قوستانايدا باس قوستى
ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا وتكەن ساپاردى استانا قالاسىنىڭ تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسى مەن ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى ء«تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-تاجىريبە ورتالىعى ۇيىمداستىرىپ, وعان قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمدىگى قولداۋ كورسەتكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
العاشقى عىلىمي جيىن ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءوتتى. وعان وڭىردەگى زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدارى قاتىستى. دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىن باستاعان ءبىلىم ورداسىنىڭ باسشىسى سەيىتبەك قۋانىشباەۆ جيىنعا قاتىسۋشىلارعا ۋنيۆەرسيتەتتە بولىپ جاتقان يگى وزگەرىستەر جونىندە اڭگىمەلەپ, ەكسپەديتسياعا ءسات ساپار تىلەدى.
– بۇگىن وزدەرىڭىزبەن بولىسەتىن ۇلكەن ءبىر قۋانىشىمىز بار. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن بارلىق قۇجاتتا احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت دەپ كورسەتىلىپ كەلسەك, ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىلدىعى اياسىندا قابىلدانعان شەشىمگە سايكەس ەندى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت بولىپ وزگەرىپ, «-وۆ»-تان قۇتىلدىق. كەشە قۇجاتتاردى قايتا رەسىمدەۋ جۇمىسى باستالدى. احمەتتانۋ سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىڭىز ودان ءارى جەمىستى بولا بەرسىن, – دەدى رەكتور.
ودان كەيىن احاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى الماس ابسادىق جيىن تىزگىنىن الىپ, جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ احمەتتانۋ سالاسىنداعى سونى ىزدەنىستەرى جونىندە بايان ەتتى. سونداي-اق احمەت ساباق بەرگەن مەڭدىعارا بولىسىنداعى ورىنباەۆ اۋىلدىق مەكتەبى جونىندە قۇندى ماعلۇماتتارمەن ءبولىستى.
جيىندا ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قمۋ پروفەسسورى جاندوس سماعۇلوۆ احمەتتانۋ ءىلىمىنىڭ باستاۋلارىنا كەڭىنەن توقتالا كەلىپ, كەڭەس داۋىرىنە دەيىنگى ءباسپاسوز بەتىندە ۇلت ۇستازىنىڭ ولەڭدەرى مەن عىلىمي ەڭبەكتەرى حاقىندا جاريالانعان ماقالالاردىڭ مازمۇن-ءمانىن سارالاپ ءوتتى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى جانتاس جاقىپوۆ بۇرىن-سوڭدى كوپ ايتىلا قويماعان «احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى, احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى, احاڭ سالعان ادەبيەتتەگى ەلشىلدىك ۇرانى» تۇجىرىمداماسىن تالداپ, ءتۇسىندىرىپ بەردى.
– شىندىعىندا, قازاقتىڭ ۇلتتىق مەكتەبىنىڭ تاريحى احاڭنان باستالادى. بۇل احاڭا دەيىن مەكتەپ بولمادى دەگەن ءسوز ەمەس. احاڭا دەيىن بولعان مەكتەپتىڭ ءبىرىنشىسى مۇسىلمان مەكتەبى بولاتىن. ول ءار اۋىلدا بولدى دەسەك بولادى. ەكىنشىسى – ىبىراي اتامىز اشقان مەكتەپ. ول مەكتەپ قازاق ءتىلىن وقىتقانىمەن, ورىس مەكتەبى ەدى. مۇنى ايتۋىمىز كەرەك. ال احاڭنىڭ ەرەكشەلىگى – ول ۇلتتىق نەگىزدە مەكتەپ قالىپتاستىرعان ادام. مىنە, م.اۋەزوۆ ايتقان «احاڭ اشقان قازاق مەكتەبى» دەگەن وسى. «احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى» دەگەنگە كەلسەك, احاڭ ءبىزدىڭ قازىرگى قولدانىپ جۇرگەن جازبا ادەبي ءتىلىمىزدىڭ نەگىزىن سالدى. ويتكەنى, ءوزى ايتقانداي, سول كەزەڭدە تاتارشا وقىعاندا تاتارشا, ورىسشا وقىعاندا ورىسشا ءسوز ءتىزىپ, قازاقتىڭ جازبا ءتىلى دۇرىس بولمادى. احاڭ وسىنى قالىپقا سالدى. «احاڭ تۇرلەگەن انا ءتىلى» دەگەندە ءبىرىنشى ەسىمىزگە الاتىنىمىز – احاڭنىڭ ءالىپبيى, – دەدى عالىم.
