كوشپەلىلەر وشاعى
تورعايعا كەلىمدى-كەتىمدى كىسىنىڭ كوبى مالىك اعانىڭ قىمىزحاناسىنا ءبىر سوقپاي كەتپەيدى. ءۇيىنىڭ الدىنا تىگىپ قويعان سەگىز قانات اق شاڭقان كيىز ۇيگە وتىز ادام ەركىن سيادى ەكەن. ءىشى-سىرتى ەسكىدەگى ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزدەن سىر شەرتەتىن كونە بۇيىمدارعا تولى. توردە ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ پورترەتى ءىلۋلى تۇر. كيىز ءۇيدىڭ سىرتىن قاپتاعان اق ماتا مەن ىشىندەگى نەشە ءتۇرلى ويۋ-ورنەكپەن كومكەرىلگەن سىرماق, تەكەمەت, كورپە-جاستىقتىڭ ءبارى تۇگەلدەي ىسمەر كەلىنى مايانىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەر. زەينەتكەر جيناعان جادىگەرلەردىڭ ىشىندە وتكەن عاسىردان جەتكەن جەز ساماۋىر, شوق ۇتىك, ناسىباي ۇگىتكىش, ەر-توقىم, پىشاق-كەزدىك پەن قامشىنىڭ ءتۇر-ءتۇرى, قىلىش, ساداق, شوقپار, تورسىق, ەلتىرى ىشىك, قاسقىر ىشىك, تەمىر كىسەن سياقتى تولىپ جاتقان قۇندى بۇيىمدار بار.
– مەن بۇعان 15-20 جىل بۇرىن دايىندالدىم. اكەم مال باققان, قويشى بولعان ادام. ءوزىمىز بالا كەزىمىزدە كيىز ۇيدە ءوسىپ, ەس بىلدىك. سوندىقتان ساعىناسىڭ. مىناۋ سارى جەزدەن جاسالعان قولعا سۋ قۇياتىن لەگەن. مۇنىمەن وسىندا دانەكەرلەۋشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ءبىر جىگىت ەسىگىنىڭ الدىنا يتكە تاماق بەرىپ قويىپتى. سودان, اعا, مىنا ىدىس نەگە يتاياق بولىپ دالادا جاتىر. مۇنىڭ قۇنىن ءسىز ءبىلىپ تۇرعان جوقسىز عوي, دەپ سۇراعانىن بەرىپ ساتىپ الدىم. مىناۋ ءحىح عاسىردا جاسالعان كەلى. اتا-بابامىز بۇرىن بيداي ەككەن جوق, تارىمەن كۇن كوردى عوي. تارىنىڭ نانى بولدى, تارى تالقان بولدى, – دەيدى زەينەتكەر.
قىمىزحانانىڭ الدىندا تۇرعان ءۇش اياقتى تەمىر وشاق ەرەكشە ەكەن. كونە وشاق 1992 جىلى اقكولدەن ايۋدىڭ جارىق بيدايىعى دەگەن جەردەن تابىلىپتى.
– ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز كەزىندە اقكولدەن ايۋدىڭ جارىق بيدايىعى ارقىلى توسىنعا كوشكەن. توسىن – ءبىزدىڭ جايلاۋىمىز. سول كوشتىڭ بىرىنەن ءتۇسىپ قالعان نارسە عوي – بۇل. وسى اۋىلدىڭ جىگىتتەرى كيىك قۋىپ ءجۇرىپ تاۋىپ الىپتى. ءبىر اياعى عانا كورىنىپ جاتقان. سودان ۋاقىت وتە كەلە ءۇستىن توپىراق باسىپ كومىلىپ قالعان وشاقتىڭ شوشايىپ شىعىپ تۇرعان ءبىر سيراعى كولىكتىڭ دوڭعالاعىنا كىرىپ كەتەدى. اڭشىلار ءتۇسىپ قاراسا, وسى تەمىر جاتىر ەكەن. قازىپ العاندا, كادىمگى ەسكىدەگى كوشپەندى جۇرتتىڭ وشاعى ەكەنىن كورەدى. كەيىن وسى وشاقتى الىپ كەتكەن جىگىتتىڭ ۇيىنە ادەيى بارىپ كوردىم. ءبىر جەرى دانەكەرلەنبەگەن, تۇتاس ىستەلگەن. مۇنى دا ساتىپ الدىم, – دەيدى مالىك اعا.
كوشپەندىلەردىڭ كوزىندەي بولعان كونە وشاق, نە دە بولسا, اسقان ءبىر شەبەر ۇستانىڭ قولىنان شىقسا كەرەك. ۇستىنە قازاندى كيگىزىپ قويا سالۋعا بولادى ەكەن. قازاننىڭ ءتۇبى نايزا ۇشتى ءۇش ۇستاعىشقا بارىپ تىرەلەدى. جان-جاعى اشىق, كوشىپ-قونۋعا ىڭعايلى, جەپ-جەڭىل دۇنيە ەكەن. قاپتالىندا قۇمان ىلەتىن ىلگەگى, تۇيەگە ارتقاندا ارقان وتكىزىپ, بايلاپ قوياتىن ارنايى شىعىرشىعى بار.
قىمىز باپتاۋدىڭ تورعايلىق تەحنولوگياسى
بۇل وڭىردە دە قىمىز اشىتۋ باسى مامىردا باستالادى. بۇرىنىراقتا تورعايدىڭ قازاعى مامىردا قىستان قالعان ءسۇر ەتىن اسىپ, اعايىن-تۋىستى شاقىرىپ قىمىزمۇرىندىق بەرگەن.
مالىك اعانىڭ ءۇيى كۇزدىگۇنى قىمىزدىڭ تۇنباسىن الىپ, قۇمالاقتاي عانا عىپ, قۇرت جاسايدى. وسىلايشا, كەلەسى جىلعى قىمىزعا قور دايىنداپ قويادى. كۇبى ىستاۋدىڭ دا ءجونى بار. بيەنى ساۋعاننان كەيىن كۇبىگە ماي جاعىپ, ادەمىلەپ توبىلعىمەن ىستايدى. قىمىز باپتاۋدىڭ سىرىن قىرىق جىلدان بەرى كۇبى ۇستاپ كەلە جاتقان مالىك اعايدىڭ ۇيىندەگى سارا اپاي جاقسى بىلەدى. قىمىز باپتاۋدىڭ ناعىز شەبەرى. كۇبىنى كۇنارا ىستاپ وتىرادى. ءاسىلى, كۇبىنى كىمنىڭ ىستاۋىندا دا ءمان بار, اتى-ءجونى جوق ىستاي بەرسەڭ, ىستىڭ دا ءدامى شىعىپ كەتەدى ەكەن.
– كيىكوتى دەگەن ەمدىك ءشوپ بار. ول وسى ءبىزدىڭ توسىندا, اقكول جاقتاعى قاراجوتا دەگەن جەردە وسەدى. ونى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى, كۇبىنى توبىلعىمەن ىستاعاندا سول شوپتەن ءبىر شىمشىم سالىپ جىبەرسە, قىمىزعا قوسىمشا ءدام بەرىپ تۇرادى ەكەن. بۇل ءشوپ ءتۇرلى دەرتكە ەم, ادامنىڭ تابەتىن اشاتىن, سەرگىتەتىن دە قاسيەتى بار. بيەنىڭ ءسۇتىن سالقىنداتىپ بارىپ, ىستالعان كۇبىگە قۇيادى. سوسىن الگى قۇرتتى ساۋمالعا قوسادى دا, اشىتادى. اشىتىپ, ابدەن بابىنا كەلتىرگەننەن كەيىن ءبىر-ەكى كۇن ءپىسىپ, تاعى باپتايدى. قىمىزدى وتە قاتتى ىستىقتا ۇستاماۋ كەرەك. باياعىدا اتا-بابامىز جەردى قازىپ تۇرىپ, سالقىندا ۇستاعان عوي. ىستىقتا ۇستاساڭ بىجىپ كەتەدى. ەڭ باستىسى, ءبىرىنشى اشىتقان قىمىزدىڭ ساۋمالى دۇرىس بولۋ كەرەك. ءسۇتتى كۇبىگە ىستىقتاي قۇيماۋ كەرەك. ايتپەسە, قىمىز ءىريدى. ءسۇتتى ەكى ساعاتتىڭ كولەمىندە سالقىنداتىپ بارىپ قانا قۇيۋ كەرەك. مىسالى, ەكى ساعات سايىن بيە ساۋاتىن بولسا, وسى ۋاقىت ىشىندە ءبىرىنشى ساۋىپ كەلگەن ءسۇتىڭ سۋىپ تۇرۋ كەرەك. سونى قىمىزعا قۇيىپ, 15-20 مينۋتتاي ءپىسۋ كەرەك, – دەيدى سارا جوڭقاباەۆا.
كاسىپكەر زەينەتكەرلەر ۇلتتىق سۋسىننىڭ ءليترىن 800 تەڭگەدەن ساتادى. ساپالى, تازا قىمىزعا دەگەن سۇرانىس كۇزگە دەيىن باسەڭدەمەيدى. بەرىسى تورعايدان, ارىسى قوستاناي مەن استانا جاقتان ارنايى تىزىمگە تىركەلىپ قويىپ, تاپسىرىس بەرىپ جاتادى.
– ەندى باياعىدا اتا-بابامىز قىمىز ساتپاعان عوي. قازىر نارىق بيلەگەن زامانعا بايلانىستى ساتىپ, ساۋدا قىلىپ, ناپاقا ەتىپ وتىرمىز. ءبىراز جۇرت وسىندا, مىنا كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە وتىرىپ ىشەدى. بىرەۋلەر ليترلەپ ساتىپ الىپ, توي-تومالاققا الىپ كەتىپ جاتادى. جۇبايىم 2015 جىلى زەينەتكە شىقتى. سودان باستاپ ءبىز قازىر, مىنەكي, 8 جىل 15-20 بيەدەن بايلايمىز. بىلتىرعى قۋاڭشىلىققا بايلانىستى بيىل 10 شاقتى بيە بايلاپ وتىرمىز. ق ۇلىنداۋىنا بايلانىستى عوي, – دەيدى زەينەتكەر.
مالىك اعانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جىلقى ىشىندە ساۋاتىن بيە دە, ساۋمايتىن بيە دە بولادى. تەك ونى ۇيرەتۋ كەرەك. قىمىزدىڭ ساپاسىنا جەردىڭ, جايىلىمنىڭ دا جاعدايى اسەر ەتەدى ەكەن.
– ءبىزدىڭ تورعايدىڭ جەرى وتە قۇنارلى, ءشوبى شۇيگىن بولىپ كەلەدى. جىلقىمىز جۋساندى, كوكپەكتى قارا وتقا جايىلادى. كوكتەمدە بيدايىققا تۇسەدى. كۇزدە قىراتقا شىعىپ, قىردىڭ وتىن جەيدى. جىلقى دەگەن جانۋار جەر تالعاپ جايىلادى, ءشوپ تالعاپ جەيدى, سۋدىڭ ءوزىن دە تالعاپ ىشەدى. مىسالى, جاڭبىر ءجيى جاۋاتىن وڭىرلەردە ءشوپ سۋسوقتى, قۇنارى شامالى بولادى. ءبىزدىڭ قىمىز ولاردىڭ قىمىزىنان ەرەكشە بولادى. مىناۋ ناۋىرزىم, امانگەلدى, وسى ءبىزدىڭ ماڭايىمىزدىڭ قىمىزى بولەك. كوپ جۇرتتىڭ تورعايدىڭ قىمىزىن ىزدەيتىنى وسىدان. اسىرەسە, مامىردىڭ بال قىمىزىندا دارۋمەن كوپ بولادى. ال كۇزدىڭ قىمىزىن سارى قىمىز دەيدى. بۇل ءشوپتىڭ ابدەن ءپىسىپ, دارۋمەننىڭ كۇشەيگەن شاعى. بۇل كەزدە پىسكەن قىمىزدىڭ بەتىنە كادىمگىدەي ماي شىعادى, – دەيدى مالىك اعا. قىمىز باپتاۋدىڭ شەبەرى سارا جوڭقاباەۆانىڭ سوزىنشە, كەيبىر بيەنىڭ ءسۇتى وزىنەن-ءوزى اشىپ كەتەتىن كورىنەدى.
– قىمىزدى ىشكەندە ءبىرتۇرلى ءدامى ءبىلىنىپ تۇرادى. سول كەزدە ء«ا, مىنەكي, ءبىر بيەنىڭ ءسۇتى اشىپ تۇر» دەپ ويلايسىڭ. مۇنداي بيەنى انىقتاۋ ءۇشىن, مىسالى, 10 بيە ساۋساق, سولاردىڭ ءبارىنىڭ ءسۇتىن بولەك-بولەك ىدىسقا قۇيامىز. سودان كەيىن ارقايسىسىنان ءبىر-ءبىر كەسەدەن قۇيىپ الىپ, وتقا قويا قوياسىڭ. اشىعان بيەنىڭ ءسۇتى پىسىرگەندە ۇيىپ قالادى. ول بيەنى ءبىر جەتى, ون كۇن ساۋماي جىبەرە سالامىز. قالپىنا كەلۋ كەرەك. ايتپەسە قىمىزدى بۇزادى, – دەيدى سارا اپاي.
قوستاناي وبلىسى
