ينتەرنەت الاياقتىق: اككىلەردىڭ ارەكەتىنە توسقاۋىل بولا ما؟

«ساقتاندىرۋ» شوتىنان ساقتاسىن!

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا: «ين­تەر­نەت جəنە تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق əرەكەتتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي قاتەرلەردى انىقتاپ, قىل­مىس­كەرلەردى قۇرىقتاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ساراپتاما جۇ­مىسىن كۇشەيتۋى قاجەت. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق جəنە قارجىلىق سا­ۋاتىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرعان ءجون», دەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە نازار اۋدار­سا, جاعدايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىن پا­يىم­داي بەرىڭىز.

ماسەلەنىڭ اق-قاراسىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كري­مي­نال­دىق پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەر­­قىل­مىسقا قار­سى كۇرەس ورتالى­عى­نىڭ باس­شىسى جان­دوس سۇيىنبايمەن تىل­دەس­كەن ەدىك.

– ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ورشۋىنە پان­­دەميا كەزىندەگى شەكتەۋ شارالارى ەرەكشە اسەر ەتتى. سول كەزدە تۇتىنۋشى حا­­لىق ونلاين قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە جۇ­­گ­ىندى, تاۋارلاردى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الا باستادى. سايكەسىنشە, بانكتەردىڭ قىز­مەت كورسەتۋى بارىنشا تسيفرلىق فور­ماتقا كوشتى. ونلاين قارىزدار مەن ەلەك­تروندى اقشا اۋدارۋلار كوبەيدى. قازىر ءاربىر ازاماتتىڭ قولىنداعى تەلەفوندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءمو­بيل­دى قوسىمشالارى بار. تسيفرلىق تەح­نولوگيالاردىڭ دامۋى ولاردى پايدا­لا­نا وتى­رىپ جاسالاتىن ۇرلىقتاردىڭ وسۋىنە اكەل­دى.

ءيا, بۇگىندە ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قارا­جاتىن الداۋ جولىمەن زاڭسىز يەمدەنۋ قىلمىستاردىڭ ەن كوپ تاراعان تۇر­لەرى. بۇل جالعىز ءبىز­دىڭ ەلدە ەمەس, بۇكىل الەمدە بەلەڭ العان وزەكتى ماسەلە. الاياقتار ازاماتتاردى الداۋ ءۇشىن ءار­تۇرلى امالداردى قول­دانادى. سول سەبەپتى قىلمىستاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. تىركەلگەن ىس­تەردى تال­داۋ كورسەتكەندەي, الاياقتار ابو­نەنتتىك ءنومىردى اۋىستىرۋعا ارنالعان ار­نايى سەرۆيستەردى (باعدارلامالىق جاساقتاما) بەلسەندى پايدالانادى. ياعني باع­دارلامالىق جاساقتامانىڭ كومەگىمەن شىنايى ابونەنتتىك ءنومىردى وزگەرتىپ, جى­مىسقى ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا. الەۋمەتتىك ينجەنەريا ادىستەرىن قولدا­نا وتىرىپ, الاياقتار شوتتاعى كۇدىكتى وپە­راتسيالار نەمەسە نەسيە الۋعا ارەكەت تۋرالى حابارلايدى. ولار كوبىنە وزدە­رىن بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى, پوليتسيا نەمەسە پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى رەتىندە ۇسىنادى جانە بانكتىڭ جوسىقسىز قىزمەتكەرلەرىن ۇستاۋ بويىنشا ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلايدى. اقشانىڭ ساقتالۋىن قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردى شوت­تاعى نەمەسە دەپوزيتتەگى اقشانى قاۋىپ­سىز «ساقتاندىرۋ» شو­تىنا اۋدارۋعا كوندىرەدى, – دەيدى جاندوس ءسۇيىنباي.