جيىن بارىسىندا احمەت جاساعان توتە جازۋدىڭ تابيعاتىن جان-جاقتى تالداعان حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وكىلى, ءتىلشى-مامان بولات جەكسەنعالي بۇگىنگى ءتىلتانىم عىلىمىنداعى «بايتۇرسىن ۇلى قيسىنى» دايەكتەمەسىنە توقتالىپ, اڭگىمەسىن كورنەكتى عالىم ءالىمحان جۇنىسبەكتىڭ «احاڭ تاپقان جازۋ قيسىنى ءالىپبي تاڭدامايدى, وزىمىزگە بەلگىلى كەز كەلگەن ءالىپبيدى احاڭ قيسىنىنا سالىپ, قازاق تىلىندە پايدالانا بەرۋگە بولادى. احاڭنىڭ جازۋ قيسىنىن كەزىندە ورىس عالىمدارى ماتەماتيكالىق فورمۋلاعا سالىپ, الەمدەگى ەڭ وزىق جانە ەڭ ىقشام ءالىپبي دەپ باعالاعان», دەگەن تۇجىرىمىمەن تۇيىندەدى.
احمەتتىڭ كەيبىر ءسوز قولدانىسىنداعى ەرەكشەلىكتەر مەن كونە قازاق ءتىلىنىڭ ءتول تابيعاتىن بۇگىنگى تىلمەن سالىستىرا سارالاعان پروفەسسور بەكجان ءابدۋالي ۇلىنىڭ دا قازىرگى تەرمين جاساۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ايتقان ويلارىن كوپشىلىك قىزىعا تىڭدادى.
جيىننان سوڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمىنا وزدەرىمەن بىرگە الا كەلگەن ەستەلىك سىيلىقتارىن تابىستادى. ولاردىڭ ىشىندە ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى عالىمداردىڭ احمەتتانۋعا قاتىستى عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ جيناعى, «الاش, تورعاي جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى تانىمدىق جيناق, احمەت جىلىنا ارناپ ء«تىل-قازىنا» ورتالىعى دايىنداعان لوگوتيپ بەدەرلەنگەن وزگە دە ەستەلىك بۇيىمدار بار.
تۇڭعىشتىڭ تۇعىرى بيىك
قوستاناي ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى احاڭ مۋزەيىنە كىرىپ-شىققان سوڭ, ەكسپەديتسيامەن بىرگە ارقالىققا ءبىز دە اتتانىپ كەتتىك. جول ۇزاق. الايدا اۋليەكول اسىپ, ورماندى-دالالى ناۋىرزىم قورىعىنىڭ اۋماعىنا ىلىككەندە ەكسپەديتسيا مۇشەسى, «احمەت. ۇلت ۇستازى» تەلەحيكاياسىنىڭ ستسەناريىن جازۋعا قاتىسقان اقىن ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى وزگەشە اڭگىمە باستادى. اڭگىمەشىلدىك تە ۇلكەن ونەر ەكەن عوي, ۇلاربەك اڭگىمە ايتقاندا, سول وقيعا تاپ ءبىر تاياق تاستام جەردە ءوتىپ جاتقانداي بولادى ەكەن. كەيىپكەرلەرى كوز الدىڭدا تۇرادى. اسەرى سۇراپىل ەندى. كينوڭنان ارتىق. قۇددى ءوزىڭدى سولاردىڭ ىشىندە جۇرگەندەي سەزىنەسىڭ. «داياعاششى» قابىرعاسى سوگىلگەن قازاقى مىنەزگە دەگەن اڭسار-ساعىنىشىڭدى وياتىپ, جۇرەككە جۇك ارتتى. ۇلاربەكپەن بىرگە ءبىر ك ۇلىپ, ءبىر كۇڭىرەنىپ, ساعىنىپ, قۇلازىپ وتىرىپ ارقالىققا قالاي جەتكەنىمىزدى اڭعارماي قالىپپىز. قالا اكىمى ءامىرحان اسانوۆتىڭ ءوزى كۇتىپ الىپ, جايلى ورىنعا جايعاستىردى. ەرتەڭىندە ى.التىنسارين اتىنداعى ارپي-ءدىڭ ءماجىلىس زالىندا «احمەت بايتۇرسىن ۇلى – الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى» تاقىرىبى اياسىنداعى كونفەرەنتسيا باستالدى. جيىنعا قالانىڭ اقساقالدارى, ارداگەرلەر, اكىمشىلىك وكىلدەرى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, مەكتەپ, كوللەدج وقۋشىلارى مەن ۇستازدارى, كىتاپحاناشىلار, سونداي-اق ينستيتۋت ۇستازدارى مەن ستۋدەنتتەرى قاتىستى. كونفەرەنتسيانى پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ دەكانى, ايتىس اقتاڭگەرى ايبەك قاليەۆ جۇرگىزدى. قالا اكىمى ءامىرحان اسانوۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەپ, الىستان ات ارىتىپ كەلگەن عالىمدارعا العىس ايتتى.
وسى جيىندا ءسوز العان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا وراي ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان عىلىمي-تانىمدىق جۇمىستارمەن اينالىسىپ جاتقان نەگىزگى مەكەمە – ء«تىل-قازىنا» ورتالىعىنىڭ باسشىسى ەربول تىلەش بيىل ء«تىل-قازىنا» دايىنداعان لوگوتيپتىڭ نەگىزىندە احاڭنىڭ مەدالى دايىندالعانىن, اماندىق بولسا, تاۋەلسىزدىك كۇنىنەن باستاپ بەرىلە باستايتىنىن ايتتى.
– ونىڭ بەر جاعىندا احاڭنىڭ ەڭبەگى تۇرىك, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە جارىق كورىپ جاتىر. 4 قازان كۇنى پاريج قالاسىندا يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرىندە كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى بولادى. سونىمەن بىرگە 4 قاراشادا ىستانبۇلدا تۇركى حالىقتارى عالىمدارىنىڭ باسىن قوساتىن جيىن بولادى. مۇندا دا احاڭ ەڭبەگىنە ارنالعان جيناقتى تانىستىراتىن بولادى. سوسىن 25 قاراشادا تۇركولوگيا كونگرەسى وتەدى. وعان تۇرىكتىڭ جەتى مەملەكەتى مەن جيىرماعا جۋىق اۆتونومياسىنىڭ عالىمدارى قاتىسادى. شامامەن باكۋدەگىدەي بولماسا دا, سوعان جەتەعابىل ۇلكەن شارا بولۋعا ءتيىستى. وندا جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني ساباقتاستىعىمەن قوسا, احمەتتانۋعا دا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلە قوزعالادى, – دەدى عالىم.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ءبىر نارسەگە رازى بولدىم. جيىنعا باستان-اياق قاتىسقان شاحار باسشىسى مىنبەردەن ايتىلعان مازمۇندى اڭگىمەلەردى بار ىنتا-شىنتاسىمەن تىڭداپ, قايتا-قايتا باسىن شايقاپ قويىپ, ۇيالى تەلەفونىنىڭ كامەراسىنا جازىپ الىپ وتىردى. پرەزيديۋمدا, ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوز الدىندا وتىرمىن-اۋ, وسىنىم قالاي بولار ەكەن دەپ قىسىلمادى. اكىمنىڭ ىستىق ىقىلاسىنا عالىمدار دا ىرزا.
