ايماقتار • 22 قىركۇيەك، 2022

قاپال مەشىتى قالپىنا كەلمەك

51 رەت كورسەتىلدى

كەڭەس كەزەڭىندە ءب ۇلىنىپ، توقىراۋ جىلدارىندا قاراۋسىز قالعان قاپال مەشىتىنىڭ جاي-كۇيىن بۇعان دەيىن دە جازعانبىز. ءوڭىر جۋرناليستەرى دە دابىل قاعىپ، قاسيەتتى نىساننىڭ قيراعالى تۇرعانىن كوتەرگەن ەدى. ەندى، مىنە، ەل نازارىن اۋدارعان جاعداي وڭ شەشىمىن تاباتىن بولىپتى. مۇنى وسى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جۋرناليست قاجەت انداس ايتتى. الداعى ۋاقىتتا رۋحاني عيمارات كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ، ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن بولادى.

1865-1867 جىلدارى تاتار ساۋداگەرى عالياكپار سەيفۋل­مۇ­­لىكوۆ قاجىنىڭ جەكە قارجى­سىمەن بوي كوتەرگەن عيبادات ءۇيى قايتا جاڭعىرتىلماق. عالياكپار قاجىنىڭ ۇرپاقتارى ديماش اتا­مىزدىڭ جەكە دارىگەرى بولعان احات م ۇلىكوۆ، مەديتسينا سالاسىن­دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتكەن گا­ريف ءامين ۇلى جانە كاسىپكەر تاحير گاريف ۇلىنىڭ رۇقساتىمەن جاڭعىرتۋ جۇمىسىن كاسىپكەر سابىر قادىر ۇلى مەن ءىلياس سا­بىر ۇلى جۇرگىزەتىن بولدى. «ال­دىن الا بولجام بويىنشا قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىسىنا 100 ملن تەڭگەدەن استام قارجى كەتەدى»، دەيدى سابىر قادىر ۇلى.

قاپال مەشىتىن قايتا جاڭ­عىر­تۋعا قاتىستى باستاما كو­تەر­گەن باس­قوسۋعا الىس-جا­قىن­نان ەل جۇگىن ارقالاپ، ۇرپاق بولا­شاعىنا ۇمىت­پەن قارايتىن ازا­ماتتار جي­نالعان.

«قاپال مەشىتى تۋرالى ەڭ العاش جازبا قالدىرعان پەتر سەميونوۆ-تيان شانسكي قاپال ءوڭى­رىنىڭ تابيعاتى تۋرالى ايتا كەلىپ، وسىندا قونىستانعان مۇسىل­مان­دارعا مەشىت-مەدرەسە ءۇيى كەرەكتىگىن جازادى. ونىڭ وسى ويىن تانەكە باتىر باستاعان ەل اسىلدارى قۇپتاپ، 1866 جىلى عالياكپار قاجىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 92 ەل اعاسى قاپالدا باس قوسىپ، گەنەرال-گۋبەرناتور گەراسيم كول­پاكوۆسكيگە ۇسىنىس حات جولدايدى. بۇل ۇسىنىستى قولداعان گەنەرال-گۋبەرناتور ومبى قالاسىنا بارىپ، مەشىت قۇرىلىسىن جۇر­گىزۋگە قاجەتتى قۇجاتتاردى رەتتەپ، كەلەسى جىلى ارحيتەكتور نيكيتين باستاعان شەبەرلەر قۇرىلىس جۇ­مىسىن قولعا الادى. سودان بەرگى ءبىر جارىم عاسىرداعى اۋمالى-توكپەلى وقيعالاردىڭ ءبارىن باس­تان وتكەرگەن مەشىت ب ۇلىنسە دە بۇگىنگە جەتتى. وسى مەشىتتى قايتا جاڭعىرتامىز دەپ بىلەك سىبانىپ كىرىسكەن سابىر قادىر ۇلى مەن ءىلياس سابىر ۇلىنىڭ بەس اتاسى دا مەككەگە بارىپ، قاجى اتانعان ادامدار»، دەپ تاريحتان سىر تار­قاتتى ولكەتانۋشى جەمىسبەك تو­لىمبەكوۆ.

مەشىتتىڭ ىرگەتاسى تاۋدان جەت­كىزىلگەن كوگىلدىر كەسەك تاس­تار­مەن ءورىلىپ، قابىرعاسى قالىپ­تا قۇيىلعان ساز بالشىقپەن قالانادى. عيبادات ءۇيى 300 ورىن­عا ارنالعان. ۇزاق جىلدار حا­لىق­قا ءۇزىلىسسىز قىزمەت ەتكەن مەشىت 1918-1928 جىلدارى جابىلىپ، مۇناراسى قيراتىلادى. 1991 جىل­عا دەيىن قويما، اسحانا، دۇكەن، تاعى دا باسقا ماقساتقا پايدالانىلىپ، تا­ۋەلسىزدىكپەن بىرگە مەشىت ءۇيى بو­لىپ قايتا اشىلادى. بىراق كەيىن­نەن ءتۇرلى سەبەپپەن قاراۋسىز قالىپ، توزىپ، تونالدى.

عالياكپار قاجىنىڭ كىندىگىنەن ۇلىقپان، سىقتىق، حاكىم، سۇلتان اتتى 4 ۇل تاراعان. بۇگىندە ءوسىپ-ونگەن اۋلەتكە اينالىپ وتىر. اتا­لارىنىڭ قولىنىڭ تابى قالعان تاريحي نىساننىڭ قايتادان تۇلەي­تىنىنە قاجى ۇرپاقتارى دا قۋا­نىشتى.

«اتالارىمىزدىڭ وسىناۋ ولكەنىڭ تاريحىن تۇلەتۋگە قوسقان ۇلەسىن قاشاندا ماقتانىشپەن ەسكە الىپ وتىرامىن. ايتالىق، عالياكپار قاجى اتامىز شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قاشقار ساپارىندا بىرگە بولعان كوپەستەردىڭ ءبىرى. مەشىت قۇرىلىسى بىتكەن سوڭ 2 جىلعا مەككەگە ساپارعا اتتانادى. كەيىنگى كەزدە ارحيۆ دەرەكتەرىنەن اتامىزدىڭ مەككەدە قوناقۇي سالىپ، قاجىلىققا بارعانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەنى جايىندا دەرەكتەر تابىلدى. كەڭەس وداعى ورناپ، قاجىلىققا بارۋعا تىيىم سالىنعان سوڭ مەشىت جۇمىسى دا توقتادى. ستۋدەنت كە­زىمدە بۇل نىسان قويما بولاتىن. جازعى دەمالىستا اۋىلعا كەلىپ، زات تاسۋشى بولىپ ۋاقىتشا جۇمىس ىستەۋشى ەدىك. ءبىر جىلدارى عالياكپار قاجى بالالارىنا ارناپ سالعان ۇيگە جوندەۋ جۇمىسى بارىسىندا جەرتولەدەن مەشىتتىڭ توبەسىنە ورناتىلعان جارتى ايدى تاۋىپ الدىق. ونى اكەمىز قىزىل بەلسەندىلەر لاقتىرىپ تاستاعان جەرىنەن تاۋىپ، جاسىرىپ قويعان ەكەن. تاۋەلسىزدىك كەلىپ، مەشىت قايتا اشىلعاندا ونى مەشىتتىڭ توبەسىنە قايتا ورناتتىق»، دەيدى قاجىنىڭ ۇرپاعى گاريف م ۇلىكوۆ.

«قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەر­لەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى باس­تالعاندا نىسان وڭىرلىك ما­ڭىزى بار نىساندار تىزىمىنە ەنگىزىلدى. سونداي-اق مەشىت ءۇيى قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ بالانسىندا تۇر. ەندىگى كەزەكتە «نىسان قايتا جاڭ­عىرتۋدان وتكەننەن كەيىن قانداي ماقساتتاعى قۇرىلىسقا اينالادى؟» دەگەن سۇراققا جۇرتتىڭ كوڭىلى اۋعانى انىق.

بۇل جايلى اۋىل اقساقالى، «ماتاي-ءبورىباي» قورىنىڭ تور­اعاسى بەرىكبول قاسىموۆ: «قور باس­تاماسىمەن اۋدانىمىزدا بىر­قاتار يگى جۇمىس اتقارىلۋدا. ال­داعى ۋا­قىتتا قىزىلوردا وب­لى­سىنداعى تولەگەتاي بابا كە­شەنىن جوندەۋ جۇمىسىنا قول­داۋ كورسەتپەكپىز. مىنە، مەتسەنات سابىر قادىر ۇلى وتباسىنىڭ قولداۋىمەن تاعى ءبىر تاريحي ءىس ءوز جۇلگەسىن تاپقانىن كوردىڭىزدەر. جەتىسۋ وڭىرىندە ءدىني باعىتتاعى مۋزەي بار دەگەندى ەستى­مەدىم. وسى نىسان سول باعىت­تا جۇمىس ىستەسە دەگەن ويىم بار»، دەيدى ب.قا­سىموۆ.

ال اقسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىن­باسارى عازيز ەسجانوۆتىڭ ايتۋىن­شا، قازىر بۇل نىساندى مەدرەسە رەتىندە اشۋ، تاريحي نى­سانعا اينالدىرۋ، تاعى دا باسقا ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا اۋدان اكىمدىگى، جەرگىلىكتى تۇرعىندار، عالياكپار قاجىنىڭ ۇرپاقتارى جانە مەتسەناتتارمەن بىرلەسە وتىرىپ، ءبىر شەشىمىن شى­عارادى.

كوپشىلىك بۇل باستامانى ادى­لەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىن­دا­عى يگىلىكتى ءىستىڭ ءبىرى دەپ قابىل­دا­عانى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

UNESCO احمەت بايتۇرسىن ۇلىن القالادى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

اقاڭنىڭ «الىپپەسى»

رۋحانيات • كەشە

بۇل – جوسپارلى جوندەۋ

ايماقتار • كەشە

كوفە جانە ادەبيەت 7

ادەبيەت • كەشە

اڭىزعا اينالعان اۋلەت

قازاقستان • كەشە

بالالارعا بازارلىق

قوعام • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار