1865-1867 جىلدارى تاتار ساۋداگەرى عالياكپار سەيفۋلمۇلىكوۆ قاجىنىڭ جەكە قارجىسىمەن بوي كوتەرگەن عيبادات ءۇيى قايتا جاڭعىرتىلماق. عالياكپار قاجىنىڭ ۇرپاقتارى ديماش اتامىزدىڭ جەكە دارىگەرى بولعان احات م ۇلىكوۆ, مەديتسينا سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن گاريف ءامين ۇلى جانە كاسىپكەر تاحير گاريف ۇلىنىڭ رۇقساتىمەن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن كاسىپكەر سابىر قادىر ۇلى مەن ءىلياس سابىر ۇلى جۇرگىزەتىن بولدى. «الدىن الا بولجام بويىنشا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىنا 100 ملن تەڭگەدەن استام قارجى كەتەدى», دەيدى سابىر قادىر ۇلى.
قاپال مەشىتىن قايتا جاڭعىرتۋعا قاتىستى باستاما كوتەرگەن باسقوسۋعا الىس-جاقىننان ەل جۇگىن ارقالاپ, ۇرپاق بولاشاعىنا ۇمىتپەن قارايتىن ازاماتتار جينالعان.
«قاپال مەشىتى تۋرالى ەڭ العاش جازبا قالدىرعان پەتر سەميونوۆ-تيان شانسكي قاپال ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى تۋرالى ايتا كەلىپ, وسىندا قونىستانعان مۇسىلماندارعا مەشىت-مەدرەسە ءۇيى كەرەكتىگىن جازادى. ونىڭ وسى ويىن تانەكە باتىر باستاعان ەل اسىلدارى قۇپتاپ, 1866 جىلى عالياكپار قاجىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 92 ەل اعاسى قاپالدا باس قوسىپ, گەنەرال-گۋبەرناتور گەراسيم كولپاكوۆسكيگە ۇسىنىس حات جولدايدى. بۇل ۇسىنىستى قولداعان گەنەرال-گۋبەرناتور ومبى قالاسىنا بارىپ, مەشىت قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە قاجەتتى قۇجاتتاردى رەتتەپ, كەلەسى جىلى ارحيتەكتور نيكيتين باستاعان شەبەرلەر قۇرىلىس جۇمىسىن قولعا الادى. سودان بەرگى ءبىر جارىم عاسىرداعى اۋمالى-توكپەلى وقيعالاردىڭ ءبارىن باستان وتكەرگەن مەشىت ب ۇلىنسە دە بۇگىنگە جەتتى. وسى مەشىتتى قايتا جاڭعىرتامىز دەپ بىلەك سىبانىپ كىرىسكەن سابىر قادىر ۇلى مەن ءىلياس سابىر ۇلىنىڭ بەس اتاسى دا مەككەگە بارىپ, قاجى اتانعان ادامدار», دەپ تاريحتان سىر تارقاتتى ولكەتانۋشى جەمىسبەك تولىمبەكوۆ.
مەشىتتىڭ ىرگەتاسى تاۋدان جەتكىزىلگەن كوگىلدىر كەسەك تاستارمەن ءورىلىپ, قابىرعاسى قالىپتا قۇيىلعان ساز بالشىقپەن قالانادى. عيبادات ءۇيى 300 ورىنعا ارنالعان. ۇزاق جىلدار حالىققا ءۇزىلىسسىز قىزمەت ەتكەن مەشىت 1918-1928 جىلدارى جابىلىپ, مۇناراسى قيراتىلادى. 1991 جىلعا دەيىن قويما, اسحانا, دۇكەن, تاعى دا باسقا ماقساتقا پايدالانىلىپ, تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەشىت ءۇيى بولىپ قايتا اشىلادى. بىراق كەيىننەن ءتۇرلى سەبەپپەن قاراۋسىز قالىپ, توزىپ, تونالدى.
عالياكپار قاجىنىڭ كىندىگىنەن ۇلىقپان, سىقتىق, حاكىم, سۇلتان اتتى 4 ۇل تاراعان. بۇگىندە ءوسىپ-ونگەن اۋلەتكە اينالىپ وتىر. اتالارىنىڭ قولىنىڭ تابى قالعان تاريحي نىساننىڭ قايتادان تۇلەيتىنىنە قاجى ۇرپاقتارى دا قۋانىشتى.
«اتالارىمىزدىڭ وسىناۋ ولكەنىڭ تاريحىن تۇلەتۋگە قوسقان ۇلەسىن قاشاندا ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرامىن. ايتالىق, عالياكپار قاجى اتامىز شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقار ساپارىندا بىرگە بولعان كوپەستەردىڭ ءبىرى. مەشىت قۇرىلىسى بىتكەن سوڭ 2 جىلعا مەككەگە ساپارعا اتتانادى. كەيىنگى كەزدە ارحيۆ دەرەكتەرىنەن اتامىزدىڭ مەككەدە قوناقۇي سالىپ, قاجىلىققا بارعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەنى جايىندا دەرەكتەر تابىلدى. كەڭەس وداعى ورناپ, قاجىلىققا بارۋعا تىيىم سالىنعان سوڭ مەشىت جۇمىسى دا توقتادى. ستۋدەنت كەزىمدە بۇل نىسان قويما بولاتىن. جازعى دەمالىستا اۋىلعا كەلىپ, زات تاسۋشى بولىپ ۋاقىتشا جۇمىس ىستەۋشى ەدىك. ءبىر جىلدارى عالياكپار قاجى بالالارىنا ارناپ سالعان ۇيگە جوندەۋ جۇمىسى بارىسىندا جەرتولەدەن مەشىتتىڭ توبەسىنە ورناتىلعان جارتى ايدى تاۋىپ الدىق. ونى اكەمىز قىزىل بەلسەندىلەر لاقتىرىپ تاستاعان جەرىنەن تاۋىپ, جاسىرىپ قويعان ەكەن. تاۋەلسىزدىك كەلىپ, مەشىت قايتا اشىلعاندا ونى مەشىتتىڭ توبەسىنە قايتا ورناتتىق», دەيدى قاجىنىڭ ۇرپاعى گاريف م ۇلىكوۆ.
«قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى باستالعاندا نىسان وڭىرلىك ماڭىزى بار نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سونداي-اق مەشىت ءۇيى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ بالانسىندا تۇر. ەندىگى كەزەكتە «نىسان قايتا جاڭعىرتۋدان وتكەننەن كەيىن قانداي ماقساتتاعى قۇرىلىسقا اينالادى؟» دەگەن سۇراققا جۇرتتىڭ كوڭىلى اۋعانى انىق.
بۇل جايلى اۋىل اقساقالى, «ماتاي-ءبورىباي» قورىنىڭ توراعاسى بەرىكبول قاسىموۆ: «قور باستاماسىمەن اۋدانىمىزدا بىرقاتار يگى جۇمىس اتقارىلۋدا. الداعى ۋاقىتتا قىزىلوردا وبلىسىنداعى تولەگەتاي بابا كەشەنىن جوندەۋ جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتپەكپىز. مىنە, مەتسەنات سابىر قادىر ۇلى وتباسىنىڭ قولداۋىمەن تاعى ءبىر تاريحي ءىس ءوز جۇلگەسىن تاپقانىن كوردىڭىزدەر. جەتىسۋ وڭىرىندە ءدىني باعىتتاعى مۋزەي بار دەگەندى ەستىمەدىم. وسى نىسان سول باعىتتا جۇمىس ىستەسە دەگەن ويىم بار», دەيدى ب.قاسىموۆ.
ال اقسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عازيز ەسجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىر بۇل نىساندى مەدرەسە رەتىندە اشۋ, تاريحي نىسانعا اينالدىرۋ, تاعى دا باسقا ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا اۋدان اكىمدىگى, جەرگىلىكتى تۇرعىندار, عالياكپار قاجىنىڭ ۇرپاقتارى جانە مەتسەناتتارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءبىر شەشىمىن شىعارادى.
كوپشىلىك بۇل باستامانى ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى دەپ قابىلداعانى انىق.
