كوشى-قون جانە جاڭا زاڭ

قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءۇشىن كوشى-قون ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى اي­رىق­شا بو­لىپ وتىر. ويتكەنى, رەسپۋب­ليكامىزدىڭ جەر كولەمى ۇشان-تەڭىز كەڭ, ال تۇر­عىن­دارىنىڭ سانى ونىمەن سالىستىرعاندا وتە از – 15 ميلليوننان ەندى عانا استى. سوندىقتان دا قا­زاقستان حالقىنىڭ سانىن كوبەيتىپ, دە­مو­گرافيالىق جاعدايىمىزدى جاقسارتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە قولعا الىنۋدا. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ەلى­مىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ سانىن الداعى ۋاقىتتا 20 ميلليونعا جەتكىزۋ كەرەك دەپ ناقتى مىندەت بەل­گىلەۋىنىڭ دە باستى سەبەبى, مىنە, وسىعان بايلانىستى. وسىعان وراي, “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرا­لى” جاڭا زاڭنىڭ جوباسى جاسالىپ, تال­قى­­لاۋدان وتۋدە. بۇل زاڭ ىشكى جانە سىرتقى كوشكە قاتىستى ءبىراز ماسەلەلەردى قامتيدى. ول­اردىڭ اراسىندا ەتنوستىق قازاقتاردىڭ تا­ريحي وتانىنا ورالۋىنىڭ الار ورىنى ەر­ەكشە. ويتكەنى, قازاقستانداعى دەمو­گرا­فيا­لىق احۋالدى جاقسارتىپ, حالقىمىزدىڭ سانىن كو­بەيتۋگە ۇلەس قوساتىن – وسى ورالماندار كوشى. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, كوشى-قون تۋرالى جاڭا زاڭ قانداي جاڭالىق اكەلەدى; بۇل سالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋگە قانداي ىقپالىن تيگىزەدى دەگەن سۇراق ەرىكسىز بوي كوتەرەدى. وسىعان وراي, مىنا ماسەلەنى دە قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى بۇدان بۇرىن قابىلدانعان “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭنىڭ جوباسىن دايىنداۋعا بەلسەندىلىكپەن ات- سالىسقان ەدى. ياعني, ءبىزدىڭ بۇرىنعى زاڭ مەن قازىرگى جاڭا زاڭ جوباسىن سالىستىرا ناقتى پىكىر بىلدىرۋگە تولىق مۇمكىندىگىمىز بار. ايتا كەتكەن ءجون, زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا ءبىراز جاقسى جاڭالىقتار مەن جەتىستىكتەر بار. ونى دايىنداعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ بۇل ىسكە ۇلكەن جا­ۋاپ­كەرشىلىكپەن كوڭىل بولگەنى بىردەن اڭعا­رىلادى. بۇعان جاقىندا عانا زاڭ جوباسىن تال­قىلاۋ ماقساتىندا وتكىزىلگەن ەكى بىردەي ماجىلىسكە قاتار قاتىسقانىمىزدا كوزىمىز ايقىن جەتتى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولعا الۋىمەن سىرت جەرلەردەگى قانداستارىمىزدى اتاجۇرتقا كوشىرىپ اكەلۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, كوپتەگەن يگى ىستەردى جۇزەگە اسىردى. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, قازىر جىل سايىنعى كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ سانى 20 مىڭ وتباسىنا دەيىن جەتىپ, جاڭادان “نۇرلى كوش” باعدارلاماسى قابىلداندى. ورال­ماندارعا ارنالعان بۇدان دا باس­قا قارجىلاي كومەك پەن قۇقىقتىق جە­ڭىل­دىك­­تەر بار. الايدا, بۇل سالادا تەز ارادا ءبىر ءجۇ­­يەگە ءتۇسىرىپ, رەتتەيتىن ماسەلەلەر دە از ەمەس. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەيىك. كوشى-قون سالاسىندا سوڭعى جىلدارى ەرەكشە داۋ-داماي تۋعىزىپ جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – ورالمان دەگەن اتاۋ. ءبىراز جۇرت مۇنداي اتاۋ وتە ور­ىن­دى دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى بۇدان ون جىل, ون بەس جىل بۇرىن كوشىپ كەلگەندەر دە وزدەرىن ورال­مان­بىز دەپ ەسەپتەپ, ءتۇرلى كومەك, جە­ڭىل­دىك تالاپ ەتەدى. ياعني, ولاردىڭ ويىنشا ورال­مان دەگەن اتاۋ شەتەلدەن كەلگەن قازاقتاردىڭ ءبا­رىنىڭ ەنشىسىنە ومىرباقي جازىلىپ قوياتىن ماڭگىلىك مارتەبە سياقتى. ال اعايىنداردىڭ ەكىنشى توبى بۇل اتاۋعا مۇلدەم قارسى. ورالمان دەگەن ءسوز ءبىر قازاقتى ەكىگە ءبولۋ, كەمسىتۋ دەپ سانايدى. سوعان باي­لانىستى, بۇل اتاۋدى ءتۇپ-تامىرىمەن جويىپ, قول­دانىستان الىپ تاستاۋ كەرەك دەگەن ارىز-شا­عىمدار ەڭ جوعارعى ورىندارعا دەيىن جا­زىلدى. كوشى-قون كوميتەتى ءتىل ماماندارىن جي­ناپ, بۇل جونىندە بىرنەشە رەت پىكىر الىسۋ دا وتكىزدى. ال سوندا مۇنداي قاراما-قايشىلىق پەن تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ تۋىنداۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟!. سەبەبى, و باستان ورالمان دەگەن اتاۋعا ءتۇ­سىنىكتىڭ ناقتى, ءدال بەرىلمەۋىندە. وكىنىشكە قاراي, زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا دا بۇل ماسەلە ەس­كەرىلمەگەن. مىسالى, زاڭ جوباسىنىڭ 1-با­بىندا “ورالماندار – تاريحي وتانىندا تۇ­راقتى تۇرۋ ماقساتىمەن قازاقستانعا كەلگەن جانە وسى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن ءتيىستى ءمار­تەبە العان, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەگە­مەندىك العان ساتتە شەتەلدە تۇراقتى تۇرىپ جات­قان ۇلتى قازاق شەتەلدىكتەر نەمەسە ازا­ماتتىعى جوق ادامدار جانە ولاردىڭ قا­زاقستان رەسپۋب­ليكاسى ەگەمەندىك العاننان كەيىن ودان تىسقارى جەردە تۋعان ۇلتى قازاق بالالارى” دەپ كورسەتىلگەن. مىنە, وسى ۇزىننان ۇزاق قۇرمالاس سويلەمنىڭ العاشقى ەكى ءجاي سويلەمىنە سۇيەنىپ قورىتىندى جاساساق, شەتەلدەن كەلىپ ءتيىستى مارتەبە العان قازاقتاردىڭ ءبارى – ورالمان. ياعني, بۇدان ون جىل, ون بەس جىل بۇرىن كەلگەن اعايىن­داردىڭ وزدەرىن ءالى كۇنگە ورالمانبىز دەپ ەسەپتەۋى زاڭعا سايكەس بولىپ شىعادى. ال سول تارماقتىڭ ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى جاي سويلەمىنە قاراساق, شەتەلدە تۇراتىن 5 ميلليون قازاق ءۇرىم-بۇتاعىمەن قوسىلىپ ءتۇ­گەل­دەي – ورالمان. ال شىندىعىنا كەلگەندە, شەتەلدە تۇراتىن قازاق تا, ونىڭ ءۇرىم-بۇتاعى دا ەشقانداي ورالمان ەمەس, تەك ورالمان اتانۋعا قۇقى بار ۇمىتكەرلەر. ياعني, ولار قازاقستانعا كەلىپ, ارنايى كۋالىك العاننان كەيىن عانا ورالمان اتانادى. جانە ول كۋا­لىك­تىڭ مەرزىمى بىتكەن كۇننەن باستاپ ورالمان ەمەس, قولىندا شەتەلدىك پاسپورتى بار ەت­نوستىق قازاق نەمەسە قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ وزگەلەرمەن قۇقى تەڭ ازاماتى. زاڭدا وسى ماسەلەنى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ نەگە انىقتاپ كورسەتىپ قويمايمىز؟! جالپى, وسىنداي بۇلدىر, تۇسىنىكسىز سويلەمدەردى وقىپ وتىرىپ زاڭ جوباسىن جاساۋشىلاردىڭ ىنتا-ىقىلاسى جاقسى بولعانىمەن, ايتار ويدى ناقتى, تۇسىنىكتى جەتكىزۋگە كەلگەندە كىبىرتىكتەي بەرەتىندەرىن اي­قىن اڭعارامىز. ورالمان دەگەن اتاۋدى ون بەس جىلدان بەرى حالىققا دۇرىستاپ تۇسىندىرە الماي جۇرگەنىمىزدىڭ باستى سەبەبى, مىنە, وسى­دان بولسا كەرەك. وسىعان وراي زاڭ جو­با­سىن­­داعى ورالمان دەگەن ۇعىمعا “قولىندا ورال­مان دەگەن مەرزىمى ءوتىپ كەتپەگەن كۋالىگى بار, جاردەماقى الۋعا قۇقىلى” دەگەن تىركەس قوسىلۋعا ءتيىس. كوشى-قون سالاسىنداعى قازىرگى كەزدەگى ولقى­لىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ۇيىمداس­تىرۋ جۇمىستارىنىڭ تومەندىگىنەن تۋىنداپ وتىر. مىسالى, سىرت جەرلەردەگى اعايىن­دار­دىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىن بارىنشا وڭايلاتۋ ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ولارمەن الدىن الا بايلانىس جا­ساپ, قۇجاتتارىن دايىنداپ, شەكارادان ءوت­ۋى­نەن باستاپ, تۇراقتى تۇراتىن جەرىنە دەيىنگى بۇكىل جولىن رەتتەپ, ءۇي­لەستىرىپ وتىرۋ كەرەك. بۇل رەتتە, وركە­نيەتتى مەملەكەتتەردىڭ وسى سالاداعى ءىس-ءتاجىري­بەلەرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. گەرمانيا, يزرايل سياقتى ەلدەر مۇنداي جۇمىستاردى مەم­لەكەتتىك ورگاندار ارقىلى ءبىر ورتالىقتان باسقارىپ, تاريحي وتانىنا ورا­لامىن دەۋشىلەردى الدىن الا تىزىمدەپ, ناق­تى ءتارتىپ-ەرەجەلەر بويىنشا كەزەككە قويىپ, قاي جەرگە ورنالاساتىنىن انىقتاپ, قونىس اۋدارۋعا سودان كەيىن عانا رۇقسات بەرەدى. سوڭ­عى كەزدە رەسەي ۇكىمەتى دە شەتەلدەگى وتان­داستارىن كوشىرىپ اكەلۋدە وسىنداي ءتارتىپ قولدانا باستادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە كوشى-قوننىڭ دا­يىن­دىق جۇمىستارى ءالى كۇنگە جۇيەلى ءجۇر­گىزىلمەي كەلەدى. ءبىز, كوبىنە, ءوز اياعىمەن كەلگەن ورالمانداردى كابينەتتە وتىرىپ تىزىمگە الىپ, كۆوتانىڭ كەزەگىنە قويۋمەن عانا شەكتەلەمىز. ال سوندا قازاقستاننىڭ كوشى-قون جۇمىستارىن وزگە ەلدەر سياقتى بەلگىلى ءبىر جۇيەمەن, ناقتى ەرەجە-تارتىپپەن جۇرگىزۋىنە نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟!. مۇنداي سۇراق كو­تەرىلسە, ەشقانداي اقىلعا قون­بايتىن, ۇساق-تۇيەك جاۋاپ ايتىلادى. بۇعان ناقتى دالەل كەل­تىرەيىك. كەيبىر وبلىستارعا كەلگەن ورال­مان­داردىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ جاردەماقى العان­نان كەيىن ءىزىم-عايىم جوعالىپ كەتەتىنى تۋرالى اڭگىمە سوڭعى كەزدە ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. اس­تا­نادا وتكەن ماجىلىستە دە بۇل ماسەلە كوتەرىلدى. بىراق وعان بەرىلگەن جاۋاپتان تۇسىنگەنىمىز – قارجىلاي جاردەماقى العان ورالمانداردىڭ قايدا كەتكەنىن, نە ىستەپ جۇرگەنىن ەشكىم بىلمەيدى جانە ءبىلۋ مۇمكىن دە ەمەس. وسىنداي ءۋاج ەستىگەندە مىناداي سۇراق تۋادى: قازىرگى كەزدە ورالماننىڭ ءبىر وتباسىنا ورتا ەسەپپەن ءبىر ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى بەرىلەدى. وسى اقشانى جىل سايىن كۆوتاعا كىرەتىن 15-20 مىڭ وتباسىنا كوبەيتىپ كورىڭىز. بۇل وتە كوپ مولشەردەگى قارجى. مىنە, وسىنشا كوپ قارجىنىڭ كىمگە بەرىلىپ, قايدا كەتىپ جاتقانىنا قاتاڭ باقىلاۋ جاساۋعا نەگە بول­مايدى؟!. ءار وتباسىنىڭ يەسىنە 1 ميلليون تەڭگە ۇستاتىپ, سودان كەيىن ونىڭ ەسەبىن سۇراماۋ, ەشقانداي جاۋاپكەرشىلىك تالاپ ەتپەۋ بىزدەن باسقا قانداي ەلدە بار ەكەن؟!. ورالمان – ءشوپ اراسىنا تۇسسە تاپ­تىرماي كەتەتىن ينە ەمەس, قايدا بارارىن ەشكىم ءبىل­مەي­تىن جەل ايداعان قاڭباق ەمەس, بالا-شا­عاسى, دۇنيە-مۇلكى بار كادىمگى ادام. قايدا كەتسە دە قۇجاتتارىن رەتتەيدى, ەڭ قۇرىعاندا, ءبىر جەردەن تىركەۋدەن شىعىپ, ەكىنشى جەرگە تىركەۋگە تۇرادى. كۆوتا العان جەرىنەن كەتەتىن بولسا, ءتۇن جامىلىپ, جانعا بىلدىرمەي جا­سىرىنا كوشۋى دە نەعايبىل. ال سوندا ول جەر­دە وكىمەت بار ەمەس پە؟!. ءيا, اۋىلدىڭ اكىمى, ىشكى ىستەر, تىركەۋ مەكەمەلەرى بار. مىنە, وسى­لار اقشا العان بويدا كوشە جونەلگەن ور­ال­­مان­داردىڭ قايدا باراتىنىن نەگە سۇ­را­مايدى؟!. بۇل رەتتە, اسىرەسە, كوشى-قون كوميتەتىنىڭ وب­لىس­تىق دەپارتامەنتتەرىنىڭ نە ىستەپ وتىرعانى ءمۇل­دەم تۇسىنىكسىز. ويتكەنى, كۆوتاعا كى­رە­تىن­دەردى تىزىمگە الىپ, قۇجات­تارىن قابىل­داي­تىندار دا, قارجى بەرەتىندەر دە – سولار. ال سوندا وزدەرى تىزىمگە الىپ, قارجى بەرگەن ادام­دارىنىڭ قايدا كەتكەندەرىن, نە ىستەپ ءجۇر­گەن­دەرىن ول دەپارتامەنتتەگىلەر قالايشا ءبىل­مەيدى؟!. ارينە, شىنداپ كىرىسسە ابدەن بىلۋگە بولادى. بىراق وعان ىقىلاس جوق. ويتكەنى, مۇنىڭ ارجاعىندا ءبىراز كۇماندى نارسەلەر جاتىر. ناقتى دالەل كەلتىرەيىك, بۇگىنگى تاڭدا ورالمان رەتىندە تىركەلىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن الۋعا قۇجات وتكىزگەن جانە بۇل جونىندە ەلباسىنىڭ جارلىعى دا شىققان, بىراق سوعان قاراماستان قازاقستان ءتول­قۇ­جاتىن الماي قاشىپ جۇرگەن اعايىندار بارشىلىق (كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, مۇنداي ادامداردىڭ سانى 35 مىڭداي.) ال سوندا ولاردىڭ تولقۇجات الۋدان قا­شۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟!. سەبەبى تۇسىنىكتى – ولار ازاماتتىققا قۇجات وتكىزگەندە قا­زاقستاندا تۇ­راقتاپ قالۋدى ەمەس, تەك ءارتۇرلى جولدارمەن كۆوتاعا كىرىپ, اقشا تابۋدى عانا ويلاعان. اق­شانى العان سوڭ قازاقستاننىڭ تولقۇجاتى قاجەت ەمەس, ەندى ولار قايتىپ كەتۋدى وي­لاس­تى­رىپ ءجۇر نەمەسە الدەقاشان كەتىپ تە قالعان. ال نەشە ءتۇرلى جالعان قۇجاتپەن كۆوتاعا كىرىپ اقشا الىپ جاتقاندار بۇدان الدەقايدا كوپ بولسا كەرەك. كۆوتا العان بويدا ءىزىم-عايىم جوق بولىپ كەتەتىندەر, وسىنداي جالعان ورالماندار. ال مۇنداي كوزبوياۋ­شىلىق جاساۋدىڭ جولى وتە كوپ, ءتاسىلى الۋان ءتۇرلى. مىسالى, جوق ادامداردى جاساندى قۇجات­تارمەن كۆوتاعا قوسۋ, ورالمانداردىڭ با­لا­لا­رىنىڭ سانىن وتىرىك كوبەيتۋ سياقتى جاع­دايلار ءجيى كەزدەسەدى. نەمەسە قازاقستانعا كەلمەگەن ادامنىڭ پاسپورتىنا شەكارادان ءوتتى دەگەن جالعان شتامپ باسىلادى (وتكەن جىلى كورشىلەس ەلدەردىڭ بىرىنە بارعاندا كۆوتاعا قوسۋ ءۇشىن پاسپورتتارىن قازاقستانعا بەرىپ جىبەرگەن, بىراق اقىرى سوڭىندا پاسپورت تا جوق, كۆوتانىڭ اقشاسى دا جوق, جەر سيپاپ وتىرعان ادامداردى ءوز كوزىممەن كوردىم). تۇراقتى تىركەۋ دە وسىلاي جالعان جولمەن شەشىلەدى. نەمەسە بۇرىنعى كۆوتا العان ادامنىڭ شەتەلدىك پاسپورتىنىڭ ءبىر-ەكى ءارپىن وزگەرتىپ, كۆوتاعا قايتادان كىرەدى (تەرىسكەي وبلىستاردىڭ بىرىندە ءدال وسىنداي كوزبوياۋ­شى­لىق جاساماق بولعاندار قولعا ءتۇستى).             