بۇل جولى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اكادەمياسىنىڭ ديرەكتورى, ادەبيەتتانۋشى ۇلان ەركىنبايدىڭ ايتقانىنا از-كەم توقتالا كەتەيىك. عالىم قازىرگى جاستاردىڭ ويلاۋ فورماتى مۇلدە وزگەشە ەكەنىن تارقاتا كەلىپ, الدىڭعى بۋىن مەن كەيىنگى بۋىننىڭ اراسىنداعى رۋحاني ساباقتاستىقتىڭ ءالسىز ەكەنىن, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ قامىنداعى ءىس-شارالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
– احمەت 1925 جىلى «باۋلۋ مەكتەبى» دەگەن ماقالاسىن جازادى. ءبىز قىرۋار قارجى شىعىنداپ, جاڭارتىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىن جاسادىق. وسى باعدارلاماعا نەگىز بولعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن احاڭ ءتول وقىتۋ جۇيەسىنە نەگىزدەپ سول «باۋلۋ مەكتەبى» ماقالاسىندا ناقتى كورسەتىپ جازىپ كەتكەن. ول جەردە احاڭ امەريكا, فرانتسيا سياقتى ونەرى مەن ونەركاسىبى وزىق ەلدەردەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, بالانى ءولى بىلىممەن ەمەس, ءتىرى بىلىممەن وقىتۋ ارقىلى ومىرگە باۋلۋ كەرەك دەيدى. «باۋلۋ مەكتەپ» – نəرسەدەن نəرسە جاساپ, تاۋار قىلىپ شىعاراتىن پابىرىك, زاۋىت سياقتى دا ورىن ەمەس, وزىنەن-ءوزى وسەرلىك جاعداي جاساپ, ءبəرىن دايار كۇيىندە بەرىپ, بالاپان شىعاراتىن جۇمىرتقا سىقىلدى دا ورىن ەمەس, ۇيىم تۇرىندە ءىس قىلىپ, ءىس جۇزىندە ءبىلىم الىپ, ەڭبەكتى سۇيەتىن شىن ەڭبەكشى بولىپ, ۇشقاندا الاتىن نəرسەسىنە ۇيادا باۋلىنعان قىران بالاسى سياقتى جاستار شىعاراتىن ورىن», دەپ قازىرگى ينستيتۋتتار بىرنەشە جىل بويى زەرتتەپ, قورىتىپ جۇرگەن دۇنيەلەردىڭ توقەتەرىن ايتىپ بەرگەن, – دەدى ۇلان ەركىنباي.
ەل ىقىلاس قويا تىڭداعان دۇنيەنىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە الاشتانۋشى عالىم ەربول تىلەشتىڭ «قازاق ۇلتتىق رەنەسسانسى جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى» تاقىرىبىن قوزعاعان بايانداماسى بولدى.
– وركەنيەت دەگەن جيناقى اتاۋ. ونى سول حالىقتىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىگى, سول حالىقتىڭ بىرنەشە بەيىم-قابىلەتى ارقىلى تاريحى جاسايدى. حالىقتىڭ تاريحىن سوعىستار, ەۆوليۋتسيا عانا جاسامايدى, سول حالىق نەگە بەيىم, سول حالىق نە جاساي الادى, سول دا تاريح جاسايدى. بۇل دا تاريحتىڭ ءبىر انىقتاماسى. ءبىر عۇلاما «ادامزاتتىڭ تاريحى سوعىستاردىڭ تاريحى ەمەس, ادامزاتتىڭ تاريحى ادام تاربيەسىنىڭ تاريحى» دەيدى. سوناۋ جابايى ادامنان باستاپ, بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ءبىزدىڭ تاربيەمىز – تاريحىمىز. وسىعان احاڭ نە قوستى دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە بىرنەشە ماسەلەنىڭ باسىن شالعىم كەلىپ تۇر. احاڭا تۇڭعىش دەگەن ءسوز جاراسادى. احاڭنىڭ تويى بولعان سوڭ, اسىرا ايتىپ تۇرعان جوقپىز. احاڭدى اسىرا ماقتاۋدىڭ كەرەگى جوق, ءبىز احاڭدى عىلىمي تۇرعىدان جەتكىزە الماي جاتىرمىز, – دەدى ەربول ەردەنبەك ۇلى.