تىعىرىققا تىرەلگەندەردى اڭگىمەگە تارت­ساڭ, كوبىنىڭ ماسەلەسى شاعىن قارجى ۇيىمدارىمەن بايلانىستى. الاياق­تار بىرنەشە نەسيە رەسىمدەپ, قولىنا ۇستاپ كورمەگەن اقشانى موينىنا ءىلىپ بەرگەن. ايتپەسە, نارىق قىسپاققا العاندا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسەپشوتىندا ميل­­ليونداپ قاراجات جاتقان جوق. مۇنداي جاعدايعا كوبىنە زەينەتكەرلەر تاپ بولادى. الاياقتار وزدەرىن بانك قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىس­تىرىپ, «ەسەپشوتىڭىزداعى قاراجاتتى الاياق­تار شەشىپ الايىن دەپ جاتىر» دەپ قارا بۇلتتى ءتوندىرىپ, قارتتاردى قاپى قالدىرىپ جاتادى. جاستاردىڭ ءوزى ءاپ-ساتتە الدانىپ, سان سوعۋدا.

جازا كۇشەيسە, قىلمىس ازايا ما؟

جۇرت اراسىندا الاياقتاردى «اياعىنان شالۋ» ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ قىل­مىستىق كودەكسىنىڭ 190-بابى 2-بولى­گى 4-تارماعىنا سايكەس, اقپاراتتىق جۇ­يە­­نى پايدالانۋشىنى الداۋ نەمەسە سە­نى­مىن تەرىس پايدالانۋ ارقىلى جا­سال­­عان الاياقتىق 4 جىلعا دەيىن باس بوس­تان­دى­عى­نان ايىرۋعا نەمەسە ايىپپۇل (4 مىڭ اەك) سالۋدى كوزدەيدى. قىلمىس توپ قۇ­را­مىندا نەمەسە اسا ءىرى مولشەردە جا­سال­عان جاعدايدا 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراس­تى­­رىلعان.

ينتەرنەت الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا مىندەتتەردى ءتيىمدى شەشۋ ماقسا­تىن­دا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان ۆەدومستۆوارالىق باع­­دارلامانى جانە الاياقتار مەن قارجى پي­را­ميدالارىمەن كۇرەسۋ بويىنشا جول كارتاسىن ىسكە قوستى. ونى ىسكە اسىرۋ جوسپارى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پروفيلاكتيكالىق سيپاتتاعى ءىس-شارا­لار­دى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن, بانك مەكەمەلەرىمەن, بايلانىس وپەراتورلارىمەن جانە تاعى باسقا ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتيدى.

– بۇگىندە وڭىرلەردە كيبەرقىلمىستى تەرگەيتىن مامانداندىرىلعان تەرگەۋ-جەدەل توپتارى قۇرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, 26-28 ماۋسىم ارا­لىعىندا ەلى­مىزدىڭ بارلىق اۋما­عىن قامتىعان «انتي-فرود» جەدەل-پروفيلاكتيكالىق شا­راسى ۇيىم­داستىرىلدى. ناتيجەسىندە, 303 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى, 457 بۇرىن جاسالعان قىلمىس اشىلدى, 254 ادام ۇستالدى. اقپاراتتىق جۇيەلەردى پاي­دا­لا­نۋشىلارعا قاتىستى 2 جانە ودان دا كوپ الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن وسىنداي 39 ادام قۇرىققا ءتۇستى. قابىلدانعان شارالار ناتي­جەسىندە 8 ايدا اتالعان قىلمىس ءتۇرى 12,3 پايىزعا قىسقاردى (15 439-دان 13 534-كە دەيىن), ال اياقتالعان قىلمىستىق ىستەر 5 پايىزعا ءوستى (2 369-دەن 2 472-گە دەيىن).

ارينە, كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋدە ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ دە جوعارى بىلىكتىلىگى باستى نازاردا. حالىقارالىق جانە ۆەدوم­ستۆوارالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ شەڭ­بە­رىن­دە شەتەلدەردە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىق­تاۋ مەن ولاردى اشۋدىڭ جاڭا ادىستەمەلەرى نەگىزىندە ماماندار ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدە. مىسالى, 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا رەسەي ءىىم جوعارى وقۋ ورىندارىندا 68 پوليتسيا قىزمەتكەرى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرس­تارىنان ءوتتى, سونىمەن قاتار قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى قىزمەتكەرلەرىمىز شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋدا, – دەيدى جاندوس ءسۇيىنباي.

قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق قۇردىمعا قۇلاتپايدى

جاسىراتىنى جوق, ينتەرنەتتە جارناماسى جارقىن تاۋارلاردى كورگەندە, قاي-قايسىمىز دا ونى ساتىپ الۋعا قۇل­شىنامىز. مۇنداي جاعدايدا, ەڭ بىرىن­شى­دەن, سول تاۋار الاتىن سايت قانداي سايت, جالعان ەمەس پە, سونى انىقتاۋعا تىرىسۋى­مىز كەرەك. ونىڭ مەكەنجايى, تەلەفوندارى بار ما, سوعان قارايمىز. ەگەر بولىپ جاتسا وعان حابارلاسىپ, ساتۋشىسىمەن سوي­لەسۋىمىز قاجەت. وسى سايتتا بۇل تاۋاردى بۇرىن العان ادامداردىڭ پىكىرلەرى بار ما, ولار نە دەيدى, وسىعان دا نازار اۋدارعان ارتىق ەتپەيدى. وسىنداي جان-جاقتى اقپاراتتاردى انىقتاپ العاننان كەيىن عانا اقشانى تولەۋىمىزگە بولادى.

تاعى ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە – ءاربىر ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەردە, پلانشەتتە ۆيرۋسقا قارسى باعدار­لا­مالار مىندەتتى تۇردە بولعانى دۇرىس. ويتكەنى ول سىزگە قاجەتسىز, كۇماندى, ءسىزدىڭ باع­دارلامالارىڭىزعا تىكەلەي زيان كەل­تى­رە­تىن بوتەن فايلداردى تەز انىقتاپ, ءبارىن ءوزى-اق جويىپ وتىرادى نەمەسە سىزدەن سۇراپ وتىرادى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بانكتەر بولسىن, قۇقىق قورعاۋ ورىندارى بولسىن, ەش ۋاقىتتا سىزگە تەلەفونمەن حابارلاسىپ نەمەسە مەسسەندجەرمەن جازىپ, لوگين, پا­رول سەكىلدى قۇپيا مالىمەتتەردى سۇ­را­مايدى. تىپتەن قاجەت بولعان جاع­داي­دا, بانك قىزمەتكەرى سىزگە حابارلاسىپ, بار ماسەلەنى ناقتىلاۋ ءۇشىن ء«بىزدىڭ كەز كەلگەن بولىمشەمىزگە كەلىپ كەتىڭىز» دەپ ءوتىنۋى مۇمكىن. سەبەبى تەلەفون ارقىلى ونداي ماسەلەلەر شەشىلمەيدى. وسىنى ۇمىت­پايىق.

ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تۇس­پەۋ ءۇشىن جەكە قۇجاتتاعى مالىمەتتەر مەن بانك كارتاسىنداعى مالىمەتتەردى اۋدا­رىم­دار تۋرالى كۆيتانتسيالاردى, كودتار مەن كود سوزدەردى وڭدى-سولدى تاراتۋعا جول بەرمەۋ كەرەك. جەكە دەرەكتەردى تەكسە­رىل­مە­گەن سايتتار مەن باسقا دا جەلىلەردەگى «كارتا ەنگىزىڭىز» دەگەن ورىندارعا جازۋعا بولمايدى. ينتەرنەتتەن قوسىمشالاردى جۇكتەۋ ءۇشىن تەك App Store مەن Play Market-ءتى پايدالانۋ كەرەك, كۇماندى سىلتە­مەلەردى باسىپ, تەلەفونعا قوسىمشا جۇكتەۋدەن ساق بولۋ قاجەت. تولەم جاساۋ ءۇشىن كارتانىڭ 16 سانى جەتكىلىكتى. ال CVV-كود, كود ءسوز, جسن جانە باسقا دا دەرەكتەردى سۇراپ جاتسا, الاياقتار بولۋى مۇمكىن.

بۇگىندە الاياقتار قولداناتىن الەۋ­مەت­تىك جەلىلەر اراسىندا قازاقستاندا Telegram مەسسەندجەرى الدىڭعى قا­تار­­عا شىققان. ءيا, سوڭعى ۋاقىتتا وزگە ادام­نىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋن­­تىن پايدالانىپ, قارجىلاي كومەك سۇرايتىن الاياقتاردىڭ ارەكەتى كۇ­شەيىپ كەتتى. مۇنداي الاياقتىقتىڭ قۇر­باندارى كوبەيگەن. بۇعان دەيىن تانىمال تۇلعالاردىڭ, الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرىنىڭ جالعان اككاۋنتتارىن جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردان اقشا سۇراۋ ءجيى كەزدەسەتىن بولسا, ەندى الاياقتار قارا­پا­يىم ازاماتتارعا دا كوشكەن. الاياقتىق سحەماسى قاراپايىم: كەز كەلگەن ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جالعان اككاۋنتى جاسالادى. سول ارقىلى ونىڭ جاقىن تۋىستارىنا, دوستارىنا نە وزگە تانىستارىنا حات جازۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر بانك كارتاسىنا اقشا اۋدارۋ سۇرالادى. مۇنداي دەرەكتەر اسىرەسە Telegram مەسسەندجەرىن پايدالانۋشىلار اراسىندا جيىلەگەن.

KZ-CERT كومپيۋتەرلىك ينتسيدەنتتەرگە ارەكەت ەتۋ قىزمەتىنىڭ ماماندارى شابۋىلعا ۇشىراعانداردىڭ الەۋمەتتىك جە­لىلەردە بايلانىس دەرەكتەرىنىڭ دەربەس­تى­گىن ساقتاماعانىن, سونداي-اق بايلانىس دەرەكتەرىنىڭ ەركىن تارالىپ كەتكەنىن ايتىپ وتىر. وسى ورايدا ينتەرنەت الاياقتارىنان ساقتانۋ ءۇشىن KZ-CERT قىزمەتى كەلەسى كەڭەستەردى ۇسىنادى:

– ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى كەلگەن سىل­تە­مە بويىنشا وتكەن كەزدە مەكەنجاي جولىنا, ياعني دومەننىڭ دۇرىستىعىنا, اكتسيا جۇرگىزەتىن ۇيىمنىڭ نە كومپانيانىڭ رەسمي اتاۋىنداعى ارتىق سيمۆولدارعا نازار اۋدا­رۋ كەرەك.

– الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءوز ءپروفي­لى­ڭىز­دىڭ دەربەستىگىن باپتاۋلاردا بايلانىس دەرەكتەرىن (قىزمەتتىك جانە جەكە تەلەفون ءنومىرى) كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەتپەگەن دۇرىس. موبيلدىك ءنومىردى (بيزنەس-اككاۋنت) كورسەتۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, جەكە جانە جۇمىس نومىرلەرىن ءبولۋ قاجەت, ياعني جەكە ءنومىردى تۋىستارمەن جانە جا­قىندارمەن بايلانىسۋ ءۇشىن عانا پاي­دا­لان­عان دۇرىس.

– ەسەپتىك دەرەكتەرىڭىزدى ۇنەمى تەك­سەرىپ, كوپ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا پاي­دالانىلاتىن سەنىمدى پارولدى قول­دانىڭىز.

– براۋزەردە, وپەراتسيالىق جۇيەدە جانە موبيلدىك قۇرىلعىلاردا پايدا بولاتىن ءتۇرلى تەرەزەلەر مەن حابارلامالارعا قا­تىس­تى اباي بولىڭىزدار.

– بانك كارتاڭىزدىڭ دەرەكتەرىن ساقتاپ, كارتانىڭ سىرتقى جاعىنداعى 3 ساندى CVV/CVC-كودىن ەشكىمگە ايت­پا­ڭىز. سون­داي-اق بانكتەن كەلىپ تۇسەتىن SMS-كود­تى ەشبىر جاعدايدا بەيتانىس جاندارعا حا­بار­لاماڭىز.

– ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋدىڭ اشىق قو­عام­دىق Wi-Fi-نۇكتەلەرىنە سەنبەڭىز, سونىمەن قاتار ءوز اۋتەنتيفيكاتسيالىق دە­رەك­­تە­رىڭىزدى قورعالماعان سىمسىز جەلى­لەر ار­قى­لى ەنگىزبەۋگە تىرىسىڭىز.

– بوپسالاۋشىلاردىڭ تەلەفون بويىنشا تالاپتارىن ورىنداماڭىز, ال ەگەر ءسىز ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ قۇربانى بولساڭىز ەڭ جاقىن پوليتسيا بولىمىنە نەمەسە 102 تەلەفونى ارقىلى دەرەۋ جۇگىنىڭىز.

قورىتا ايتساق, ينتەرنەت الاياقتارىنا الدانۋ دا, الدانباۋ دا ءوز قولىڭىزدا. قۇر­­دىم­عا كەتپەۋ ءۇشىن قۇقىقتىق ساۋا­تىڭىزدى ارتتىرىپ قويعانىڭىز ارتىق ەتپەيدى.