- ەپوستىق تەگەۋرىن
دۇكەنباي دوسجان – قازاق حالقىنىڭ ەلدىك ءبىتىم-بولمىسىن, سالت-ءداستۇرىن, ۇلتقا ءتان دارا ەرەكشەلىگىن ارتقىعا ميراس ەتكەن تاڭداۋلى جازۋشى. وتكەن ءومىر ايناسى ۋاقىتپەن وزگەرىپ, جەر بەتىندە ءار بۋىن ءوز كەزەگىمەن الماسقان سايىن قايتالانباس ەتنوگرافيالىق كەسەك قازىناعا اينالا بەرمەك. جازۋشىنىڭ قوس ۇزدىك اڭگىمەسى – «قىمىز» جانە «كوكپار» بۇعان ايعاق. ەسكىشە ايتسا, «ۋىقتى باسقۇر ۇستايدى, ۇلتتى ءداستۇر ۇستايدى». داستۇرگە بەرىك دانا حالىقتار جارىق دۇنيە تۇرعانشا تۇرادى, ازىپ-توزبايدى.
قىمىز – كوشپەلى اتالى جۇرت, ارۋ ەلدىڭ ۇلتتىق سۋسىنى. ەرتەدە تۇركىلەر كۇن كۇركىرەۋىن «كوك ايعىر كىسىنەدى» دەپ ميفتىك سانامەن قابىلداعان. ءجۇزىم باقتارى توگىلگەن ەلدەر شاراپ ىشەدى, مال وسىرگەن قازاق, قىرعىز, ساحا, باشقۇرت قىمىز ىشەدى. كوشپەلى ناسىلدە جىلقى كۋلتى اينىمايدى: «شالعىنعا جونىن كومىلتىپ, / ق ۇلىندى قازاق بايلاۋى» (دۋلات باباتاي ۇلى), «سابادان قىمىز قۇيدىرىپ», «باي بايعۇسىم دەسىن دەپ, / شاقىرىپ قىمىز بەرسىن دەپ» (اباي), «قىمىز ءيىستى جىبەك جەل» (ساكەن سەيفۋللين). گەنەتيكالىق كود كەڭ دالادان باستالعان: «قىردىڭ قۇلا قۇلانىن/ قىمىز ءۇشىن بايلادى». (ابزال بوكەن). قاسىمحان بەگمانوۆ بايان ولگەيدە قازاق ءالى كۇنگە كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن ءومىر سالتىنا قىزىعۋدان جازعان: «قىمىزىن ىشكەم ءۇش رەت, / ەسكە السام ءالى شولدەيمىن».
پوەزيادا قىمىز سارقىلمايدى, پروزا جانرىندا مارتەبەلى قىمىزدان ليريكالىق كەيىپكەر جاساۋ دۇكەنباي دوسجاننىڭ ۇلەسىنە تيگەن. ارداق تۇتقان ازاماتقا ءبىر تورسىق قىمىز اپارا جاتقاندا اقتاتە دالابايعا: «شولپان تۋا قىمىزعا قازدىڭ ءبىر ءتۇيىر ءسۇر مايىن جۇتقىزدىم» دەۋى سونىڭ بۇلتارتپاس نىشانى. اۆتور جانسىز تورسىق پەن سۇيىققا جان بىتىرگەن ءتارىزدى بولعانى نەلىكتەن؟ مۇنىسى سۇيگەن جۇرەكتىڭ بۇلقىنىسى, ادامي ماحابباتتىڭ بۇلا كۇشىن كەيىپتەۋدەن تۋعان اسىرەلەۋ.
كوسموس جانە ەپوس. قۇس جولىنان تارالعان تابيعي تەربەلىستەن ەپوس تۋاتىن تارىزدەنەدى. ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ەپيكالىق جىراۋلىق ەنەرگەتيكاسى جويقىن, ولمەس ءتىرى سوزگە قۇيىلعان قۇدىرەتتى جىر نوسەرى – ەكسپرەسسيۆتى تابيعات ليريكاسىندا عالامات ءسوز قورىنىڭ قيساپسىز قازىناسىنان ءارى ەرتەدەن سالسا كەشكە وزعان, ىلديعا سالسا توسكە وزعان ۇدەمەلى, جەر مەن كوكتى وراعان جاندى سۋرەتتەۋدەن باس اينالادى. سامۇرىق قۇس ەر توستىكتى ارقاسىنا وتىرعىزىپ كوك جۇزىندە ۇشقانداي. تالانتتى قۇداي قۇلاي بەرسە اقىندىق قۋات تەڭدەسسىز اسقاق بولار ما! ۇلى اقىن كىندىگىنەن بايلانعان تۋعان ولكەسى جەتىسۋدىڭ سۋىن, تاۋ-تاسىن, اڭ-قۇسىن, وسىمدىكتەرىن كوزگە كورسەتكەندەي قىلىپ سوزبەن بەينەلەۋىندە قىلداي جاساندىلىق, توزاڭداي ءمىن جوق. ەجەلگى باقسىنىڭ سارناۋىنداي بەيسانالى جىر تولاسسىز اتقىلايدى. سالتاتتى ساياتشى ءىلياس, تاۋدا قوزى باققان بالا اقىن كەزىنەن كوزى كورگەن, جانى سۇيگەن جاراتىلىس كورىنىستەرىن قالت جىبەرمەي, ءماجنۇن جۇرەكپەن عارىشتىق ىرعاققا باعىنىپ, كوركەمدىككە تابىنىپ, قىمىزعا قاتىستى دەرەكتەردى تالماي جىرلايدى: «قىمىزىن سول جايلاۋدىڭ ىشكەن كىسى,/«بايگىگە» قوساد ءوزىن تاڭ اسىرىپ», «...مىڭ جىلقى مىجىرايا جانتايىسقان», «...قۋىپپىز كوك جايلاۋدا ءبىر كۇن ەلىك, / جەلىكتەن كىسى امان با قىمىز ىشكەن», «...قۇزارى قۇدىرعىنىڭ قۇلدىر شۇناق, / ورىكتى ول بوز بيەدەي جەلىندەگەن» («تاۋ سۋرەتى»); «...ۇستىڭنەن ايۋ تاستى سىلدىرلاتسا, / سامايدان ىشكەن قىمىز شىعار شىپ-شىپ». («جەتىسۋ جاندىگى»); «...بيىكتە بىتەد شوپتەن سارىكۇيىك, / تىستەنىپ جاتىر ج ۇلىپ مالى ءسۇيىپ. / قىمىزىن سارىكۇيىكتىڭ ىشەمىز دەپ, / الباندار قونىستايدى قۇستاي بيىك», «...ساۋىنى بيەەمشەكتىڭ كەپ تۇر ءيىپ», «...قىمىزدىق, قىز ساۋمالدىق دەيتىندەرگە, / ات قويعان تاۋ ەلىندە ءسۇيىپ شىن-اق» («جەر تۇگى»).
- اقتىق ءدام
دۇكەنباي دوسجان قىمىزدى ۇشقىر جىردان الىپ, قالتارىسى كوپ قارا سوزگە سالدى. «قىمىز» اتتى ەپيكالىق اڭگىمەنىڭ ءتۇپ سارىنى اڭىزداعى ماحاببات جىرىنان ەش كەمدىگى جوق. قازاق – ساناسى ايقىن حالىق. جالعان دۇنيە, تۋماق بار دا, ولمەك بار دەۋى سونىڭ دالەلى.
اڭگىمە ءبىرىنشى جاقتان بەرىلگەن. دالاباي جامان اۋرۋ جابىسقان اعاسىنىڭ تىلەگىن ورىنداپ, اڭىزداعى ءابىلحايات سۋسىنىن ىزدەگەن جانشا جايلاۋعا سالت اتتاندى. پوليگون اۋاسىن, سۋىن, توپىراعىن 40 جىل ۋلاعان ءبىزدىڭ جاقتا اس باتپايتىن وبىر اۋرۋىن قىلتاماق دەپ اتايدى. «كوزىنە كوزىم ءتۇسىپ كەتىپ ەدى, شىن قۋاندىم, جانى نۇرعا تولىپ جايناپ جاتىر ەكەن. «بەتى بەرى قاراعان, بىلەم» دەپ ىشىمنەن لۇپىلدەي قۋاندىم». ادام اجال الدىندا ءوڭى اجارلانىپ كەتەدى دەگەن ءسوز بار. اۆتور فيزيولوگيالىق پروتسەسس جانە پسيحولوگيالىق دەتالدى ءدوپ باسقان. «قۇلانشىنىڭ باسىندا وتىرعان اقتاتەڭنىڭ قولىنان ءبىر تورسىق قىمىز اكەلشى», دەيدى ۇزىلۋگە تاياۋ جاتقان اعاسى. قىمىز قات ەمەس, دەرتتى كىسى بازاردان اكەلگەن ساتۋلى قىمىزدى ىشكىسى جوق. دالاباي ءبىر تورسىق قىمىز ءۇشىن تۇنىمەن جول ءجۇردى. استىنداعى اقتانكەر سۇرىنبەيدى, ۇيرەنشىكتى جولى. «الىستان نوسەر گۇرىلى ەستىلدى, جارقىلداتىپ شاقپاق جاعىپ, جوننىڭ ۇستىمەن كەلەدى». جازۋشى نايزاعايدىڭ جارقىلىن ميفتىك-ەپوستىق التىن تۇياقتى شالقۇيرىق, تايبۋرىل, سەگىز اياقتى سلەيپنير, قاناتتى پەگاس ءتارىزدى قاس تۇلپارلاردىڭ شابىسىنداي سۋرەتتەسە, ەپوستان دارىعان كەسەكتىك. كوكتەن قۇياتىن نوسەر, جەردە اققان سۋ, كىلەڭ تابيعات كورىنىسىن بەينەلەۋى جاندى: «...باسىن تاسقا ۇرىپ اعاتىن قۇلانشى وزەنى», بۇلت كۇرك-كۇرك جوتەلدى. «مەن سول وزەننىڭ جاعاسىنداعى ەسكى قىستاۋدا تۋىپپىن». دۇكەنباي دوسجان ءوز كەيىپكەرىن نەلىكتەن دالاباي دەپ اتاعانى تۇسىنىكتى بولدى. ءارى قاراي بۇل بولجام ايقىندالا تۇسەدى. اقتاتەسى ونى تۋعان قاينىسىنداي قابىلداپ, وقىمىستىم دەپ ەلجىرەي اتايدى, ونىڭ قازىمىر شالى جاربيما قازيتشى دەپ سوزبەن شىمشىپ الادى.
تاۋ اراسىنىڭ بەدەرىن اۆتور قارا ادىر, اسۋ, جون, قيا, شۇڭەيت, جازىق دەپ ايقىن بەلگىلەيدى. اڭگىمەدە كوكپار تاقىرىبى فراگمەنت بولىپ تۇسكەن. (جازۋشىنىڭ «كوكپار» اتتى كۇردەلى اڭگىمەسى جەكە تالداۋعا بەك لايىق). دالاباي ەرجۇرەك اعاسىنىڭ تالاسۋشىلاردان سەركەنى تارتىپ العانىن شۇڭەيتتە ەسكە الادى. نامىسقوي اعاسى ات باسىن شۇڭەيتكە بۇرعاندا اينالا اندىزداعان سالتاتتىلار ونى موينى ءۇزىلىپ ولەدى دەپ قاراداي شوشيدى. تىك قيادان جۇيرىكپەن قۇيعىتىپ ءتۇسۋ قاتەرلى, اقكوز ەرلىكپەن تەڭ. «ەسىل اعا سورعالاعان بۇركىتتەي ەتەككە ءبىر-اق جەتكەن»; «سول جولى اقتاتەنىڭ وتاۋىنا كوكپار سالىپتى». سۇيىسپەنشىلىك نىسانىنا بايلانىستى بىرەن-ساران ساراڭ دەرەك استارلى بايانعا تۇنىپ تۇر. بىراق اڭگىمەنىڭ ەنەرگەتيكاسىن بەرۋگە سول جەتكىلىكتى. ايەل ماحابباتى ءۇشىن ەر جىگىت قاتەردەن ايانىپ قالماعانى اڭعارىلادى.
اڭگىمەدەگى جاناما تاقىرىپ سوعىس باسقا سالعان قيلى تاعدىرلار. سوعىسقا اتتاناردا تابىسقان بوزبالا مەن ودان جاسى الدەقايدا ۇلكەن كورىكتى كەلىنشەكتىڭ سەزىم قۇپياسى. سول قيماستىق سەزىم اراعا ۇزاق جىلدار تۇسسە دە ۇزىلمەگەن. دالابايدىڭ اعاسى سوعىستان ورالعان سوڭ جاس قىزعا ۇيلەنىپ, جارىمەن جاراستىقتى ءومىر سۇرسە دە قايتىس بولارىندا جۇرەگى سول قيماسىنا بۇرىلدى. ءاۋ باستا نەكەلى ايەلدى قايدان السىن. شىن عاشىقتار قوسىلمايدى دەگەن اۋليە ءسوز كونە دۇنيەدەن بەرى جەر بەتىن تالماي كەزىپ ءجۇر. ەر ادام ولەرىندە ءوزى سۇيگەن, ءوزىن شىن سۇيگەن كارتەڭ ايەل باپتاعان ءبىر جۇتىم قىمىزعا شولىركەيدى. ونى جۇرت باسقارما, فەرما باستىعى دەسە, ءبىر تورسىق قىمىز ءۇشىن تاۋداعى جىلقىشى اۋىلعا ءتۇن قاتىپ بارعان دالاباي تۋعان اعاسىنىڭ سۇيىكتىسىن اقتاتەم دەپ مەنشىكتەي اتايدى. اۆتور ەكەۋىنىڭ ەسىمىن اتاپ ايتپايدى. اقتاتە لاقاپ ەسىم, تەگى. قازاق عۇرپىندا ەجەلدەن بار قۇبىلىس. «سالتى بار ءبىر ادامعا ەكى ات تاقپاق» (شاكارىم).
كوپتىڭ كوزى كورەگەن, جۇرت بۇرىن قاندى قىرعىن سوعىسقا, اجال اۋزىنا اتتانىپ بارا جاتقان بوزبالاعا ەرەسەك كەلىنشەك بويتۇمار بەرگەن دەسەدى. دالابايدىڭ بىلەرى سول عانا. شاماسى, جىگىتتەن 10-13 جاس ۇلكەن ايەل. ماحاببات جاسقا قارامايدى. بۇل مەزەت, جاس الشاقتىعى, دالىرەگى, ايەلدىڭ ۇلكەندىگى وقيعانىڭ درامالىق قۋاتىن زورايتا تۇسەدى.
دالاباي تاۋداعى اۋىلعا تاڭ اعارا جەتتى. اعاسى شىن سۇيگەن ەگدەلەۋ ايەلدىڭ قىڭىر قيسىق سويلەيتىن, كىسى جاقتىرمايتىن, پايداكۇنەم, جاربيعان جامان شالى بار. الگىنىڭ دالابايدى كورگەن بەتتە سۇيەك كەمىرگەن ءيتتى قاراداي قارعاپ-سىلەۋى ءوز ايەلىن الىستاعى عاشىعىنان قىزعانعان ءتۇرى.