جيىننان سوڭ ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قالانىڭ ورتالىعىنداعى احمەت ەسكەرتكىشىنە گۇل قويدى.
ارىستارىن ارداقتاعان تورعاي
ارقالىقتان شىققان «گازەل» توقانايدىڭ تۇسىنان وڭعا بۇرىلىپ بارىپ, كىلت توقتادى. سويتسەك, مۇندا تورعاي مۋزەيلەر كەشەنىنىڭ ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەي حانىم مىنگەن ماشينا كۇتىپ تۇر ەكەن. كولىكتەن ءتۇسىپ, مارە-سارە اماندىق سۇراسىپ بولعان سوڭ, بيدايىقتى بەتكە الدىق. ارقالىقتان شىققالى تاقتايداي تاس جولمەن تايپالتىپ كەلە جاتقان كولىگىمىز بيدايىقتىڭ جولىنا تۇسكەن سوڭ شوقالاقتاپ كىبىرتىكتەدى دە قالدى. ءومىرى اسفالت كورمەگەن كوتەرمە جولدىڭ ابدەن توزىعى جەتىپتى. سالدەن سوڭ كولىكتىڭ ءىشىن ساڭىلاۋ-ساڭىلاۋدان كىرگەن قويۋ شاڭ باسىپ كەتتى. اۋدەم جەر جۇرگەن سوڭ, جۇقالاپ قيىرشىقتاس توسەلگەن جول باستالىپ, كولىك دوڭعالاعى اتقان تاس تابانىڭ استىن اتقىلاپ, تەسىپ جىبەرە جازدادى. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ اسقار كۇزەگىنە جەتكەندە, كۇن ەڭكەيە باستاعان ەدى. اسقار – مىرجاقىپتىڭ تۋعان اعاسى. الاش ارىسىنىڭ كىندىك قانى تامعان ءۇيدىڭ ورنى دا وسى كۇزەۋدە قورشاۋلى تۇر. ءۇيدىڭ ىرگەتاسىن كەيىنىرەك تەرەزەگە دەيىن كوتەرىپ, تاس قالاعانعا ۇقسايدى. جانىنا ۇلكەن قىزىل تاس قويىلىپ, وعان مىرجاقىپتىڭ «ويان, قازاعىنىڭ» ءبىر شۋماعى, تومەن جاعىنا «اسقار كۇزدىگى. ماديار رۋىنىڭ قونىسى. الاش كوسەمى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر (1858 – 1935). ۇرپاقتارىنىڭ اتىنان ورناتقان باقبەرگەن قاسىم ۇلى» دەگەن جازۋ قاشالىپتى. بيدايىققا جەتكەنشە كۇن ەڭكەيىپ كەتەتىن بولعان سوڭ, ءبارىمىز وسى جەردە تىزە بۇگىپ, پروفەسسور بەكجان ءابدۋالي ۇلى الاش ارىستارىنىڭ, ارنايى مىرجاقىپ اتامىزدىڭ رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىدى.
