كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
انا ءتىلىن ۇمىتۋعا جاقىن...
ەلىمىزدە شەت ەلدەردەگى قازاقتاردى قولداۋ ماقساتىندا «وتانداستار قورى» قۇرىلعانى بەلگىلى. 2018 جىلدىڭ قازان ايىندا جۇمىسىن باستاعان ۇيىم شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە ءتىلىن ساقتاپ قالۋىنا جاعداي جاساۋ, ولارمەن مادەني-گۋمانيتارلىق جانە اقپاراتتىق-ۇيلەستىرۋ بايلانىستارىن قامتاماسىز ەتۋ, شەتەلدەگى جانە وتانىنا كوشىپ كەلگەن قازاق دياسپوراسىنا قولداۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ سياقتى ماڭىزدى ميسسيالارمەن اينالىسىپ كەلەدى. نەگىزگى شارۋا – دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ, بۇكىل الەم قازاقتاردىڭ تاريحي وتانى توڭىرەگىندە بىرلەستىرۋ. بۇل رەتتە, شەت مەملەكەتتەن ەلگە كەلەمىن دەگەن وتانداستاردى قولداۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسى شەڭبەرىندە كوشىپ كەلگەن اعايىنداردى تۇرعىن ۇيمەن, جۇمىسپەن قامتۋ, وقىتۋ جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان بەيىمدەۋ بولىپ وتىر.
جۋىردا «وتانداستار قورى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى جانىنداعى قوعامدىق كوميسسيا وتىرىسى ءوتتى. جيىندا قور پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى 2022 جىلى اتقارىلعان جۇمىستار مەن الداعى جوسپارلاردى باياندادى.
– ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا ازدى-كەم جۇمىس اتقارۋدامىز. ءالى دە ماسەلە كوپ. بەيرەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, شەتەلدە 6-7 ملن قازاق بار. ونىڭ قاتارىنا سوڭعى جىلدارى شەتەلگە قونىس اۋدارعان قازاقتاردى قوسۋعا بولادى. مىسالى, اقش-تا 100 مىڭعا جۋىق, تۇركيادا 30 مىڭعا جۋىق, ال ەۋروپادا 10 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. الەمنىڭ 40 مەملەكەتىندە وتانداستارىمىز قۇرعان 200-دەن استام ءىرىلى-ۇساقى ۇيىم بار. جاسىراتىنى جوق, ايانىشتى ساتتەر دە از ەمەس. ماسەلەن, قازىر وزبەكستاننان باسقا ەشبىر مەملەكەتتە تولىققاندى قازاق مەكتەبى جوق. موڭعوليادا بيىلدان باستاپ مەكتەپتەر 2-سىنىپتان باستاپ تولىق موڭعول تىلىنە كوشتى. كورشى رەسەيدە انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتاردىڭ سانى 50 پايىزدان استى. باسقا ۇلت وكىلدەرىمەن نەكەگە تۇرۋ 25 پايىزعا جەتتى. ەۋروپاداعى جانە تۇركياداعى قازاقتار انا ءتىلىن ۇمىتۋعا جاقىن. بۇل رەتتە, «وتانداستار قورى» قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كۋرستارىن وتكىزۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. وزگە دە باعىتتاعى جۇمىستار دا قولعا الىنعان. بۇگىندە الەمنىڭ 26 ەلىندەگى 80 قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان. دەسە دە, بايلانىس ورناتۋ كەزىندە كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوپ. تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەما – سوڭعى جىلدارى بىلىكتى جاستارىمىز شەتەل اسىپ, ناپاقاسىن بوتەن ەلدە ايىرىپ ءجۇر. ءبىر عانا اقش-تىڭ وزىندە 100-دەن استام IT مامانى ءجۇر. وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋدامىز, – دەدى ابزال ساپاربەك ۇلى.
تالقىعا تۇسكەن تۇجىرىمداما
ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون ساياساتىنىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەگەنى بەلگىلى. ازىرگە جوبا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆتىڭ مالىمەتىنشە, تاۋەلسىزدىكتەن بەرى ەلىمىزگە قونىس اۋدارعان قانداستاردىڭ باسىم بولىگى الماتى, تۇركىستان, ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا تۇرادى. بۇگىندە ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ 21 پايىزىن قانداستار قۇرايدى. الماتى وبلىسىندا 15 پايىز, تۇركىستان, جامبىل وبلىستارىندا – 10 پايىز. ال سولتۇستىك وڭىرلەردە قانداستاردىڭ ۇلەسى جەرگىلىكتى حالىققا قاراعاندا وتە تومەن.
– قازىرگى ۋاقىتتا Enbek.kz ينتەرنەت-پورتالىنا قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستاردى ورنالاستىرۋ جانە جايلاستىرۋ ءۇشىن تىنىس-تىرشىلىككە ارنالعان قولدا بار ينفراقۇرىلىمدى (مەكتەپتەر, باقتار, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت جانە ت.ب.), جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بار-جوعىن, بوس اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ, اۋدان ورتالىعىمەن, تىرەك اۋىل ورتالىعىمەن كولىكتىك بايلانىستى كورسەتە وتىرىپ, اقپاراتتىق كارتا ازىرلەندى.
جالپى, مەملەكەت تاراپىنان قانداستارعا كومەكتىڭ 20-دان استام ءتۇرى كورسەتىلەدى. ەڭ باستىسى, جەڭىلدەتىلگەن تۇردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعى بەرىلەدى. سوڭعى وزگەرىستەرگە سايكەس ازاماتتىقتى 3 اي مەرزىمدە الۋعا بولادى. بيىل 11 مىڭ قانداس ەلگە كەلىپ, ونىڭ 2 مىڭى ازاماتتىق الدى (19 پايىز). اسىرەسە سولتۇستىك وبلىستاردا ازاماتتىق الۋ ماسەلەسى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر.
پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قانداستاردىڭ كوشىپ كەلۋىنە قاتىستى ساياساتتى وزگەرتۋ تاپسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزگە كەلگەن وتانداستارىمىزدا بىرقاتار پروبلەما بار. ورنالاستىرۋ جونىندەگى ليبەرالدىق تالاپتاردىڭ سالدارىنان قانداستار وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس وڭىرلەردە تۇرادى. ولاردىڭ قوعامعا بەيىمدەلۋىنىڭ قيىندىعى جانە بىلىكتىلىگىنىڭ تومەندىگى بايقالادى. وسى كەمشىلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ جاڭا كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدى قولداۋعا باعىتتالعان. ەتنوستىق كوشى-قون ساياساتىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. شەتەلدە تۇراتىن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ جانە كەلەتىن قانداستاردى رەتتەۋ ۇردىستەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل رەتتە, جوعارى دەڭگەيدەگى مامانداردى نەمەسە ءوز ەلدەرىندە تابىستى بيزنەس-كەيستەردى ىسكە اسىرعان جانە ولاردى قازاقستاندا اكەلۋدى قالايتىن قازاقتارعا (باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا) بەرىلەتىن امەريكالىق گرين كارتاسىنا ۇقساس «قازاق كارتاسىن» ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ولاردىڭ تاريحي وتانىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەستەرىن جىل سايىنعى «پارىز» كونكۋرسى اياسىندا پرەزيدەنت سىيلىعىمەن اتاپ ءوتۋدى ۇسىنامىز, – دەيدى ا.سارباسوۆ.
قانداستاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوشىرۋ ماقساتىندا جاڭا تاسىلدەردىڭ ەنگىزىلۋىنە قارسى بولعاندار از ەمەس. جاڭاشىلدىققا سايكەس, قانداس مارتەبەسى (مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بارلىق شارالارىمەن) سولتۇستىك جانە ورتالىق وڭىرلەرگە قونىس اۋداراتىن ەتنوستىق قازاقتارعا عانا بەرىلمەك. قانداستارعا ازاماتتىق الۋ ءۇشىن سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ اۋماعىندا بەلگىلەنگەن ۋاقىت شەگىندە مىندەتتى تۇرۋ (1 جىل) جونىندە تالاپ قاراستىرىلادى. بۇل جاڭاشىلدىققا قارسى پىكىر ايتقان ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا, «قانداس» دەگەن مارتەبەنى ادام قۇقىعىن تاپتاپ بۇلاي ۇلەستىرۋگە بولمايدى. ازىرگە تۇجىرىمداما تالقىلانىپ جاتقاندىقتان, قوعامنىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ, كىم-كىمگە دە بولماسىن ءتيىمدى جوبا جۇزەگە اسادى دەگەن سەنىم مول.