دالاباي ۇزىلگەلى جاتقان اعاسى قىمىزىن سۇراعان, سىمباتىن جوعالتپاعان اق جاۋلىقتى سۇلۋ ايەلدىڭ الپىسقا تاقاعان جاسىن كورىپ, ءالى كوركەم جان ەكەنىنە كوڭىلى تولدى. قاسكۇنەم ناشار شالى اقتانكەردى ساۋىن بيەلەردى قايىرىپ كەلۋگە ءمىنىپ العانىن كورگەن ايەلى ونى ۇرسىپ تۇسىرگەنىنەن-اق بۇل شاڭىراقتا كىم قوجا, كىم بي ەكەنى ايان. شالدىڭ اتتان تۇسكەن ءساتى ونىڭ سۇيكىمسىز ۇسقىنىن تانىتا تۇسەدى. سوعىسقا دەيىنگى, ودان كەيىنگى ۋاقىتتىڭ اششى شىندىعى, نەبىر ارۋ ءوز تەڭىنە ەمەس, جاسى ۇلكەن كارىگە نەمەسە اقىن سارا قورلانىپ جىلايتىن جيەنقۇل ءتارىزدى كۇيكى بىرەۋگە امالسىزدىڭ كۇنىنەن بارعان جازمىش. جازۋشى ناشار كۇيەۋدى جاربيما دەپ كەمسىتە اتايدى. ونىڭ بار ونەرى بيە ساۋ. كولحوز كەزەڭى, اسپاز اربامەن كەلىپ شوپشىلەرگە قىمىز تيەپ اكەتەدى.
دۇكەنباي دوسجان كوزى كورگەن جەرلەستەرىن كوركەم اڭگىمەگە ەپيزود رەتىندە سالعان. دۇنيەدەن نەبىر تەكتى وتەدى, مۇنى اۆتور جاقسىلاردىڭ كەمۋى دەپ مۇڭايا اتايدى. ارۋاق سىيلاۋ ەجەلدەن قازاق ءداستۇرى. ءوندىرىس تەحنولوگياسى بولماعان كەشەگى كوشپەلى قازاق قوعامى ءۇشىن ۇستالىقتىڭ ورنى بولەك. اقتاتەنىڭ ۇيىندەگى قوس قاباتتى بيىك سورەنى اقەدىل ۇستا ورىك اعاشىنىڭ وزەگىمەن ورنەكتەپتى. قوس سابانى تۇركىستان ۇستالارى جاساعان. اۆتور سابا مەن تورسىق جاساۋ پروتسەسىن اتتاپ وتپەيدى. قايىڭ كۇبى, ەكپە قاۋاق, پىسپەك, مەس كوشىپ-قونىپ جۇرگەندە قىمىز قۇياتىن ەتنوىدىستار. «اقتاتەنىڭ قولىندا نارتاي قىمىز ىشكەن كوزە بار دەۋشى ەدى». سال-سەرى, اقىن, انشىلەر ادەمىلىككە قۇشتار, اقتاتەنىڭ جاسىندا ايتۋلى سۇلۋ بولعانى وسى دەتالدان كورىنەدى. توبىلعىمەن ىستالعان سابانىڭ تەرى ءدامىن كەتىرىپ, توبىلعى ءدامىن قالدىرۋ ءۇشىن سابانى ساۋمالمەن شايا بەرەدى ەكەن. «تورسىقتىڭ قىمىزى ەكى-ءۇش اپتاعا دەيىن ءدامىن ساقتايدى».
اڭگىمەدە قىمىز – تەكتىلىك سيمۆولى. قىمىز ەسىل اعانىڭ جارىق دۇنيەمەن قوشتاسۋ مەزەتىن بەينەلەيدى. قىمىز باپتاۋدىڭ بىلايعى جۇرتقا جۇمباق قات-قابات تەحنولوگياسى ەنتسيكلوپەديالىق بىلىكتىلىكپەن بەرىلسە دە اڭگىمەنىڭ تۇپكى استارى ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرماس ۇلى ماحاببات بايانى. باس قاھارمان – اقتاتە, دالاباي مەن ونىڭ اجال توسەگىندە جاتقان اعاسى ەمەس. اقتاتە وبرازى ارقىلى قازاق ايەلىنىڭ ەر ازاماتتى قاستەر تۇتقان, ەلدىكتىڭ ۇيىتقىسى ۇلتتىق قۇندىلىقتى ساقتاۋشى تەكتىلىك قاسيەتى تەرەڭ بەينەلەنگەن. دالا اكادەميگى جاعدا بابالىق ۇلى قازاققا بىتكەن اتاق-ابىروي, باق-داۋلەت, ءسان-سالتاناتتىڭ نەگىزىن سالۋشى قىزدار, قارا شاڭىراعى مەن تاس وشاعىنىڭ يەسى – قىزدار, ءتىلىن, ءدىلىن, ۇلتتىق رۋحىن, ۇلتتىق وي-ارمانىن ساقتاۋشى قىزدار دەيدى. (قاسىمحان بەگمانوۆ. «ەتنوگرافپەن اڭگىمە», 225 بەت).
جىلقىشى اۋىلدىڭ ەسكى تۇرمىسقا بەيىمدەلگەن كەلبەتى بار. اعاسىنا دەگەن اسقان قۇرمەتىن اقتاتەسى ونىڭ ءىنىسى جاس دالابايعا كورسەتۋى قازاق ءداستۇرىن ايشىقتايدى. ابدىرەدەن نەبىر ءدامدى استى الىپ شىقتى, قادىرلى مەيمانعا ارناپ سىباعا ساقتاپ قويىپتى. قىمىزدىڭ قاسيەتى ايدىڭ ءار كەزەڭىنە بايلانىستى ەكەن. «ايدىڭ جاڭاسىندا جايىلعان بيەنىڭ قىمىزى قۋلىق, ەمدىك قاسيەتى از, سۋسىن عانا. ايدىڭ ورتاسىندا جايىلعان بيەنىڭ قىمىزى ءدارى. جىلقى ايدىڭ جارىعىمەن جايىلىپ تاڭداعان ءشوبىن تەرىپ جەيدى, اسىرەسە اي ساۋلەسىمەن اشىلاتىن شاشىراتقى, ءوڭىل دەگەن شوپتەردىڭ گ ۇلى نەتكەن قاسيەتتى دەسەڭشى! ايدىڭ اياعىندا جايىلعان بيەنىڭ قىمىزى اراق قانا دەپ اتام ايتىپ وتىرۋشى ەدى». اقتاتەسى ايتقان دەرەكتە ءشوپ سىرى, عارىش سىرى, كۇن جادى, جىلقى باققان قازاقتىڭ مالساقتىعى, دارا تانىمى قات-قابات بەرىلگەن. اقتاتەسى بۇرىن كىسىنىڭ قولىن تيگىزبەس التىن جالاتقان زەرەنمەن دالابايعا قىمىز قۇيىپ بەرگەنى ۋاقىتتىڭ بۇيرىعى ءتارىزدى. ەگدەلىكتە ەندى دۇنيەگە ماستىق جوق. ۋاقىت ارنەنى كونەرتەدى.
اقتاتە سۇيىكتىسىنە ءبىر تورسىق قىمىز الۋ ءۇشىن كارى ءتىس بيەلەردەن اتتاپ ءوتىپ, جاس بيەلەردى تەرىپ ساۋدى, «...جان تەرى شىعىپ ءجۇرىپ, كوپ بەينەتكە باتىپ ءجۇرىپ تۇسكە دەيىن قوس شەلەكتەي ءسۇتتى ارەڭ ساۋدى. اعاما بولا ءوستىپ جۇرگەنىن سەزدىم»; «نەگە بيەنىڭ باسىن ۇستاتىپ ساۋدىرمادىڭىز؟» «قارعام-اي, وندا بيە دىردەكتەپ قورقىپ تۇرادى دا ءسۇتتىڭ ماڭىزى تامىردا قالىپ قويادى. جاقسى قىمىزعا بيەنىڭ ءوز ەركىمەن ءيىپ بەرگەن ءسۇتى باپ كەلەدى». وسى ديالوگتان قازاقتىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمى, نالىسا تۋىسىنان بەزىپ كوشىپ كەتەتىن بابالار ازاتتىقتى نەلىكتەن ولەردەي سۇيگەنىنىڭ سىرى اشىلادى.
اقتاتە قىمىزدى قانداي ىجداھاتتىلىقپەن دايارلاۋىن دالاباي سۇيىنە باقىلايدى. ايەل ونسىز دا تازا شەلەكتى ىسقىلاپ جۋىپ, كۇنگە كەپتىرىپ, تورسىقتىڭ مۇيىزىندە قالعان سارقىنشاعى اشىتقى بولىپ, ودان قىمىز قۇيىلعان تورسىقتى سىزعا سالىپ, ءۇستىن تەكەمەتپەن جاۋىپ باتپاعانىن ءوز كوزىمەن كوردى. تاڭ اسىرىپ تورسىقتى كەرەگەگە ىلگەنىن, شالا ۇيقى بولعانىن ءبىلدى. ءبىر تورسىق قىمىز مارتەبەلى پاتشاعا ارنالعانداي بولدى. دۇكەنباي اعانىڭ سۋرەتتەۋىندە بيە ساۋ, قىمىز اشىتۋ ءساتى احمەت جۇبانوۆتىڭ ۇلتتىق وركەستردى قۇرعانى ءتارىزدى ءار دەتالعا مۇقيات ناقىش سالعان زەرگەرلىكپەن بەرىلگەن. اقتاتەنىڭ قىمىز تۋرالى بىلمەيتىنى جوق. بۇل – ۇلتتىق زەردە. اقىن-جازۋشىلار – ءسوز قورىن ساقتاۋشى قۋات كوزى. «انا ءتىلىم, /سەن – شۇباتىمسىڭ / شۋدالى ىنگەن يسىنگەن. / سەن – قۋاتىمسىڭ / كوڭىلىمە كۇي سىڭگەن. / انا ءتىلىم, / سەن – قىمىزىمسىڭ /شابىت بەرىپ شالقىتقان. / سەن – جۇلدىزىمسىڭ / قيالىمدى قالقىتقان» (سەيفوللا وسپان).
جازۋشى ەكى ادامنىڭ اسقان سۇيىسپەنشىلىك جۇمباعىن قىمىز دايىنداۋ پروتسەسى ارقىلى بەرۋدى مۇرات كورگەنى ايدان انىق. تىكە ايتۋ جوققا ءتان. شىن ماحاببات ءبىر تورسىق قىمىزعا امانات. اسىعىنىڭ كوڭىلىن سۇراپ بارۋعا ۇشارعا قاناتى بولماي وتىرعان اقتاتە دالابايعا ەرە ءجۇردى. جولاي قورجىنداعى تورسىقتىڭ اۋزىن اشىپ, قىمىزعا اۋا جۇتقىزۋى, ءبىر ءتۇيىر ماي سالدىم دەمەي, ماي جۇتقىزدىم دەۋى, مۇنىڭ ءبارى جازۋشىعا شابىت بەرگەن ۇلتتىق يدەيانىڭ كۇشتىلىگىن تانىتادى. شەتەلدىك وقىرمان ءۇشىن باستان اياق كەرەمەت ەكزوتيكا. اقتىق ءدام اسىل اعانىڭ تاڭدايىنا بۇيىرماۋى اڭگىمەنىڭ ليريكالىق تولقىنىن كۇشەيتە تۇسكەن. «اقتاتەم ەڭىرەپ تۇرىپ تورسىق تولى قىمىزدى اعامنىڭ توپىراعىنا توكتى». جارتى كۇنشىلىك جەردەن ۇكىلەپ اكەلگەن قىمىزدى كور جۇتسا دا جۇرەكتە سىز قالمايدى, سەبەبى شىنايى ماحاببات جانى تازا ادامدارعا بۇيىراتىن باقىت.
قازىر قوعامدا نەگاتيۆ, قارا ءتۇس كوپ. قازاق اق ىشپەگەن سوڭ وكپەسى قارايا باستادى ما ەكەن. ابايلىق عالىم تولەۋعازى سەيسەن ۇلىنىڭ «قىمىزدان اسقان ءدام بار ما؟!» اتتى عىلىمي-كوپشىلىك كىتابىندا قىمىزعا بايلانىستى مول دەرەك قامتىلعان. ول گەنىن وزگەرتكەن قۇنارسىز تاعامدار مولايعان زاماندا اتا سۋسىن قىمىزعا ورالۋ ۇلتتى امان ساقتايدى دەپ جازادى. ەلىنەن بەزۋ, تۋعان ەلىن جەمقورلىقپەن توناۋ تىيىلماي كەتكەنى, جاعىمپاز, ەكىجۇزدى, تويىمسىزدىققا ۇرىنعانى ۇلتتىق استان قاعىلعانىنىڭ كەسىرى مە ەكەن. ۇلتتىق اس, نەگىزگى قورەك كوزى سۇتتەن جاسالاتىن. ساكەن سەيفۋللين «جازعى دالادا» اتتى ولەڭدە جەتىم بالانىڭ پورترەتىن جاسايدى: «قويشى ءجۇر جالعىز قيمىلداپ, / ءار قويدى ساۋىپ ءيدىرىپ. / ...تاقىردا جاناد كىشكەنە وت, ء/سۇت پىسىرمەك «قورىقتاپ». / ...ءسۇت پىسىرمەك قوي ساۋىپ, / وت جاعىپ ورتەپ «قورىق تاس». / ...ايدالادا كىشكەنە وت, / جالعىز قويشى... تاس قورىق...» ءسابيت مۇقانوۆ ء«تىپتى كونە زاماندا سۋ, ءسۇت سياقتى سۇيىق نارسەنى «تاس قورىقپەن» قايناتادى ەكەن. ول تاستى وتقا قىزدىرىپ الىپ, سۇيىق قۇيىلعان ىدىسقا تاستاسا, ءبىرازدان كەيىن سۇيىق بۇرقىلداپ قاينايدى. بۇل ءتاسىلدى اۋىلدىڭ قويشىلارى سوڭعى كەزگە دەيىن قولدانىپ, دالادا «تاس قورىقپەن» ءسۇت قايناتىپ ىشكەن. وسىنداي تاسىلمەن پىسىرىلگەن ءدامدى ءسۇتتى ءوزىمىز دە ءىشىپ كوردىك» دەپ جازادى («حالىق مۇراسى» اتتى كىتابىنان). نۇرلان ماۋكەن ۇلى كوز الدىندا ەسكىلىككە اينالىپ بارا جاتقان دۇنيەنى «بويجەتكەنسىڭ باۋرايدا توبىلعىلى, / تورى جۇزدەن توگىلدى كوڭىل مۇڭى. / وكپەڭدى وزىمە ايتىپ تارقاتپاساڭ, / تاڭعى ءتۇس ءتارىزدى عوي ءومىر مۇڭى. / ...كەي-كەيدە كەزبە كۇندەي ساياق كەتەم, / (قورىقتىق ىشكەن قويشى توياتتى ەكەن...) / ...ءدارۋىشىڭ دالادا جۇرگەنىندە / قورقىنىش نەشەمە سان وياتتى ەكەن...» دەپ جىرعا قوستى. سابا ىستايتىن توبىلعى, تاستى وتقا قىزدىرىپ, قوي-ەشكىنى ساۋىپ ىشەتىن قورىقتىق, مۇنى قالادا وسكەن قازاق بالاسى بىلمەيدى عوي. جاتجەرلىك نەبىر زياندى قوسپالاردىڭ اتىن جاتقا بىلەدى. بىرتەكتى الەمگە تەلمىرۋ ۇلتتىق كودتى بۇزىپ جاتىر. تىم قۇرىسا, كىتاپ وقىمايتىن ياكي از وقيتىن ۇرپاققا انيماتسيالىق فيلم ارقىلى قورىقتىقتى ۆيزۋالدى بەينەلەپ, كينونىڭ شاپشاڭ تىلىمەن وسىنداي شەدەۆر اڭگىمەنى ەكران ارقىلى شەبەر بەرسە تەكتىك ساناسى جاڭعىرار ەدى-اۋ.
ايگۇل كەمەلباەۆا,
جازۋشى