قىزبەل مەن بيدايىقتىڭ اراسىنداعى جولمەن سالىستىرعاندا, بۇعان دەيىنگى جول جاقسى ەكەن, «گازەل» ەسەك اياڭعا اۋىستى. ودان الدىمىزدا جول باستاپ كەلە جاتقان ماشينانىڭ باگىن دوڭعالاقتان اتىلعان تاس تەسىپ جىبەرىپ, بەنزين تامشىلاي باستادى. ابدەن كوز بايلانعان شاقتا بيدايىققا كىرىپ, بىردەن مىرجاقىپتىڭ كەسەنەسىنە بارىپ توقتادىق. كەسەنەنىڭ شىراقشىسى ناعاشىباي ءبىرمانوۆ دەگەن ازامات ەكەن. جولدىڭ سىرىنا قانىق شىراقشى:
– جول ازابىن تارتقان سەندەر باقىتتىسىڭدار. ايتەۋىر جەتتىڭدەر.
اتامنىڭ باسىنا زيارات ەتىپ كەلەم دەپ, بىراق جەتە الماي جۇرگەن جاندار قانشاما. وسى جەردەن كوشىپ كەتۋگە دە مۇمكىندىك بار ەدى, بىراق اللانىڭ بۇيرىعىمەن ءبىر سەبەپتەر تابىلىپ, قالىپ قويا بەردىم وسىندا. سودان ءبىر كۇنى گۇلنار اپاي حابارلاسىپ, اۋىرىپ قالعانىن ايتىپ, «ناعاشىباي باۋىرىم, مىرجاقىپ اتاڭنىڭ زيراتىن ساعان امانات ەتتىم», دەدى. اكەم مارقۇم بالا كەزىمدە «بۇزىقتىق جاساما, جاقسى ءجۇر. ءبىز بۇكىل قازاققا جانى اشىعان, ەل-جۇرتى سىيلاعان ۇلكەن كىسى ءبىزدىڭ جاقىنىمىز», دەپ قۇلاعىما قۇيىپ وتىراتىن. سونىڭ ءبارىن ەستىپ, ءبىلىپ ءوستىم, – دەدى شىراقشى.
كەسەنەنىڭ كوك كۇمبەزى ابدەن توزىپ, جىرىم-جىرىمى شىعىپتى. كەيىن جاعىلعان كوك بوياۋ قابىرشىقتانىپ ءتۇسىپ جاتىر. وعان قارسى بەتتە تۇرعان مىرجاقىپتىڭ مۋزەي-ءۇيىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس.
ءتۇن جامىلىپ قىزبەلدى بەتكە الدىق, ودان ءارى اسىپ تورعايعا بىراق توقتاۋ كەرەك. سوناۋ جەردىڭ تۇبىنەن الاش ارىسىنىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى توپىراقتى اڭساپ جەتكەن زيالى قاۋىم جاپانداعى اۋىلدىڭ جۇدەۋ قالپىن كورىپ, كۇيىنىستى.
– جاپان تۇزدە اتاسىنىڭ مازارىن كۇزەتىپ وتىرعان شىراقشى جىگىت ناعىز جانكەشتى ازامات ەكەن. شىنتۋايتىنا كەلسەك, مىرجاقىپ اتامىزدىڭ جاتقان جەرى كۇللى قازاققا ورتاق ەمەس پە؟ جولدىڭ ءتۇرى مىناۋ. وسى جولدى جوندەپ, اسفالت توسەپ تاستاسا, جۇرتتىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, ءتىپتى كوشكەن ەلدىڭ قايتىپ ورالماسىنا كىم كەپىل؟ وسى ماسەلەنى شەشۋگە ءتيىس جوعارىداعىلار قايدا قاراپ وتىر؟ الدىمىزدا 140 جىلدىعى كەلە جاتىر. ءۇش-اق جىل قالدى. الىس-جاقىننان اعىلاتىن جۇرت سول كەزدە قالاي جەتپەك مۇندا؟ ەل باسىنا كۇن تۋعان قيلى كەزەڭدە ەتىگىمەن سۋ كەشىپ ءجۇرىپ, «ويان, قازاق!» دەپ ۇرانداتىپ, قىردا جاتقان جۇرتتىڭ قامى ءۇشىن التىن باسىن اجالعا تىككەن اسىل ارىسىمىزدى ارداقتاي الماساق, وندا باسقا ءىستىڭ ءبارى بەكەر! – دەدى اشىنا سويلەگەن پروفەسسور جاندوس سماعۇلوۆ. ءبىز ۇندەمەدىك.
سول ءتۇنى تاڭ قىلاڭ بەرە تورعايعا جەتىپ, ءبىر-ەكى ساعات كوز شىرىمىن العان سوڭ, ەكسپەديتسيا قۇرامىنداعى عالىمدار نۇرحان احمەتبەكوۆ اتىنداعى مادەنيەت ۇيىندە جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدى جانگەلدين اۋدانىنىڭ اكىمى شوتا وسپانوۆتىڭ ءوزى جۇرگىزدى. مۇندا دا احمەتتى تانۋعا, ۇلت ۇستازىنىڭ مول مۇراسىن يگەرۋگە قاتىستى كەلەلى اڭگىمە ءوربىدى. عالىمداردىڭ بۇل حاقىندا ايتقان سوزدەرىن ەل ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىلداپ, رياسىز كوڭىلمەن ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. جيىن بارىسىندا ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى «احمەت. ۇلت ۇستازى» تەلەحيكاياسىنىڭ قالاي تۇسىرىلگەنى تۋرالى بايانداپ بەردى. كەزدەسۋ سوڭىندا تورعاي تۇرعىنى تىنىشتىق ءابدىجامالوۆ اقساقال ءسوز الىپ, ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە بارشا تۇرعىننىڭ اتىنان العىس ايتتى.
– مەن 1980 جىلدارى قازىرگى احمەت ەلدى مەكەنىندە اۋىلدىق كەڭەستىڭ توراعاسى بولدىم. ەڭ العاش احاڭ اقتالىپ, ەسىمى اتالعان سوڭ, 1989 جىلعى 29 شىلدەدە وزدەرىڭىز سياقتى عالىمدار مەن جازۋشىلار دەلەگاتسياسى كەلىپ, اۋىل كلۋبىندا كەزدەسۋ وتكىزدى. سول كەزدەسۋدە ۇلكەن عالىمدار احاڭ تۋرالى ەستەلىكتەر ايتتى. بىراق سول كىسىلەردىڭ ايتقانى مەن سىزدەردىڭ بۇگىنگى ايتقان دەرەك-ماعلۇماتتارىڭىزدى سالىستىرسام, اراسى جەر مەن كوكتەي. العاشقى دەلەگاتسيا ول كەزدە احاڭدى تەرەڭ بىلمەيدى ەكەن. ال سىزدەر قانشاما ەڭبەك ءسىڭىرىپ, ءبىز بىلمەيتىن نەبىر تاماشا ماعلۇماتتاردى ايتىپ, سانامىزعا ساۋلە سەپكەندەي بولدىڭىزدار. مەنىڭ جاسىم 80-گە جاقىنداپ قالدى, سوندىقتان وسى ءوڭىردىڭ حالقىنىڭ اتىنان سىزدەرگە شىنايى العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى قاريا.
كەزدەسۋ اياقتالعان سوڭ عالىمدار احاڭ مەن جاحاڭنىڭ مۋزەيىنە كىرىپ, قۇندى جادىگەرلەرمەن تانىستى.
تورعايدان كەيىن اقكول, احمەت اۋىلدارىنا بارعان ەكسپەديتسيا جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن, مۇعالىمدەرمەن, مەكتەپ وقۋشىلارىمەن كەزدەستى. سارتۇبەكتەگى بايتۇرسىن مەن قاليدىڭ تامىنا, احاڭنىڭ اق كەسەنەسىنە بارىپ, قۇران وقىپ, دۇعا باعىشتادى. جىلانشىقتىڭ جاعاسىنداعى احمەتتىڭ مۋزەي-ۇيىندە بولدى.
قوستاناي وبلىسى