الىس شەتەلدەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىن ءبىتىردى دەگەن جاساندى ديپلوم مەن تۋ تۋرالى العان كۋالىك جاساۋ دا كوبەيگەن. قازىر كوم­­پيۋتەردىڭ زامانى – ءتۇرلى ءمور, شتامپ, ديپلوم جاساۋ ونشا قيىنعا تۇسپەيدى. وسىنداي ماسەلە كوتەرىلسە كۆوتاعا ەنگىزۋدى ارنايى كوميسسيا شەشەدى دەگەن ءۋاج ءجيى ايتىلادى. بىراق ول كوميسسيانىڭ ءاربىر ورالماندى كوزبە-كوز ساناپ, تەكسەرىپ وتىرا المايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ولار, نەگىزىنەن, تۇسكەن قۇجاتتارمەن جۇمىس ءىس­تەيدى. ال قۇجاتتاردىڭ شىن, نە جالعان ەكەنىن اجىراتۋ وڭاي ەمەس. ونىڭ ۇستىنە, شەت تىلىندە جازىلعان قۇجاتتىڭ نوتاريۋس بەكىتكەن اۋدار­ماسى نەگىزگە الىنادى. ال نوتاريۋس بولسا قۇجاتتىڭ راس-وتىرىگىن انىقتامايدى, اۋدا­ر­مانىڭ دۇرىس-بۇرىس­تىعىنا عانا جاۋاپ بەرەدى. مىنە, وسىنداي شىم-شىتىرىق جاع­دايلار كۆوتاعا نەشە ءتۇرلى جالعان قۇجاتپەن كىرىپ, مەملەكەتتىڭ قارجىسىن تالان-تاراجعا سالۋعا جول اشىپ وتىر. بۇل جونىندە سوڭعى كەزدە ءباسپاسوز بەتتەرىندە ءجيى ءسوز بولۋدا. وبلىستىق كوشى-قون دەپارتامەنتتەرىنىڭ ءبىراز قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ ۇستىنەن وسى جونىندە قىل­مىستىق ءىس تە قوزعالدى. مۇنداي جاعداي, اسىرەسە, ورالماندارعا باسپانا ەمەس, اقشالاي جاردەماقى بەرىلەتىن بولعاننان كەيىن ايرىقشا اسقىندادى. مىسالى, ءبىز شەتەلدەردەن 2007 جىلى 15 مىڭ وتباسى, 2008 جىلى 20 مىڭ وتباسى كوشىپ كەلدى, ءسويتىپ, كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ جوسپارىن تولىق ورىندادىق دەگەن ماقتانىشتى اڭگىمەنى ءار جەردەن ەستىپ قالامىز. ال, بىراق وسى مالىمەتتەردى دۇرىستاپ تەكسەرسەك, ءسويتىپ, ۇشان-تەڭىز جاردەماقى العان ورالمانداردى ىزدەپ, ناقتى ساناق جۇرگىزسەك, كوپتەگەن بى­لىقتاردىڭ بەتى اشىلار ەدى. بۇل جاعداي كوشى-قون كوميتەتىنە قازىرگى جاڭا باسشىلىق كەلىپ, كۆوتاعا كىرۋدىڭ تالاپ-شارتتارىن ەداۋىر قاتايتقان سوڭ 2009 جىلى ءبىراز سايابىرسىدى. دەگەنمەن, شەشىلمەگەن ماسەلەلەر الدە دە بارشىلىق. كوشى-قونداعى جەمقورلىقتىڭ اسقىن­دا­ۋىنا سىرتتان كەلەتىن اعايىنداردىڭ ازايا ءتۇ­سۋى دە ءوز اسەرىن تيگىزىپ وتىر. مىسالى, جىل سا­يىن ءار وبلىسقا كوشى-قون كۆوتاسى بو­يىنشا ورتا ەسەپپەن ءبىر مىڭ, ءبىر جارىم مىڭ وتباسىعا ورىن ءبولىنىپ, قارجى بەرىلەدى. ال كوپ جاعدايدا ول وبلىستاردا جاڭادان كەلىپ, دايىن تۇرعان وسىنشاما شىنايى ورالمان تابىلا بەرمەيدى. ونىڭ ەسەسىنە جالعان قۇ­جاتپەن جۇرگەن جاساندى ورال­ماندار بار­شىلىق. وبلىستىق دەپار­تامەنتتەگىلەر وسى جا­ساندى ورالمان­داردى تىزىمگە كىرگىزىپ, جوس­پاردى دا ورىنداپ, پايداعا دا كەنەلىپ, “ەكى جەپ بيگە شىعادى”. كوشى-قون سالاسىنداعى مۇنداي جاعدايعا توسقاۋىل قوياتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتتى. سوعان وراي, كۆوتاعا جاڭادان, ناقتى كوشىپ كەلگەن, ومىردە بار, قۇجاتتارى دۇرىس ادام­دار­دىڭ عانا كىرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە ولاردىڭ ءتيىستى جاردەماقىنى الىسىمەن دەرەۋ كەرى قايتىپ كەتپەي, قازاقستاندا تۇراقتى تۇرىپ قالۋىن قاداعالاپ وتىرۋدىڭ ءبىر جۇيەگە تۇسكەن مەحانيزمىن جاساپ بەكىتۋ قاجەت. جاڭا زاڭدا بۇل ماسەلە ەرەكشە ەسكەرىلگەنى ءجون. سونداي-اق, كۆوتا بو­يىن­شا جاردەماقى الىپ, بىراق وزدەرى قازاقستانعا كەلمەي قالاتىن نەمەسە قايتىپ كەتەتىن ادامداردىڭ زاڭ الدىن­داعى جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋ كەرەك. سوڭعى ەكى-ءۇش جىل كولەمىندە كۆوتاعا كىرىپ, جاردەماقى العانداردىڭ قانشاسى قازاقستاندا تۇرىپ جاتىر, قانشاسى كەلگەن جاقتارىنا قايتادان قايتىپ كەتتى جانە ونىڭ سەبەپتەرى نە دەگەن ماسەلە ناقتى تەكسەرىلىپ, ساراپتامادان وتكىزىلۋگە ءتيىس. سونداي-اق, سىرت جەرلەرگە بارىپ, كوشى-قون جۇمىستارىن الدىن الا دايىنداپ, ۇيىمداستىرۋدى دا قولعا الۋ كەرەك. بۇعان قازاقستاننىڭ قازىرگى حالىقارالىق ارەناداعى ابىروي-بەدەلى تولىق جەتەدى. اسىرەسە, قازاقتار تىعىز ورنالاسقان ەلدەردىڭ تاشكەنت, نوكىس, بايان-ولگي, ءۇرىمجى سياقتى قالالارىنان كوشى-قون مەكە­مەلەرىنىڭ ءبىر-ەكى ادامنان تۇ­را­تىن شاعىن وكىلدىكتەرىن اشقان ءجون. مۇن­داي وكىلدىكتەر تەك ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كوشىن عانا ەمەس, ەڭبەك كوشى-قونىن دا, باسقا كوشتەردى دە رەتتەپ وتىرادى. قازاقستاننىڭ توعىز جولدىڭ تورابىندا جاتقانىن, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە الۋان ءتۇرلى كوشتىڭ تولاسسىز اعىلىپ جاتاتىنىن ەسكەرسەك, كوشى-قونمەن اينالىساتىن مۇنداي وكىلدىكتەردىڭ بولاشاعى زور, پايداسى ۇلكەن. الىستاعى اعايىندارمەن كوشى-قون ءجو­نىندە اقپاراتتىق پورتال اشىپ, سايت ارقىلى بايلانىس جاساۋدى دا قولعا الۋ كەرەك. ياعني, سىرت جەرلەردەگى قازاقتار قازاقستانعا قالاي كوشىپ بارۋعا بولاتىنىن, قاي وبلىسقا, قاي جەرگە ورنالاسقان ءتيىمدى ەكەندىگىن ينتەرنەت ارقىلى الدىن الا ءبىلىپ وتىرعاندارى ابزال. اتاجۇرتقا كوشۋ تۋرالى وتىنىشتەرىن دە وسى ەلەكتروندىق بايلانىس ارقىلى جىبەرۋلەرىنە بولادى. سونداي-اق, ەتنوستىق قازاقتاردىڭ كوشىن شەتەلدەگى ەلشىلىكتەرىمىز بەن كون­سۋل­دىق مەكەمەلەرىمىزدىڭ, ءتۇرلى حالىق­ارالىق ۇيىمداردىڭ, ءوزىمىزدىڭ قوعامدىق بىرلەس­تىك­تەردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ ۇيىم­داست­ىرۋعا دا ابدەن مۇمكىندىك بار. مۇنداي ۇيىم­داستىرۋ جۇمىستارىنا الدىن الا بەلگىلى ءبىر كولەمدە ارنايى قارجى ءبولۋ ماسەلەسى دە شەشىلۋى كەرەك. بۇل ايتىلعان ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ قارجىلىق, زاڭدىق-قۇقىقتىق, تەحنيكالىق جاعىنان ونشا قيىن ەمەس. تەك وعان شىنايى ىنتا-ىقىلاس كەرەك. ال ىنتا-ىقىلاس باي­قالماسا, وندا نەشە ءتۇرلى سىلتاۋ ايتىپ, كوشى-قون جۇمىسىن وتكەن عاسىردىڭ توق­سا­نىنشى جىلدارداعى ەسكى سارىنمەن جۇرگىزىپ, قازىرگى قالپىمىزدان تانباي, بەي-جاي وتىرا بەرەتىن بولامىز. وسى رەتتە مىنا ماسەلەنى دە اتاپ كور­سەت­كىمىز كەلەدى. “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” زاڭ جوباسىندا كوشى-قون ماسەلەلەرى ءجو­نىن­دەگى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قۇزىرەتى 12 ءتۇرلى تار­ماقپەن بەلگىلەنگەن. بىراق ونىڭ ىشىندە كوشى-قون جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. مۇنى قالاي تۇسىنەمىز؟!. كوشى-قون مە­كەمەسىنىڭ ەڭ باستى مىندەتى – كوشتى ۇي­ىمداستىرۋ ەمەس پە؟! زاڭدا وسى ماسەلە دە ناقتى, ايقىن ەتىپ كورسەتىلۋى وتە قاجەت. جوعارىدا كوشى-قون كۆوتاسىنا كىرىپ, جاردەماقى الۋدىڭ جەمقورلىقتىڭ ءبىر كوزىنە اينالعانىن ايتتىق. بۇل ماسەلەلەردى تولىق شەشۋگە جالعىز كوشى-قون كوميتەتىنىڭ شا­ما­سى كەلمەيدى. سوعان وراي, زاڭ جوباسىندا ىشكى ىستەر, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگاندار مەن ادىلەت ورگاندارىنىڭ قۇزىرەتىنە وسى ماسەلەلەردى دە جۇكتەپ, “ولار كوشى-قون سالاسىنداعى ءتۇرلى جەم­قورلىقتار مەن زاڭسىزدىقتاردى بول­دىر­ماۋدى قادا­عالايدى” دەپ ناقتى كورسەتكەن ءجون. بۇگىنگى تاڭدا شەتەلدەن كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ەڭ كوپ قيىندىق كورەتىن ماسەلەسى – تۇراقتى تىركەلۋ. اسىرەسە, قالالىق جەرگە كەلگەن ورالمان تانىسى بولما­عان­دىق­تان تۇراقتى تىركەلە المايدى. تۇراقتى تىركەۋى جوق ادامعا ورالمان كۋالىگى بەرىلمەيدى, كۆوتاعا كىرمەيدى. ونى ەشكىم جۇمىسقا دا قابىلدامايدى. سوڭعى ۋاقىتتا الماتى سياقتى ۇلكەن قالالاردا تۇراقتى تىركەۋگە تۇرۋ تىپتەن قيىندادى. مۇنىڭ ءبارى الىستاعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىنە ۇلكەن كەدەرگى بولىپ وتىر. سوندىقتان زاڭ جوبا­سىندا كوشى-قون ماسەلەلەرى جونىندەگى ۋاكى­لەت­تى ورگاندار مەن ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ شەتەلدەن كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردى بىرلەسە وتىرىپ 10 كۇن مەرزىم ىشىندە بەيىمدەۋ ورتالىقتارىنا, ەگەر ونداي ورتالىق بولماعان جاعدايدا الدىن الا بەلگىلەنگەن باسقا ءبىر مەكەن-جايعا مىندەتتى تۇردە تۇراقتى تىركەيتىنى اتاپ كورسەتىلۋگە ءتيىس. ورالمانداردىڭ كوپ قيىندىق كورەتىن جانە ءبىر ماسەلەسى – اتتەستاتتارى مەن ديپ­لوم­دارىن, باسقا دا قۇجاتتارىن كۋالاندىرۋ, ياعني نوستريفيكاتسيا جاساتۋ. بۇل قۇ­جات­تاردىڭ شىن نەمەسە جالعان ەكەندىگىن انىقتاۋدا ءتۇ­سىنىس­پەۋ­شىلىكتەر ءجيى كەزدەسەدى. ءتىپتى, قازاق­ستانعا كوشىپ كەلگەن قازاقتارعا “اتتەستاتتار مەن ديپلوم­دا­رىڭ­دى بۇرىنعى تۇرعان ەلدەرىڭە بارىپ كۋا­لان­دىرىپ اكەلىڭدەر” دەگەن تالاپ تا قويىلادى. مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن زاڭدا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان شەتەلدەن كەلگەن ەتنوستىق قازاقتاردىڭ ءبىلىمى جونىندەگى ءتۇرلى قۇجاتتارىن كۋالاندىرۋدى جۇزەگە اسىرادى دەگەن ماسەلە دە قامتىلۋى كەرەك. سونداي-اق, ورال­مان­داردى ورتا جانە جوعارى مامان­دىقتار بو­يىنشا قايتا دايىندىقتان وتكىزۋ ماسەلەسى دە ەسكەرىلگەنى ءجون. شەتەلدەن كەلگەن ورالمانداردىڭ ارا­سىن­دا ايەلى نە كۇيەۋى وزگە ۇلت وكىلىنە جاتا­تىن وتباسىلار دا بار. بۇل, اسىرەسە, قارا­قالپاقستاننان كەلگەن اعايىندار اراسىندا ءجيى بايقالادى. مىنە, سونداي وتباسىنداعى وزگە ۇلت وكىلىن كۆوتاعا قوسپاي, جەڭىلدىكتەردەن قۇر قالدىرۋ ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى, قازاققا كۇيەۋگە شىعىپ, بەس-التى بالا تۋىپ بەرگەن قاراقالپاق ايەلىنىڭ نە جازىعى بار؟!. ونى “ۇلتىڭ باسقا” دەپ شەتتەتۋ زاڭعا دا, ادامگەرشىلىككە دە ساي كەلمەيدى. سوعان وراي, زاڭ جوباسىنىڭ 9-بابىنا “ورالمان مارتە­بەسىن العان وتباسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سانالاتىن وزگە ۇلت وكىلى دە ورالماندارعا ءتيىستى جەڭىلدىكتەر الۋعا قۇقىلى” دەگەن تولىقتىرۋ قوسقان ءجون. ورالمان مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن قازاق ەكەن­دىگىن دالەلدەيتىن قۇجات كەرەك. بىراق, بۇل ماسەلە دە كۇن وتكەن سايىن قيىنداپ بارادى. كەيبىر ەلدەردەگى جەكە كۋالىكتە دە, پاسپورتتا دا ادامنىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنى كورس­ە­تىل­مەيدى. ءتىپتى, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ءتول­قۇ­جاتتا­رىندا وزگە ۇلت وكىلدەرى بولىپ كەتكەن قانداستارىمىز دا از ەمەس. مىسالى, تاجىك­ستانداعى ءبىراز اعايىندارىمىزدىڭ اكەلەرى قازاق, ال بالالارى تاجىك نە وزبەك بولىپ جازىلعان. مىنە, وسىلاردى ەتنوستىق قازاق دەپ تانىپ, ورالمان مارتەبەسىن بەرۋدىڭ جولى قانداي؟!. زاڭ جوباسىنىڭ 39-بابىنىڭ 2-تارماعى مەن 40-باپتىڭ 2-تارماعىندا بۇل ماسەلەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدەگى مەكەمەلەرى انىقتايدى دەپ جازىلعان. بىراق بۇل وتە كۇماندى ماسەلە. شەتەلدەگى ەلشىلىكتەر قازاقستانعا كەلگەن ورالماننىڭ قازاق ەكەندىگىن الىستا جاتىپ قالاي انىقتايدى؟!. ءتىپتى, ورالماندى ءوزىنىڭ قازاق ەكەندىگىن دالەلدەيتىن انىقتاما اكەل دەپ شەتەلگە قايتادان جىبەرگەندە, ول مۇنداي انىقتامانى قالاي الادى, كىمنەن الادى؟!. مىنە, وسىنى بولدىرماۋ ءۇشىن شەتەلدەن كەلگەن ازاماتتىڭ قازاق ەكەندىگى قازاقستانىڭ ءوز ىشىندە انىقتالۋى ءتيىس. بۇل مىندەتتى ورال­مان­داردى كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزۋ ءجو­نىندەگى كوميسسياعا جۇكتەۋ كەرەك. ياعني, زاڭ جو­باسىنا “ورالماننىڭ ۇلتتى قازاق ەكەن­دىگىن كوشىپ كەلۋ كۆوتاسىنا ەنگىزۋ ءجو­نىندەگى كو­ميسسيا انىقتاپ شەشەدى” دەگەن تىركەس ەنگىزگەن ءجون. زاڭ جوباسىنىڭ 44-بابىندا “ورالمان مارتەبەسى ورالمان قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ ازاماتتىعىن العاننان كەيىن توق­تا­تى­لادى” دەپ كورسەتىلگەن. بۇگىنگى تاڭدا ورال­ماندارعا بايلانىستى تۇسىنىسپەۋشىلىك پەن داۋ-دامايدىڭ ءبىرازى, مىنە, وسى ماسەلەدەن دە تۋىنداپ وتىر. مىسالى, ورالمان كۆوتا كەزەگىنە تۇرىپ, جاردەماقى الۋعا جاقىن­د­ا­عان­دا قازاقستان ازاماتتىعىنا قا­بىل­دانعانى تۋرالى پرەزيدەنت جارلىعى شىقسا, ول جاردەماقىدان قۇر قالادى. بىزدىڭشە, بۇل ادىلدىك ەمەس. وسىنى دا زاڭمەن ناقتىلاۋ كەرەك. بىراق بۇل جونىندە جانە ءبىر قاۋىپ بار. ەگەر شەتەلدەن كەلىپ, قازاقستان ازامات­تىعىن العانداردىڭ بارىنە ورالمان رەتىندە جاردەماقى تولەي باستاساق, تەگىن اقشادان دامەتكەن جۇزدەگەن مىڭ ادام كەزەككە تۇرادى. كوشى-قونداعى جەمقور­لىقتىڭ ەڭ اسقىنداعان ءتۇرى, مىنە, سول كەزدە شىعۋى مۇمكىن. سون­دىقتان, قازاقستان ازاماتتىعىن العاندارعا ورالمان رەتىندە جاردەماقى تولەۋدىڭ قاتاڭ ەرەجە-ءتارتىبىن جاساپ, بەكىتۋ كەرەك. ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز – تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە اتاجۇرتقا ورالعان سان مىڭداعان قانداس­تا­رى­مىز ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە, دەمو­گرا­فيا­لىق جاعدايىمىزدىڭ جاقسارۋىنا ۇشان-تەڭىز ۇلەس قوسىپ, قۋانىشتاردى دا, قيىندىقتاردى دا وزگەلەرمەن بىرگە تەڭ ءبولىسىپ, تىنباي ەڭبەك ەتىپ, جۇرت قاتارلى ءومىر سۇرۋدە. ال كوشى-قون سالاسىندا ءارتۇرلى كەلەڭسىز جاعدايلار كەز­دەسسە, ول, ەڭ الدىمەن, ۇيىمداستىرۋ جۇ­مى­سىنداعى ولقىلىقتاردان تۋىنداپ وتىر. “حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى” جاڭا زاڭ وسى ولقىلىقتاردى بولدىرماۋدىڭ بارلىق العىشارتتارىن جاساپ, شەتەلدەگى اعا­يىن­دارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا كوپتەپ كەلۋىنە بۇ­رىنعىدان دا كەڭ جول اشادى دەگەن ءۇمىتىمىز دە, سەنىمىمىز دە مول. ءسۇلتانالى بالعاباەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى  قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى.