مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 1 قىركۇيەكتە حالىققا ارناعان جولداۋىندا تىڭ باستاما كوتەرىپ, پرەزيدەنت مانداتى ۇزاقتىعىن 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىنعانىن ساراپشىلار قازىرگى الەمدىك جانە وڭىرلىك سىن-قاتەرلەرمەن بايلانىستىرادى. تاياۋدا وسىعان بايلانىستى پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسى ءوتىپ, دەپۋتاتتار تاعدىرشەشتى ساياسي باستامانى ءبىراۋىزدان قولدادى. مۇنداي قادام دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا تۇسۋدە ۇلكەن ءرول وينايدى. سونداي-اق جەتى جىلدىق مەرزىمنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى دە بار.
جولداۋدا ق.توقاەۆ «پرەزيدەنت وكىلەتتىگى مەرزىمدەرىنىڭ سانىن جانە ۇزاقتىعىن قايتا قاراۋ قاجەت دەگەن بايلامعا كەلدىم. پرەزيدەنت مانداتىن ۇزاقتىعى 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى ۇسىنامىن. بىراق قايتا سايلانۋعا تىيىم سالىنادى», دەگەن بولاتىن.
وسىعان وراي قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا بىرنەشە ماسەلە قارالدى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى – پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ ماسەلەسىنە توقتالساق. بۇل باستامانىڭ ارتىقشىلىعى نەدە؟ بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ايتىپ وتكەندەي, «7 جىل – كەز كەلگەن اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كەزەڭ». ەكىنشىدەن, پرەزيدەنت مانداتىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە بەلسەنە كىرىسۋىنە جول اشادى.
ۇشىنشىدەن, قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتادى. سەبەبى مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ادامنىڭ قايتا سايلانۋعا ءۇمىتى بولمايدى. سوندىقتان بۇكىل كۇش-جىگەرىن وزىنە بەرىلگەن جالعىز مۇمكىندىككە ارناپ, مەملەكەتتىڭ مۇددەسى, حالىقتىڭ قامى ءۇشىن يگى ىستەر اتقارۋعا تىرىساتىنى ءسوزسىز.
جالپى, پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ – الەمدە بار تاجىريبە. مىسالى, بۇگىندە وڭتۇستىك كورەيادا ەل باسشىسى 5 جىلدىق ءبىر مەرزىمگە عانا سايلانا الادى. ودان كەيىن قايتادان ساياسي باسەكەگە تۇسۋگە قۇقىعى جوق. اتالعان مەملەكەتتە بۇل جاڭالىق 1987 جىلى كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردەن كەيىن قابىلداندى.
سودان بەرگى 35 جىلدا 8 پرەزيدەنت اۋىستىرىپ ۇلگەردى. پاك كىن حەدەن باسقاسى 5 جىلدىق مەرزىمىن تولىققاندى اياقتادى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, پاك حانىم 2017 جىلى يمپيچمەنت ناتيجەسىندە قىزمەتىنەن كەتكەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋ ءتارتىبى لاتىن امەريكاسىندا دا ءجيى كەزدەسەدى. ماسەلەن, كولۋمبيادا مەملەكەت باسشىسى 4 جىلعا ءبىر-اق رەت سايلانا الادى. گۆاتەمالا جانە گوندۋراستا دا ءدال وسىنداي جاعداي. سالۆادور مەن پاراگۆايدا بۇل كورسەتكىشتى 5 جىلدىق مەرزىم دەپ بەلگىلەگەن.
مەكسيكا پرەزيدەنتى 6 جىلعا سايلانادى, بىراق قايتادان ساياسي باسەكەگە قاتىسۋىنا تىيىم سالىنعان. ءتىپتى بۇل قىزمەتتى ۋاقىتشا اتقارعان ساياساتكەر دە مۇنداي شەكتەۋدەن قاشىپ قۇتىلا المايدى. ەڭ قىزىعى سول, مەكسيكادا شتات گۋبەرناتورلارىنىڭ دا ەكىنشى مەرزىمگە سايلانۋعا قۇقىعى جوق. Sexenio دەپ اتالاتىن مۇنداي جاڭاشىلدىق سوناۋ 1928 جىلى قابىلدانعان. وسىلايشا, ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەلدى 15 ادام باسقاردى. بۇگىندە اندرەس مانۋەل لوپەس وبرادور اتالعان مەملەكەتتىڭ 65-ءشى پرەزيدەنتى اتانىپ وتىر.
يزرايل دە مەملەكەت باسقارۋدى ءبىر مەرزىممەن شەكتەگەن ەلدەر قاتارىندا ال اقش-تا قازىرگى تاڭدا ءبىر ادام ەكى رەتتەن ارتىق اق ءۇيدى باسقارا المايدى. مۇنداي وزگەرىستى كونگرەسس 1947 جىلى 21 ناۋرىزدا قابىلدادى. ال قۇجات زاڭدى كۇشىنە تەك 1951 جىلى ەندى. ويتكەنى ەلدەگى ساياسي جۇيە بويىنشا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن 22 تۇزەتۋدى بۇكىل شتات راتيفيكاتسيا جاساۋعا ءتيىس بولاتىن. سونداي-اق ء«بىر ادام ەكى مەرزىمنەن تىس پرەزيدەنت بولا المايدى» دەگەن تالاپقا «قۇجات ەنگىزىلگەن كەزدەگى پرەزيدەنت بولىپ تۇرعان تۇلعاعا قاتىسى جوق» دەپ ايقىن جازىلعان. وسى ورايدا, تاياۋدا قازاقستان پارلامەنتى قابىلداپ, پرەزيدەنت قول قويعان زاڭدا دا وسىنداي ەرەكشەلىك بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى مەملەكەتتى بەكەرگە تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعانىمىز جوق. اقش-تا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەپ, 6 جىل دەپ بەلگىلەۋ ماسەلەسى تالايدان بەرى تالقىلانىپ كەلەدى. ءتىپتى XIX عاسىردىڭ وزىندە دە امەريكالىق قوعام مۇنى جان-جاقتى پىكىرتالاس وزەگىنە اينالدىرعان ەكەن. العاش رەت مۇنداي ۇسىنىس 1826 جىلى جاسالىپ, كونگرەستەن كەرى قايتقان. سودان بەرى 160 مارتە اتالعان تاقىرىپ جوعارى دەڭگەيدە تالقىلانعان كورىنەدى. ەندەشە, دەموكراتيانىڭ وتانى سانالاتىن اقش-تا پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەپ, 6 جىلعا ۇزارتۋ ءجيى-ءجيى كوتەرىلۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. بالكىم, كەلەشەكتە امەريكالىق قوعام وسى جولدى تاڭداۋى مۇمكىن-اق. بۇل ۋاقىت ەنشىسىندەگى شارۋا ەكەنى تۇسىنىكتى.
مۇنداي جاڭاشىلدىقتى اق ءۇي باسشىلارىنىڭ ءبىرازى ءتيىمدى دەپ ساناعانى تاريحتان ءمالىم. مىسالى, 15 پرەزيدەنت وسى ءادىس دۇرىس دەپ ەسەپتەيتىنىن اشىق تۇردە ايتقان ەكەن. بۇعان ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەملەكەت قايراتكەرلەرىن, مينيسترلەر كابينەتى مۇشەلەرىن, كونگرەسمەندەردى, ازاماتتىق قوعام بەلسەندىلەرىن قوسىڭىز.
تەودور رۋزۆەلت پرەزيدەنتتىك قۇرىپ تۇرعاندا وكىلدەر پالاتاسىنىڭ مۇشەسى بولعان دجوردج تينحەم ءبىر مەرزىمدىك وزگەرىستى قىزۋ قولداعانىمەن تانىلعان. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي باستاما «اقش-تى ديكتاتورلىقتان قۇتقاراتىن جول».
«التى جىلدىق ءبىر مەرزىم سايلاۋدان كەيىن ساياسي باسەكەلەستىكتى جويىپ, پرەزيدەنتتىك باسقارۋدى جاقسارتادى. وسىلايشا, پرەزيدەنت قۇزىرەتىن ساياسي جانە جەكە ماقساتىنا پايدالانباي, مەملەكەتتىك قىزمەتتى جەتىلدىرەر ەدى. قازىرگى جۇيە بويىنشا پرەزيدەنت قايتا سايلانۋدى ۇنەمى ويلانادى. سوندىقتان كەلەشەكتە كوزدەگەن ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ساياسي ماشينا جاساقتاۋعا كىرىسەدى...
پرەزيدەنت ۇنەمى مۇددەلى توپتاردىڭ ىقپالىنا تاپ كەلەدى. الدا-جالدا ساياسي سەبەپتەرمەن ولارعا قۇلاق اسسا, قوعامدىق مۇددە مىندەتتى تۇردە زارداپ شەگەدى», دەپ تۇيىندەيدى دەپۋتات.
قايتا سايلانۋ دەگەننەن شىعادى. ساراپشىلار اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاعان ادام مىندەتتى تۇردە قايتا سايلانۋدان ۇمىتتەنىپ, ەل تىزگىنىن قولىنا ۇستاعان ساتتەن باستاپ وسى ماقساتتا ارەكەت ەتۋگە كوشەدى دەپ ەسەپتەيدى. ءتىپتى وسى ماقساتتا ءتۇرلى قيتۇرقى ارەكەتكە باراتىنىن «ۋوتورگەيت داۋى» كورسەتىپ بەرگەن ەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, اقش-تىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى ريچارد نيكسون ساياسي باسەكەلەستەرىنەن ۇستەم شىعۋ ءۇشىن ولاردىڭ شتاب-پاتەرلەرىنە تىڭدايتىن قۇرىلعى قويۋعا تالپىنعان بولاتىن.
تالاي جىل اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ليندون دجونسوننىڭ ارنايى كەڭەسشىسى قىزمەتىن اتقارعان دجەك ۆالەنتي دە مۇنداي وزگەرىستى قىزۋ قولداعان ەدى. «شىنىندا, التى جىلدىق مەرزىمنىڭ باستى ارتىقشىلىعى – پرەزيدەنت قوعامنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قيىن شەشىمدەر قابىلدايدى. كەلەشەكتە بۇل شەشىمى قايتا سايلانۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن دەگەن كۇدىگىن سەيىلتەدى», دەيدى د.ۆالەنتي.
قايتا سايلانۋ ماسەلەسى اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دجون كەننەدي ءۇشىن ديلەمما بولعانىن تاريحشىلار تالاي مارتە جازدى. ۆەتنام سوعىسى كەزىندە بىرقاتار سەناتور اق ءۇي باسشىسىنا قاقتىعىستى توقتاتۋدى, اقش اسكەرىن اتالعان ەلدەن شىعارۋدى ۇسىنادى. بىراق كەننەدي مۇنداي قادامعا بارسا, قوعامنىڭ قولداۋىنان ايىرىلاتىنىن ەسكەرىپ, ودان باس تارتادى. ءتىپتى سەناتور مايك مانسفيلدكە 1964 جىلعى سايلاۋ وتكەننەن كەيىن عانا اسكەرىن شىعاراتىنىن ايتقان ەكەن. وسىدان-اق پرەزيدەنتتى ءبىر مەرزىمگە سايلاۋدىڭ ءتۇرلى ساياسي ديللەمالاردان قۇتقاراتىنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
ءبىر مەرزىمدىك, بىراق ۇزاعىراق پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. Cاياسات سالاسىن زەرتتەپ جۇرگەن عالىمدار كەز كەلگەن مەملەكەت باسشىسى قىزمەتىنە كىرىسكەننەن كەيىنگى العاشقى ءۇش جىلدا بيۋروكراتيالىق ماسەلەلەردى رەتتەۋگە جۇمسايتىنىن العا تارتادى. ياعني حالىقتىڭ قامى ءۇشىن اتقارىلاتىن جۇمىستى ورىنداۋ ءۇشىن قاجەتتى كوماندانى جيناقتاۋعا وسىنشا مەرزىم قاجەت. سودان كەيىن عانا پرەزيدەنتتىڭ باعدارلاماسى ءوز جەمىسىن بەرمەك. اقش-تا ادىلەت ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان گريففين بەلل پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى, بىراق 6 جىلعا سايلاۋدى قولداعان. ونىڭ ايتۋىنشا, امەريكالىق سايلاۋ جۇيەسىندەگى ءتورت جىلدىق مەرزىم اۋقىمدى وزگەرىستەر مەن دامۋ باعىتىنا ءتۇسۋ ءۇشىن جەتكىلىكسىز.
بىرنەشە رەت سايلانۋدى شەكتەۋدىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى مىنادا. كەز كەلگەن ەلدىڭ پرەزيدەنتى ساياسي دوداعا قايتا تۇسسە, قارسىلاستارىنان ءبىر باس جوعارى تۇرادى. مۇنى ستاتيستيكا دا راستايدى. ماسەلەن, اقش-تا پرەزيدەنتتىككە ەكىنشى رەت ۇمىتكەر اتانعان 32 پرەزيدەنتتىڭ 22-ءى قايتادان اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاعان. مۇنىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 68 پايىزدى قۇراپ وتىر. ياعني بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋ قاۋپى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. ارينە, ازاماتتىق قوعامى دامىعان اقش-تا مۇنداي بولا قويماس. بىراق دامۋشى ەلدەر ءۇشىن مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ادامنىڭ قايتا-قايتا سايلاۋعا تۇسە بەرۋى بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋعا, ۋزۋرپاتسياعا جول اشاتىنىن تاريح كورسەتەدى.
ونىڭ ۇستىنە, ساراپشىلار ەكىنشى مەرزىم پرەزيدەنتكە وڭايعا تۇسپەيتىنىن, اۋقىمدى وزگەرىستەر العاشقى كەزەڭدە جۇزەگە اساتىنىنا نازار اۋداردى. اقىرى اقش-تان مىسال كەلتىرگەن ەكەنبىز, سودان ۇزامايىق. ەكى رەت اق ءۇي تىزگىنىن ۇستاعاندار تاعى ءبىر رەت سايلاۋعا تۇسكەننەن كەيىن ءتۇرلى قيىندىققا تاپ بولعان. ۇلكەن جانە كىشى دجوردج بۋش, بيلل كلينتون, رونالد رەيگان, ريچارد نيكسون, ءتىپتى نوبەل سىيلىعىن العان باراك وبامانىڭ ءوزى قايتا ەل باسقارۋدىڭ كەرمەك ءدامىن از تاتقان جوق.
ءبىر قىزىعى, جوعارىدا اتى اتالعان پرەزيدەنتتەر ءوز وكىلەتتىگىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە تولاعاي تابىستارعا قول جەتكىزدى. بۋشتىڭ ۇلكەنى حالىقارالىق ارەنادا ساياساتكەرلىگىمەن تانىلىپ, كۋۆەيت داعدارىسىن ءتيىمدى شەشتى, قىرعي-قاباق سوعىسىنىڭ سالدارىن جويدى. رەيگاننىڭ سالىق رەفورماسىن, كلينتوننىڭ بيۋدجەت دەفيتسيتىنە قاتىستى باستامالارىن, كىشى بۋشتىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى جەتىستىگىن, وبامانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەرىن امەريكا حالقى اۋزىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى. مۇنىڭ ءبارى سول پرەزيدەنتتىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە جۇزەگە اسقان رەفورمالار.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن دەرەكتەر پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتەدى. وسىنداي قادام ارقىلى, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, بيلىكتىڭ ۋزۋرپاتسياسىنا تىيىم سالا الامىز. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جولداۋدا ۇسىنعان باستاماسىن جاڭا ساياسي ءداۋىردىڭ باستاماسى رەتىندە قاراستىرساق قاتەلەسپەيمىز.
پارلامەنت قابىلداپ, پرەزيدەنت قول قويعان زاڭدا «كونستيتۋتسيادا بەلگiلەنگەن مەملەكەتتiڭ تəۋەلسىزدىگى, رەسپۋبليكانىڭ بiرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعى, ونى باسقارۋ نىسانى, رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى جەتى جىل مەرزىمگە سايلانادى جəنە ءبىر ادام ءبىر رەتتەن ارتىق رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانا المايدى دەگەن ەرەجەلەر وزگەرمەيدى», دەپ انىق كورسەتىلگەن. ەندەشە, وسى وزگەرىس ارقىلى كەلەشەكتە 7 جىلدىق مەرزىمدى وزگەرتۋگە تىيىم سالىنادى.
قازىرگى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك قاقتىعىستار كەزىندە, اسىرەسە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە بولىپ جاتقان گەوساياسي جاعدايلاردا مەملەكەتتىلىگىمىزدى نىعايتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. ساياسي جۇيە ينستيتۋتتارىن قايتا جاڭارتۋ – قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءوز كەزەگىندە سايلاۋ حالىق بىرلىگىن نىعايتۋعا, ازاماتتىق قوعام مەن بيلىكتىڭ ۇيلەسىمدى ارەكەت ەتۋىنە ىقپال ەتەتىن بولادى. دەموكراتيالىق جانە ورنىقتى جاڭا ساياسي مودەلدى قالىپتاستىرۋ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن تۇتاستىعىن, ونىڭ سىرتقى جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ قابىلەتىن ارتتىرادى.
بۇل ساياسي باسەكە – ەرتەڭىم دەگەن ەلدىڭ قالاۋىنا, تىرەگىم دەگەن جەردىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن, اسقارى بولار اعاسى مەن جالعاسى بولار ءىنى ۇمىتىنە وت جاعا الاتىن, قيىندىقتى سىناق دەپ, قۋانىشتى باق دەپ باعالاي بىلەتىن ەردىڭ ەرىن, ازاماتتىڭ ازاماتىن تاڭداۋ. ەندەشە, بۇعان اسا مۇقيات قاراعان ءجون. ويتكەنى سايلاۋ ءبىر مەزەتتىك ساياسي باسەكە عانا ەمەس, ۇلى دالانى مەكەندەگەن حالىقتى اڭساعان مۇراتىنا جەتكىزۋ جولىنداعى ۇلكەن قادامنىڭ العىشارتى.
اتا زاڭىمىزدىڭ 40-بابىنا سايكەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى – مەملەكەتتىڭ باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جوعارعى لاۋازىمدى تۇلعا. تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, الىس-جاقىن شەتەلدە حالقىمىزدىڭ بولمىس-بەينەسىن كورسەتەتىن ازامات. مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ادامنىڭ ساۋاتىنا, ساياساتكەرلىگىنە, ىسكەرلىگىنە قاراپ الەم ءبىز تۋرالى تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. ەندەشە, «كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ», ءپوپۋليزمدى ۇران ەتكەندەردىڭ مۇنداي جاۋاپتى لاۋازىمعا كوز الارتۋى تۇراقتىلىققا عانا ەمەس, مەملەكەتتىلىككە دە زاردابىن تيگىزەدى.
دەمەك الدا ءبىزدى سىن ساعاتى كۇتىپ تۇر. قازىرگىدەي گەوساياسي احۋال ورشىگەن تۇستا بەرەكەلى قوعام قۇرۋىمىز دا الداعى سايلاۋعا تىكەلەي بايلانىستى. قاڭتار قاسىرەتى ايرانداي ۇيىعان ەلدىڭ ۇيىتقىسىن بۇزۋ ءاپ-ساتتە ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. ەندەشە, ادىلەتتى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ – ەل تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتقا عانا ەمەس, مۇقىم ەلگە ارتىلار جۇك.
بەرىك بەكجانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى
