حالىق ءىسى سەنىڭ تاماعىڭ.
جاسا، ۇلت مەكتەبىنىڭ جۇرەگى!

(ۇلت كوسەمىنە ارنالعان التىن مەدالداعى جازۋ)

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل، «ەQ»

احمەت بايتۇرسىن ۇلى – دانالىق پەن عۇلامالىقتىڭ ءرامىزى. ول – وقىمىستى-پەداگوگ، ۇلتتىق ادەبيەتتىڭ ەرەجەسى مەن قيسىن-قاعيدالارىن جۇيەگە تۇسىرگەن ادەبيەت تەورەتيگى، قازاق ءتىلى ورفوگرافياسى مەن گرامماتيكاسىنىڭ نەگىزىن قالاعان لينگۆيست، اقىن، جۋرناليست، پۋبليتسيست اۋدارماشى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى. ايتۋلى ساناتكەردىڭ، كەمەل كەمەڭگەردىڭ رۋحاني مۇراسى – ۇلتتىق يگىلىگىمىز، تەمىرقازىق جۇلدىزىنداي جولباستاۋشىمىز، دانالىق مەكتەبىمىز. ياعني ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق الەمى – ۇلتتىق تانىمدىق-فيلوسوفيالىق الەمى. وعان ادامگەرشىلىك – رۋحاني ىزگىلىك، كوركەمدىك سىر، دۇنيەتانۋ تەرەڭدىگى ءتان، ول – اقىل، عىلىم، حيكمەت دارياسىنىڭ دارابوزى.

1913 جىلى ورىنبوردا «قازاق» دەگەن گازەت ۇيىمداستىرىپ شىعارادى. سايىپ كەلگەندە، بۇل گازەت حالىقتىڭ جۇرەگىندەگى، تۇرمىس-تىرشىلىگىندەگى، ءومىر-سالتىنداعى، ادەت-داستۇرلەرىندەگى، وي-قيال دۇنيەسىندەگى ەڭ اسىل، ەڭ مۇقتاج، ەڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن تەرەڭنەن قوزعايدى. انا تىلىندە جازىلعان ادەبيەت شىعارمالارىنىڭ تاعىلىمىن تەرەڭ ءتۇيسىنىپ، تۇسىنگەندىگىن بايقاۋعا بولادى. ەتنوپەداگوگيكانىڭ، حالىقتىق پسيحولوگيانىڭ، حالىقتىق ەتيكانىڭ قاسيەتتى انا ءتىلى ارقىلى ءومىر سۇرەتىندىگىن جانە ادام بالاسىنىڭ پاتريوتتىق سەزىمى، ادامگەرشىلىك بەينەسى، ينتەللەكتۋالدىق كەلبەتى وسى ۇلى قۇبىلىسپەن كىندىكتەس، وزەكتەس ەكەندىگىن ءتۇپ – تامىرىنان تانىعان.

ۇلت ۇستازىنىڭ «جاڭا ءالىپبيى مەن جاڭا الىپپەسى ءبىزدىڭ مادەني وركەندەۋىمىزگە; ءتىلىمىزدىڭ تازا ساقتالۋىنا»، ء«تىلدىڭ تەرەڭدىگى مەن شەبەرلىگىن، ءتىل مادەنيەتىنىڭ ءمانىن، قاسيەتىن دالەلدەپ، ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەۋگە» لايىقتى دەپ باعالاعان شاكىرتى تەلجان شونان ۇلى: «گازەتتەردى تاراتۋ جونىندەگى تەحنيكالىق جۇمىستاردى ءوز جارى مەن قىزى اتقاردى، ويتكەنى ەكسپەديتور مەن حاتشى جالداۋعا العاشقىدا قاراجات تا بولماعانىن ايتادى».

ءسويتىپ، «قازاق» گازەتى 1918 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن شىققان.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى، نەگىزىنەن العان­دا، قازاق الىپپەسى مەن فونەتيكاسىنىڭ، سينتاك­سيسى مەن ەتيمولوگياسىنىڭ، ادەبيەت تەو­ريا­سى مەن مادەنيەت تاريحىنىڭ ايتۋ­لى مامانى، ۇلتتىق تەرمينولوگيانىڭ اتا­سى. شىن مانىسىندەگى، وقىمىستى – فيلو­لوگ.

جۇرتشىلىقتىڭ «قۇرانداي قولتىق­تاپ» قاستەرلەگەن ء«تىل قۇرالى» دەپ اتالاتىن وقۋلىعى 1914 جىلى ورىنبوردا باسىلعان. قازاق تىلىندەگى دىبىستار قۇرىلىسى، سينگارمونيزم زاڭدىلىقتارى، سوزدەردىڭ بۋىنعا جىكتەلۋى، ءسوز تۇلعاسى ء(تۇبىر ءسوز، تۋىندى ءسوز، قوس ءسوز، قوسالقى ءسوز، قوسىمشا)، ءسوز تابى (اتاۋىش سوزدەر، شىلاۋ سوزدەر، وداعاي) تابيعاتى انىقتالادى. ال ء«تىل قۇرالىنىڭ» ەكىنشى كىتابى 1922 جىلى تاشكەنتتە جاريالانادى. سونان سوڭ ء«تىل تانىتقىش» دەيتىن كەلەسى ەڭبەگى 1924 جىلى ورىنبوردا جارىق كورەدى. بۇل كىتاپ قازاق ءتىلىنىڭ سينتاكسيسىن ەگجەي-تەگجەي تامىلجىتا بايانداعان وقۋ قۇرالى. ءسوز، سويلەمدەردىڭ بايلانىسۋ تاسىلدەرى، ىشكى قۇرىلىسى، سىرتقى سيپاتى، تۇرلاۋلى، تۇرلاۋسىز مۇشەلەر، تولىمدى، تولىمسىز، بولىمدى، بولىمسىز، حابارلى، سۇراۋلى، لەپتى، تىلەكتى، بۇيرىقتى، سويلەم تۇرلەرى (ىرگەلەس، قۇرمالاس، ساباقتاس، سالالاس) ناقتى تالدانادى. وسىناۋ اتاۋلار مەن ۇعىمدار احمەت بايتۇرسىن ۇلى اكەلگەن جاڭالىقتار.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇشقىر ويلى، تاپقىر ءتىلدى وقىمىستى ەكەندىگىنە 1924 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ 12-17 كۇن­دەرى ورىنبوردا وتكەن قازاق-قىرعىز ءبىلىم­پازدارىنىڭ تۇڭعىش سەزىندە سويلەگەن ءسوزى تولىق ايعاق. جازۋ تاريحىن قوزعاعاندا گرەك، لاتىن، اراب، يران، ەۋروپا حالىقتارىنىڭ ادەبي-مادەني دەرەكتەرىنە جۇگىنەدى. الىپپە ءتۇزۋ جونىندەگى مىنا پىكىرلەرىن كەلتىرەلىك: «1. جاقسى ءالىپبي تىلگە شاق بولۋ كەرەك. ولشەنبەي تىگىلگەن، و جەر، بۇ جەرى بويعا جۇعىسپاي، قولبىراپ، سولبىراپ تۇرعان كەڭ كيىم سياقتى ارتىق ارىپتەرى كوپ ءالىپبي دە قولايسىز; بويىڭدى قىسىپ، ءتانىڭدى قۇرىستىرىپ، تىرىستىرىپ تۇرعان تار كيىم سياقتى، ءارپى كەم ءالىپبي دە قولايسىز بولادى.

  1. جاقسى ءالىپبي جازۋعا جەڭىل بولۋعا ءتيىس. ءالىپبيدىڭ ءارىپ، سۋرەتتەرى قيىن بولسا، مۇشەلەرى كوپ بولسا، جازۋدى ۇزاقتاتىپ ۋاقىتتى كوپ الادى.
  2. ءالىپبيدىڭ جاقسىسى باسپا ىسىنە قولايلى بولۋعا ءتيىس. ءارىپتى تىزگەندە وڭاي تىزىلەتىن، باسقاندا ورىندى از الاتىن ءالىپبي ءباسپاسوزدى ارزانداتادى.
  3. جاقسى ءالىپبي ۇيرەتۋگە دە قولايلى بولۋعا ءتيىس. ءارپى سارا جازۋعا وڭاي، باسپاسى مەن جازباسىنىڭ سۋرەتى جاقىن ءالىپبي ۇيرەتۋگە جەڭىل بولادى.

جاقسى الىپبيگە لايىق بۇل ءتورت سيپاتقا كەلمەيتىن الىپبيلەردىڭ ءبارى دە كەمشىلىكتى ءالىپبي بولماق» ( قازاق-قىرعىز ءبىلىمپازدارىنىڭ سەزى. ورىنبور، 1924).

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسال» دەگەن جيناعى 1913 جىلى ورىنبوردا شىقتى. ونان سوڭ «ماسا» اتتى كىتابى بىرنەشە مارتە باسىلعان. ءبىرىنشى باسىلىمى 1911 جىلى ورىنبوردا، ال ءۇشىنشى باسىلىمى 1922 جىلى قازان ءناشرياتىنان جارىق كورگەن. جالپى، كوزى تىرىسىندە 1909-1927 جىلدار ىشىندە 56 كىتابى جاريالانعان.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ ءدىنى، ءتىلى، جازۋى سۇمدىق پىكىر، سۋىق قولدان تىنىش بولارعا كەرەك» دەيتىن پىكىرى بار.ۇلت ءتىلىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دايەكتەپ تۇسىندىرۋىندە دە ءبىر تاڭعاجايىپ سىر بارداي. بۇعان كۋا: «قازاقتا گازەتا، جۋرنال، كىتاپتار جوق كەزىندە جوعالماعان ءتىل گازەتا، جۋرنالى شىعىپ، كىتاپتارى باسىلىپ،جىلدان-جىلعا ىلگەرى باسىپ كەلە جاتقاندا،قازاق ءتىلى جوعالماس» دەيتىن ادىلەتتى، شىنايى تۇجىرىمى ويلاندىرادى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلى تۋراسىنداعى وي-تۇجىرىمدامالارىنىڭ نەگىزىندە ۇلى دالانىڭ رۋحى، سىرى، كۇيى، بوياۋى، كەڭدىگى بار. ەندى ونىڭ دانالىق پىكىرلەرىنە ۇنىلەيىك:

  1. «ەدىلدەن باستاپ ەرتىسكە دەيىن، ورالدان باستاپ اۋعانعا شەيىن قازاقتا ءتىل دە ءبىر، ەملە دە ءبىر».
  2. «قازاقتا جازۋ – سىزۋ بولماعان سوڭ، جالعىز-اق تابيعاتتىڭ زاكونىنا ەرگەن:سوندىقتان ءتىلى ازباعان!»
  3. « 20-شى عاسىرعا شەيىن تۇرىكتىڭ ءتىلىن ازدىرماي اسىل كالپىندا الىپ كەلگەن، ءتىل تۇرعىسىنداعى ابىروي مەن العىس قازاققا ءتيىستى» (قازاقشا ءسوز جازۋشىلارعا. «شورا» جۋرنالى، 1913 جىل، № 4. 110-113 بەتتەر)

راسىندا، ءتىلىمىز تازا، ءمولدىر، ساۋلەلى، حالىقتىڭ پسيحوفيزيولوگيالىق تابيعاتى ۇلى جاراتىلىستىڭ تامىلجىعان اۋەنىنە باعىنعان، «تابيعاتتىڭ زاكونىنا ەرگەن». جانە دە سويلەۋ جۇيەلەرىنىڭ مەيلىنشە ءمىنسىز تۇزىلگەنىن، تىزىلگەنىن دىتتەگەنى سونداي، «ادەبيەت ءتىلى اۋىلداعى قازاقتىڭ حات بىلەتىن، بىلمەيتىن – قايسىسىنا بولسا دا تۇسىنىكتى بولۋىن كوزدەدى».

ۇلت ءتىلى – حالىقتىڭ تۇرمىس-تىر­شىلىگىنىڭ، رۋحاني ءومىرىنىڭ، تانىم-پايىمىنىڭ، تاريحي زەردەسىنىڭ، عارىشتىق وي-ساناسىنىڭ، شىعارماشىلىق-ينتەل­لەكتۋالدىق الەۋەتىنىڭ شارايناسى. وندا كەزدەيسوق نارسە جوق. وسى رەتتە احاڭ كەلتىرگەن، قولدانعان مىسالداردىڭ فيلو­سوفيالىق ماعىناسى بار. ۇلى بابالارىمىزدىڭ جەر-جاھانداعى اياعى جەتكەن ايگىلى شاھارلار، مەملەكەتتەر مەن الۋان-الۋان ۇلتتار تەگىننەن-تەگىن ايتىلماعانى تۇسىنىكتى. ايتالىق:

ستامبۋل پاتشا بولساڭ دا قۇدىس، شامعا،

بۇحارمەن، حۇكىم ەتسەڭ دە حيندۋستانعا،

اعىلشىن، قىتاي، ياپون، رۋمدى الىپ،

ءدىن تۇزەپ، ءامىر ەتمسەڭ دە بۇل جاھانعا.

تۇتساڭ دا جەتى ىقىلىمنىڭ ءبارىن تەگىس،

كىرەرسىڭ اقىر ءبىر كۇن كورستانعا.

ء(تىل – قۇرال. قازاق ءتىلىنىڭ سارفى. 2-ءنشى جىلدىق. ورىنبور، 1915).

مۇنداعى تەرەڭ سىرلار، سارىندار ەرتە، ەرتە زامانداعى اتتيلانىڭ، ءال-ءفارابيدىڭ، بەيبارىس سۇلتاننىڭ، قۇتبتىڭ، سايف سارايدىڭ، قادىرعالي بابىردىڭ، مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ، كوشىم حاننىڭ، ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ داۋىستارىن جەتكىزگەندەي. عۇلامالىق پەن تەرەڭدىكتەن جارالعان احاڭنىڭ تۇبەگەيلى شىنايى ويى وسى.

ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق باستاۋىش مەكتەبىنىڭ ىرگەتاسى، بەلومىرتقاسى،باستى تۇلعاسى – ءبىلىمدى، ونەرلى، ونەگەلى مۇعالىم، سونان سوڭ ءمىنسىز وقۋ كۇرالدارى، وقۋشى­لاردىڭ دۇنيەتانىمىن، كوزقاراسىن،ويلاۋ جۇيەسىن، ءبىلىم دەڭگەيىن تولىقتىراتىن كەرەكتى پاندەر تۋراسىنداعى ۇستانىمدارى وركەنيەت عاسىرىندا دا كوكەيكەستى.

«مەكتەپتىڭ جانى – مۇعالىم».... ياعني، مۇعالىم ءبىلىمدى بولسا، بىلگەن ءبىلىمىن باسقاعا ۇيرەتە بىلەتىن بولسا، ول مەكتەپتەن بالالار كوبىرەك ءبىلىم ءبىلىپ شىقپاقشى». «..ەڭ اۋەلى مەكتەپكە كەرەگى ءبىلىمدى، پەداگوگيكا، مەتوديكادان حاباردار، وقىتا بىلەتىن مۇعالىم ء«ىستىڭ تولىق جاكسى بولۋىنا، قۇرالدار سايلى ءھام جاقسى بولۋى شارت»

«قازاق باستاۋىش مەكتەبىندە 1) وقۋ 2) جازۋ 3) ءدىن 4) ۇلت ءتىلى، ۇلت تاريحى، ەسەپ، شارۋا-كاسىپ، جاعرافيا جاراتىلىس جايى» وقىتىلادى. (مەكتەپ كەرەكتەرى. «قازاق»، 1914 جىل، 17 ماي №62)

ۇلت ۇستازىنىڭ تۇپكى ماقساتى – ءبىلىمدى، عىلىمي-شىعارماشىلىق الەۋەتى جوعارى، سانالى، زەردەلى، كەمەل ادام تاربيەلەۋ. ول:

«وقۋسىز حالىق قانشا باي بولسا دا، ونىڭ بايلىعى ونەرلى حالىقتاردىڭ قولىنا كوشپەكشى» دەي وتىرىپ، «جان تاڭىرقارلىق نارسەنىن ءبارى عىلىممەن تابىلعان» دەپ تۇيىندەيدى (وقۋ جايى. «قازاق»، 1913 جىل، 21 اپرەل، №11).

وسىناۋ كەشەندى كونتسەپتۋالدى ۇلى يدەيالارىن، ويلى تۇعىرنامالىق، ستراتەگيالىق تۇجىرىمدارىن باستاۋىش مەكتەپتىڭ 3-4 سىنىپتارىنا ارنالعان حرەس­توماتياسىندا (تەلجان شونان ۇلىمەن بىرىگىپ جازعان) قولدانىسقا ەنگىزگەن. مۇندا ادەبيەت، مادەنيەت، تۇرمىس، ەڭبەك، تاريح، عىلىم ( وسىمدىك پەن جاندىك)، تابيعات قۇبىلىستارى، دۇنيە (ياعني جەر شارى، عارىش الەمى) تاقىرىبىندا مىڭ قىرلى، مىڭ سىرلى، مىڭ قۇپيالى ماتەريالدار توپتاستىرىلعان.

سان سيپاتتى تاڭدامالى اڭگى­مەلەردە، تامسىلدەردە، پوەزيالىق، جارالىس­تانۋ­شىلىق شىعارمالاردا تۇلعاتانۋ، ەلتانۋ، حالىقتانۋ، مادەنيەتتانۋ، شەجىرەتانۋ، ءتورت ت ۇلىك مال اتاۋلارىنىڭ سىرى، اڭ-قۇس­تار دۇنيەسى، وسىمدىكتەر الەمى، جەر قۇرى­لىسى، اسپان قۇپياسى، ەگىنشىلىك، باقتا­شىلىق جايىندا قىزعىلىقتى مالىمەت­تەر، ماعىنالى عيبراتتار، كوركەمدىك-پال­سا­پالىق، الەۋمەتتىك سارىندار جەتكىلىكتى.

مىسالى: 1. «تەرميت دەگەن اق قۇمىرس­قالار كادىمگى قالا سالادى: تەرميتتىڭ ۇيالارىنىڭ بيىكتىگى ءۇش تاياقتاي، ۇزىندىعى ون بەس تاياقتاي بولادى: ءوزى مىقتاپ سالىنادى، توبەسىنە ادام تۇگىلى مال شىقسا دا كوتەرە بەرەدى. ۇيلەرىنىڭ ىشىندە بالالارى تۇراتىن، تاماقتارى تۇراتىن، قاراۋشىلارى تۇراتىن، جۇمىسشىلارى، سوعىسشىلارى، باستىقتارى تۇراتىن بولمەلەرى باسقا-باسقا بولادى. سۋ اعىزاتىن بولمەلەرىنىڭ ىشىندە دە ارىقتارى بولادى. قىسقاسى، تەرميتتەردىڭ تۇراتىن جەرى ادەمى سالىنعان قالا سياقتى» (« جاندىكتەردىڭ ءۇي سالۋى»)

  1. «شىبىنشى دەگەن شوپتەر بار. شىبىنشى گ ۇلىن، جاپىراعىن اڭقىتىپ اشىپ تۇرادى. ىشىنەن جەلىم سياقتى ءسول شىعادى. ماسا،شىبىن كەلىپ جاپىراعىنا قونسا، الگى جەلىمسىماعى جابىسىپ جىبەرمەيدى. شىبىن جانتالاسىپ ۇرىنىپ جاتقاندا،جاپىراعىنان مۇرتتارى ءيىلىپ كەلىپ، شىبىنعا سۋىن شاشىپ جىبەرەدى.الگى سۋى قىشقىل. قىشقىل سۋ ماسا، شىبىندى ءىرىتىپ، قايناتىپ شوپكە اس قىلىپ بەرەدى. سونىمەن شىبىنشىل شوپتەر ەت جەپ كۇن كورەدى. بۇلار قاسقىر، تۇلكى، يت، ادام سياقتى. وسى كۇنى 400-گە تارتا ەت جەيتىن ءشوپ بەلگىلى». (جاندىكتەردىڭ وسىمدىكتەرمەن قورەكتەنۋى»)

سوندا مىناۋ عالام نازىك بايلانىس­تاردان، سەبەپتەردەن، ساباقتاستىقتار-دان بولاتىندىعىن، جاراتىلعاندىعىن تولىق تۇسىنۋگە جول اشادى. «ادامدىق ءدانىن... قايىرىلىمدىق ءدانىن سەبۋشى» (تەلجان شونان ۇلىنىڭ سيپاتتاماسى) ا.بايتۇرسىن ۇلى دۇنيەنىڭ، تابيعاتتىڭ، دامۋ فيلوسوفياسىن بىلايشا سيپاتتايدى: «دۇنيەدە وزگەرمەيتىن نارسە جوق. دۇنيەدە تابيعي، نەگىزدىڭ جولى وزگەرىس...ىلگەرى باسىپ، جەتتىگە، جەتىلە ءوسىپ-ونە وزگەرۋ تابيعات تاعدىرىنىڭ جولى – جارىس، تالاس، تارتىس كۇرەس. بايگە ونەرلى جۇيرىكتىكى، ادىستىنىكى» ء(«وربۋ»).

ا.بايتۇرسىن ۇلى ءىلىمىنىڭ وزەگى – دىبىستىڭ، ءسوزدىڭ، سويلەمنىڭ سىر-سيپاتىن، رەڭىن، بوياۋىن، ءۇن-اۋەنىن جىعا تانۋ، دۇرىس قولدانۋ، زاڭدارىن ءبىلۋ، كوركەمدىك مازمۇنىنا وي جۇگىرتۋ، ءسويتىپ دۇنيەتانىمىن تەرەڭدەتۋ، وي-ءورىسىن كەڭەيتۋ، زاتتىڭ سىرىنا قانىعۋ، ويىڭدى، ءتىلىندى جاتتىقتىرۋ، داعدىلاندىرۋ. ونىڭ ء«تىل-قۇرالىندا»:

ەدىل بويى توعاي بار.

توعاي تولى نوعاي بار.

بۋرىل اتتا بۇعاۋ بار

ونى كەسەر ەگەۋ بار

سوم تەمىرگە بالعا بار،

سومسىنعانعا اللا بار

دەيتىن مىسال – عيبرات حح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنداعى ەل مۇعالىمدەرى بۋرىل تۇلپار دەگەنىمىز قازاق ەلى، بۇعاۋ – اكىمشىلىك-امىرشىلىك جۇيە، كەڭەس وكىمەتى، سوم تەمىردى قالىپقا سوققان بالتا بولاتىن بولسا، وزگەلەردى قومسىنىپ-قورسىنعاندى، زورسىنعاندى اللا عانا تۇزەتەدى دەپ تۇسىندىرەدى ەكەن.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى شىن ماعىنا­سىن­دا كەڭ قۇلاشتى ءبىلىمپاز عۇلاما بولۋمەن قاتار، سەركە ءسوزدىڭ تىزگىنىن ۇستاعان مارقاسقا كوسەمسوزشى دە. ول كوسەم ءسوزدى بىلايشا ايقىنداپ سارالاعان. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كورسەتۋىنشە، بۇل جانرلىق ءتۇردى «الەۋمەتكە ايتقانىن ىستەۋ ماقساتپەن شىعارىلاتىن ءسوز» «الەۋمەت ىسىنە باسشىلىق، پىكىر جۇرگىزەتىن ءسوز بولعاندىقتان دا كوسەم ءسوز دەپ، اتالادى» دەپ، ونىڭ جاي-كۇيىن، تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىن­دىرەدى. كوسەم ءسوزدىڭ قوعامدىق-ساياسي، مادەني-فيلوسوفيالىق، الەۋمەتتىك قىز­مەتىن جان-جاقتى بايانداعان جانە ازات­تىق رۋحىن اڭساعان سارابدال ساناتكەر: «الەۋمەت، شارۋاشىلىق، قازىنالىق، مەك­تەپتىك، سوتتىق، ساياساتتىق، تاعىسىن تاعى سونداي قوعامشىلىق ىستەرىن تۇزەۋ، جاڭا­لاۋ، وزگەرتۋ كەرەك بولعان كەزىندە، حالىقتى سوعان كوسەم ءسوز ارقىلى ۇيىتىپ، كوبىنىڭ ميىنا قوندىرىپ، كوڭىلىنە سىڭىرەدى»، – دەپ ناقتىلى تۇجىرىم جاسايدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كوسەم سوزدەرىندە كەمەل كەلەشەكتىڭ باستى سيپاتى – مەكتەپ، ءبىلىم، وقىتۋ ماسەلەسى، ۇستاز تۇلعاسى، ء«بىلىمنىڭ باس قۇرالى – كىتاپ» جايلى مەيلىنشە كوكەيكەستى، مەرۋەرتتەي ءمولدىر ەتىپ، جىپكە تىزگەندەي ەتىپ جۇتىنتىپ جەتكىزەدى. بۇل ورايدا «قازاقشا وقۋ جايىنان» (1913) كوسەمسوزىندەگى مىنا ءبىر پىكىرلەرىن كەلتىرگەن ءجون بولار. «قازاق ىسىندەگى نەشە ءتۇرلى كەمشىلىكتى كوبى تۇزەلگەندە وقۋمەنەن تۇزەلەدى» دەپ، وقۋدىڭ مانىسىنە ايرىقشا ءمان بەرەدى. نەگىزىندە، قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق زاڭدىلىقتارىن مۇقيات ساقتاۋ، داۋىستى-داۋىسسىز دىبىستاردى ناق-ناعىمەن ايتىپ كەلىستىرىپ جەتكىزۋ، سويلەۋ ونەرىندەگى ءتىل، كىشكەنە ءتىل، كومەي، استىڭعى جاق، تاڭداي قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە جاتتىقتىرۋ – مۇعالىمنىڭ باستى پارىزى. «دىبىسپەن بالالاردى جاتتىقتىرۋ – وقۋ مەن جازۋ ۇيرەتۋدىڭ نەگىزى، ءىستىڭ باسى ءتۇزۋ باستالسا، بارىسى دا ءتۇزۋ بولماقشى» دەپ جازادى.

ول سونداي-اق ء«بىلىم جارىسى» (1913)، «وقىتۋ جايىنان» (1913) «ورىسشا وقۋ­شىلار» (1913)، «مەكتەپ كەرەكتەرى» دەگەن كوسەم سوزدەرىندە وقۋ ءىسى، ەلدى ساۋ­لەلەندىرۋ ماسەلەسىنىڭ ءمانىسى ەگجەي-تەگ­جەي قاراستىرىلادى. ايگىلى «مامانيا مەدرەسەسىن» قۇرعان، قازاق رومانىنا بايگە جاريالاعان ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ كورنەكتى ۇيىمداستىرۋشىسى، رەفورماتور ەسەنقۇل مامانوۆ تۋرالى لەبىزىن اتاپ وتپەسكە بولمايدى.

احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاقتىڭ ىشىن­دەگى سايلاۋ، بيلىك، قاعيدا-ەرەجە تۋراسىندا دا وي-پىكىرلەر وربىتەدى. «تاعى دا نارودنىي سوت تۋرالى» (1911) ماقالاسىندا كوكەيكەستى ماسەلەلەردى ءتۇپ-تامىرىنان قوزعايدى. سايلاۋ بارىسىندا «ەرەگىس»، «تالاستىڭ» سالدارى جايىندا ساليقالى ءتۇيىن جاسايدى، بۇل بالەلەردى وتكىر تىلمەن تۇيرەيدى. «تالاس بولعان سوڭ تالاسقان يت ءبىرىن-ءبىرى اياي ما؟ سول سىقىلدى جەڭگەن يت جەڭىلگەن ءيتتى قانداي تالايدى» دەپ قىنجىلادى. تۇپتەپ كەلگەندە، «بالالاردىڭ اسىق ۇتىسقان ويىنى سىقىلدى» دەپ وكىنىش بىلدىرەدى.

ا.بايتۇرسىن ۇلى ەلشىلدىك-مەم­لە­كەتشىلدىك، ۇلتتىق ار-نامىس، ۇلتتىق مۇرات، ۇلتتىق مۇددە، ۇلتتىق سانا-سەزىم تۇرعىسىنان وي تولعاپ، ۇلتىنىڭ تاعدىرىن، جەر-سۋىنىڭ تاعدىرىن، ءتىل، ءدىن، ءدىل، مادەنيەت، ادەبيەت تاعدىرىن ىڭكار جۇرەگىمەن، جان-تانىمەن قابىلداپ، داۋىلپازشا دابىل قاعادى. ءسويتىپ، ويۋلى-ويلى ءتاستۇيىن پىكىرلەرىن، تولعامدارىن ەسىلتىپ-كوسىلتىپ دالەلدەپ، دايەكتەپ وتىرادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عۇلامالىق زەردەسى سوزگە دە، ويعا دا، پىكىرگە دە زەرگەرلىك-شەبەرلىگىمەن دە، سۋرەتكەرلىگىمەن دە، ازاماتتىعىمەن دە، قايراتكەرلىگىمەن دە تەرەڭ ۇيلەسىم تابادى. بۇعان فيلوسوفيالىق ءمانى، گارمونيالىق كەلىسىمى، رۋحاني-ىزگىلىك مازمۇنى ءبىر-بىرىمەن شەبەر ۇشتاسقان مىنا ءبىر جارقىن دانالىق، تاپقىرلىق مىسالداردى كەلتىرسەك تە بولادى. ماسەلەن:

  1. «بالام دەگەن جۇرت بولماسا، جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان شىقسىن!».
  2. «مويىنداعى بورىشتى ءبىلۋ – ءبىلىم ءىسى، بورىشتى تولەۋ – ادامشىلىق ءىسى».
  3. ء«بىلىم – ءبىر قۇرال. ءبىلىمى كوپ ادام قۇرالى ساي ۇستا سىقىلدى، نە ىستەسە دە كەلىستىرىپ ىستەيدى».
  4. «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى، باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك».

ء«بىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كا­سىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كە­رەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك».

مىنەكەي، ادامنىڭ تىرشىلىك، تۇرمىس جولىندا سونشالىقتى بويتۇمارداي قاستەرلى، دۇعاداي قاسيەتتى ارتىقشا كورىكتى تۇجىرىمداردى تۋىنداتقان. بۇلار بەينە ءبىر ۇلى دالانىڭ رۋح كىتابى.

اسىلى، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ونەردەگى، ومىردەگى، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ۇستانىمىنا مىنا ءبىر شىنايى لەبىزى ايعاق.

ادامدىق ديحانشىسى قىرعا شىقتىم،

كولى جوق، كوگالى جوق قۇرعا شىقتىم.

تۇقىمىن ادامدىقتىڭ شاشتىم،

ەكتىم،

كوڭىلىن كوگەرتۋگە قۇل حالىقتىڭ – دەيدى ۇلت ۇستازى. راسىندا، ادامزات قوعامىنىڭ كوركەيۋى «ادامدىق تۇقى­مىنىڭ» مۇمكىندىگىنشە تەرەڭنەن تامىر­لانىپ، جايقالىپ وسۋىندە، بەرەكەلى ونۋىندە. سوندا عانا قوعامدا رۋحاني قۇندى­لىقتار مولايىپ، ەلدىڭ دۇرىستىق جولىندا دامۋىنا، ساۋلەلەنۋىنە داڭعىل ءورىس، سونى سوقپاق، بەرىك ىرگەتاس قالانادى، ەلگە قورعان بولار وعىلان، تۇلعالار قالىپتاساتىنىن مەڭزەيدى.

بۇل ورايدا زامان تولعاتقان زاڭعار تۇلعانىڭ «قالام قايراتكەرلەرى جا­يىنان» («ەڭبەكشى قازاق»، 1922 جىل، 8 شىلدە، №29) دەيتىن كوسەمسوزىندەگى ءتۇيىندى تۇجىرىمدارى جوو-نىڭ ستۋدەنتتەرىنە ارنالعانداي.

«ۇيرەنۋ دەگەنىمىز وقۋ» دەپ شەگەلەيدى ا.بايتۇرسىن ۇلى. بۇل ويىن ءارى قاراي بىلايشا ورىستەتىپ ورنەكتەيدى. «مادەنيەت كۇشەيەدى ونەر-ءبىلىم كۇشىمەن، ونەر-ءبىلىم كۇشەيەدى وقۋمەن. وقۋ ءىسى ساباقتاس ادەبيەتپەن. وقۋ ادەبيەتتى كۇشەيتەدى، ادەبيەت وقۋدى كۇشەيتەدى. وقۋ مەن ادەبيەت، ءبىرىن-ءبىرى قولداپ، ءبىرىن-ءبىرى كوتەرمەلەپ، ءبىرىن-ءبىرى سۇيرەيدى. وقۋسىز ادەبيەتتىڭ كۇنى جوق، ادەبيەتسىز وقۋدىڭ كۇنى جوق. ازاتتىق اسىلى مادەنيەتتە، مادەنيەت كۇشەيۋىنىڭ تەتىگى وقۋ مەن ادەبيەتتە!» احاڭ «ناقتى، زاتتى» (اكادەميك ز.قابدولوۆتىڭ مانەرى) تۇرعىدان وي تولعايدى.

ساڭلاق ساناتكەردىڭ ۇلى مۇراتى – ۇلت تاۋەلسىزدىگى مەن قاۋىپسىزدىگىنە جەتۋ، ەلدىڭ رۋحىن، ساناسىن وياتۋ، ەل مەن جەردىڭ تۇتقاسىن ۇستاۋ، ماڭگىلىك ەلدىڭ رۋحاني- دانالىق قۇندىلىقتارىن گۇلدەندىرۋ. بۇل ورايدا قان تامىرىڭدى سولقىلداتارلىق مىنا ءبىر زارلى تولعاۋدىڭ تۇڭعيىق تەرەڭىنە بويلايىق:

قايران ەركىن زاماندارىڭ!

تارلىقتا تۇر امالدارىڭ!

ەركىن دالا ەركىڭ قايدا؟

نۋلى، نۋلى جەرىڭ قايدا؟

سۋلى، سۇلۋ كولىڭ قايدا؟

ەل قورعانى – ەرىڭ قايدا؟

ەركىن كوشكەن ەلىڭ قايدا؟

تۋرا ايتاتىن ءبيىڭ قايدا؟

ادال كوڭىل اقتىق قايدا؟

باۋىر تارتقان جۇرەك قايدا؟

نامىس قىزعان سۇيەك قايدا؟

باۋىر، جۇرەك تالاس بوپ تۇر،

نامىس، سۇيەك قالاش بوپ تۇر.

(«جۇباتۋ»)

قازاق ەلىنىڭ مەرەيلى، مارتەبەلى تاۋەلسىز مەملەكەت، ۇلى دالانىڭ ناعىز امبەباپ يەسى اتانىپ، ۇلتتىڭ ءتىلى، ساناسى، رۋحى، ءداستۇرى، ونەرى، عىلىمى، اسكەري قابىلەتى كوركەيىپ–وركەندەپ، «ەلىن قورعايتىن ەر بولايىق، ەرىن قولدايتىن ەل بولايىق!» دەپ، قازاقتىڭ ۇلى كوشى زامانا زاڭعارلارىنا نىق قادام باسىپ، قۇلاش سەرمەپ، الەم قاۋىمداستىعىندا ورنىن ويىپ السىن دەگەن ۇلى تىلەگى – ماڭگىلىك اقيقاتقا اينالعان دەۋگە بولادى.

 

سەرىك نەگيموۆ،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇمىتىلماس تاريحي ءسات

پىكىر • بۇگىن، 07:43

باتىل كوزقاراس، بايىپتى جول

پىكىر • بۇگىن، 07:42

ەل سەنىمىن ارتتىرعان

پىكىر • بۇگىن، 07:41

قاپىسىز حالىق قالاۋى

پىكىر • بۇگىن، 07:40

شاعىن بيزنەستىڭ شاراپاتى

بيزنەس • بۇگىن، 07:39

ساپالى ينتەرنەت قولجەتىمدى

قوعام • بۇگىن، 07:35

جاس ساياساتكەر مەكتەبى

قوعام • بۇگىن، 07:33

ماماندىق تاڭداۋدىڭ ماڭىزى

قوعام • بۇگىن، 07:31

شابانباي بيگە قۇرمەت

ايماقتار • بۇگىن، 07:30

ۇقساس جاڭالىقتار