قوعام • 26 قىركۇيەك، 2022

قانداستاردىڭ ءحالى قالاي؟

445 رەت كورسەتىلدى

1991 جىلدان 2022 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنە دەيىن 378 979 وتبا­سى، ياعني 1 099 039 قازاق تاريحي وتانىنا ورالىپ، قانداس مارتەبەسىن العان. باسىم بولىگى وزبەكستان جانە قىتايدان قو­نىس اۋدارعان. ءالى كۇنگە دەيىن ۇلى كوش جالعاسۋدا. اتتەگەن-ايى سول، «ەلىم، جەرىم» دەپ كەلگەندەر قانداس مارتەبەسىن الۋدا ۇزاق ۋاقىت ساندالۋعا ءماجبۇر.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

انا ءتىلىن ۇمىتۋعا جاقىن...

ەلىمىزدە شەت ەلدەردەگى قازاقتاردى قول­­داۋ ماقساتىندا «وتانداستار قو­رى» قۇرىلعانى بەلگىلى. 2018 جىل­دىڭ قازان ايىندا جۇمىسىن باستاعان ۇيىم شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءبىلىم الۋىنا جانە ءتىلىن ساقتاپ قالۋىنا جاعداي جاساۋ، ولارمەن مادەني-گۋمانيتارلىق جانە اقپاراتتىق-ۇيلەستىرۋ بايلانىستارىن قامتاماسىز ەتۋ، شەتەلدەگى جانە وتانىنا كوشىپ كەلگەن قازاق دياسپوراسىنا قولداۋ ءۇشىن دۇنيەجۇزى قا­زاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ جۇ­مى­سىن جانداندىرۋ سياقتى ماڭىزدى ميسسيالارمەن اينالىسىپ كەلەدى. نەگىزگى شارۋا – دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بىرلەسىپ، بۇكىل الەم قازاقتاردىڭ تاريحي وتانى تو­ڭى­­­رەگىندە بىرلەستىرۋ. بۇل رەتتە، شەت مەملەكەتتەن ەلگە كەلەمىن دەگەن وتان­داستاردى قولداۋدىڭ كە­شەن­­دى باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە كوشىپ كەل­گەن اعايىنداردى تۇرعىن ۇي­مەن، جۇ­مىس­پەن قامتۋ، وقىتۋ جانە الەۋ­مەت­­تىك تۇرعىدان بەيىمدەۋ بولىپ وتىر.

جۋىردا «وتانداستار قورى» كوم­مەر­تسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قو­عامى جانىنداعى قوعامدىق كوميسسيا وتىرىسى ءوتتى. جيىندا قور پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى 2022 جىلى اتقا­رىل­عان جۇمىستار مەن الداعى جوسپارلاردى باياندادى.

– ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ ماق­سا­تىندا ازدى-كەم جۇمىس اتقارۋ­دا­مىز. ءالى دە ماسەلە كوپ. بەيرەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، شەتەلدە 6-7 ملن قازاق بار. ونىڭ قاتارىنا سوڭعى جىلدارى شەتەلگە قونىس اۋدارعان قازاقتاردى قوسۋعا بولادى. مىسالى، اقش-تا 100 مىڭعا جۋىق، تۇركيادا 30 مىڭعا جۋىق، ال ەۋرو­پادا 10 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. الەم­نىڭ 40 مەملەكەتىندە وتانداستارىمىز قۇرعان 200-دەن استام ءىرىلى-ۇساقى ۇيىم بار. جاسى­راتىنى جوق، ايانىشتى ساتتەر دە از ەمەس. ماسەلەن، قازىر وزبەكستاننان باسقا ەشبىر مەملەكەتتە تولىققاندى قازاق مەكتەبى جوق. موڭعوليادا بيىل­دان باستاپ مەكتەپتەر 2-سىنىپتان باستاپ تولىق موڭعول تىلىنە كوشتى. كورشى رەسەيدە انا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاقتار­دىڭ سانى 50 پايىزدان استى. باس­قا ۇلت وكىلدەرىمەن نەكەگە تۇرۋ 25 پايىزعا جەتتى. ەۋروپاداعى جانە تۇر­كياداعى قازاقتار انا ءتىلىن ۇمىتۋعا جاقىن. بۇل رەتتە، «وتانداستار قو­رى» قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ كۋرستارىن وتكىزۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. وزگە دە باعىتتاعى جۇمىستار دا قول­عا الىن­عان. بۇگىندە الەمنىڭ 26 ەلىن­دەگى 80 قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعى­مەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان. دەسە دە، بايلانىس ورناتۋ كەزىندە كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوپ. تاعى ءبىر وزەكتى پروبلەما – سوڭعى جىلدارى بىلىكتى جاستارىمىز شەتەل اسىپ، ناپاقاسىن بوتەن ەلدە ايىرىپ ءجۇر. ءبىر عانا اقش-تىڭ وزىندە 100-دەن استام IT مامانى ءجۇر. وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى قۇزىرلى ورگاندارمەن بىرلەسىپ شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋدامىز، – دەدى ابزال ساپاربەك ۇلى.

تالقىعا تۇسكەن تۇجىرىمداما

ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قور­عاۋ مينيسترلىگى كوشى-قون ساياسا­تى­نىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن ازىرلەگەنى بەلگىلى. ازىرگە جوبا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءبىرىنشى ۆيتسە-ءمينيسترى اقمادي سارباسوۆتىڭ مالىمەتىنشە، تاۋەل­سىزدىكتەن بەرى ەلىمىزگە قونىس اۋدار­عان قانداستاردىڭ باسىم بولىگى الماتى، تۇركىستان، ماڭعىستاۋ جانە جامبىل وبلىستارىندا تۇرادى. بۇ­گىندە ماڭ­عىستاۋ حالقىنىڭ 21 پايىزىن قان­داستار قۇرايدى. الماتى وبلىسىندا 15 پايىز، تۇركىستان، جامبىل وبلىستارىندا – 10 پايىز. ال سول­تۇستىك وڭىرلەردە قانداستاردىڭ ۇلەسى جەرگىلىكتى حالىققا قاراعاندا وتە تو­مەن.

– قازىرگى ۋاقىتتا Enbek.kz ينتەرنەت-پورتالىنا قونىس اۋدارۋ­شىلار مەن قانداستاردى ورنالاس­تىرۋ جانە جايلاستىرۋ ءۇشىن تىنىس-تىرشىلىككە ار­نالعان قولدا بار ينفراقۇرىلىمدى (مەكتەپتەر، باقتار، فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت جانە ت.ب.)، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ بار-جوعىن، بوس اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىنىڭ، اۋدان ورتالىعىمەن، تىرەك اۋىل ورتا­لى­عىمەن كولىكتىك بايلانىستى كور­سەتە وتىرىپ، اقپاراتتىق كارتا ازىر­لەندى.

جالپى، مەملەكەت تاراپىنان قان­داس­تارعا كومەكتىڭ 20-دان استام ءتۇرى كور­سەتىلەدى. ەڭ باستىسى،  جەڭىل­دە­تىل­گەن تۇردە قازاقستان رەس­پۋب­­لي­كا­سىنىڭ ازا­ماتتىعى بەرى­لەدى. سوڭعى وزگەرىس­تەرگە سايكەس ازامات­تىق­تى 3 اي مەرزىم­دە الۋعا بولادى. بيىل 11 مىڭ قانداس ەلگە كەلىپ، ونىڭ 2 مىڭى ازا­ماتتىق الدى (19 پايىز). اسىرەسە سولتۇستىك وبلىستاردا ازاماتتىق الۋ ماسەلەسى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر.

پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقى­نا جولداۋىندا قانداستاردىڭ كو­شىپ كەلۋىنە قاتىستى ساياساتتى وزگەر­تۋ تاپسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا ەلى­مىز­گە كەلگەن وتانداستارى­مىزدا بىر­قا­تار پروب­لەما بار. ورنا­لاستىرۋ جونىندەگى لي­بە­رال­دىق تا­لاپ­تاردىڭ سالدارىنان قانداستار وڭتۇستىك جانە وڭ­تۇستىك-باتىس وڭىرلەردە تۇرادى. ولار­دىڭ قو­عامعا بەيىمدەلۋىنىڭ قيىن­دىعى جانە بىلىك­تىلىگىنىڭ تومەندىگى باي­قا­لا­دى. وسى كەمشىلىكتەردى ەسكەرە وتىرىپ جاڭا كوشى-قون ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى. بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋدى قول­داۋعا باعىتتالعان. ەتنوستىق كوشى-قون ساياساتىن قايتا قاراستىرۋ قاجەت. شەتەلدە تۇراتىن ەتنوستىق قازاق­تاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ جانە كە­لەتىن قانداستاردى رەتتەۋ ۇردىستەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل رەتتە، جوعارى دەڭگەيدەگى مامانداردى نەمەسە ءوز ەلدەرىندە تابىستى بيزنەس-كەيستەردى ىسكە اسىرعان جانە ولاردى قازاقستاندا اكەلۋدى قالايتىن قازاقتارعا (باسقا ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا) بەرىلەتىن امەريكالىق گرين كارتاسىنا ۇقساس «قازاق كارتاسىن» ەنگىزۋ ۇسىنىلىپ وتىر. ولاردىڭ تاريحي وتانىمىزدىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەستەرىن جىل سايىنعى «پارىز» كونكۋرسى اياسىندا پرەزيدەنت سىيلى­عىمەن اتاپ ءوتۋدى ۇسىنامىز، – دەيدى ا.سارباسوۆ.

قانداستاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە كوشىرۋ ماقساتىندا جاڭا تاسىلدەردىڭ ەنگىزىلۋىنە قارسى بولعاندار از ەمەس. جاڭا­شىلدىققا سايكەس، قانداس مارتە­بە­سى (مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ بار­­لىق شارالارىمەن) سولتۇستىك جانە ور­تالىق وڭىرلەرگە قونىس اۋدا­را­تىن ەتنوستىق قازاقتارعا عانا بەرىل­مەك. قان­داستارعا ازاماتتىق الۋ ءۇشىن سول­تۇستىك وڭىرلەردىڭ اۋما­عىن­دا بەل­گىلەنگەن ۋاقىت شەگىندە مىن­دەتتى تۇرۋ (1 جىل) جونىندە تالاپ قا­راس­تى­رى­لادى. بۇل جاڭاشىلدىققا قارسى پىكىر ايتقان ازاماتتاردىڭ ايتۋىنشا، «قانداس» دەگەن مارتەبەنى ادام قۇقىعىن تاپتاپ بۇلاي ۇلەستىرۋگە بولمايدى. ازىرگە تۇجىرىمداما تال­قى­لانىپ جاتقاندىقتان، قوعامنىڭ پىكىرى ەسكەرىلىپ، كىم-كىمگە دە بولماسىن ءتيىمدى جوبا جۇزەگە اسادى دەگەن سەنىم مول.

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇز قۇرسانعان ەكىباستۇز

ايماقتار • بۇگىن، 21:12

ءۇمىت ساۋلەسى

ساياسات • بۇگىن، 21:11

ۇلت ساۋلىعى – ۇلى بايلىق

ساياسات • بۇگىن، 21:09

ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 21:02

تۇرلەنگەن تەمەكىنىڭ ءبارى زيان

مەديتسينا • بۇگىن، 20:58

ساڭلاقتىڭ سوڭعى سامعاۋى

قازاقستان • بۇگىن، 20:50

كىتاپ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 20:41

«نەمىس ماشينەسى» جولدا قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 20:36

ستۋدەنتتىك تەاتر فەستيۆالى

تەاتر • بۇگىن، 20:34

«كۇمبىرلە كۇيىم، ەلىمدە!»

ايماقتار • بۇگىن، 20:28

ۇقساس جاڭالىقتار