ەرىكسىز تابىندىرادى

(ەسسە-ەكسپرومت) ءار پەندە جايناعان جارىق دۇنيە ەسىگىن ءوز ءۇنى, ءوز ءبىتىمى, ءوز مىنەزى, ءوز تاعدىرى, ءوز جاراتىلىسىمەن اشادى. قاسىم جاكىباەۆ... ونىڭ اكتەرلىك بولمىسى قازاق ساحناسىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وزگەشە ءبىر قۇبىلىس ەكەندىگى بۇل ونەردىڭ تىلسىم سىرىن جان-جاقتى تەرەڭ زەردەلەپ, ساليقالى, دايەكتى, توقتامدى ويمەن تولعايتىن اسا بىلىكتى تەاتر ماماندارىنىڭ ءوزىن ارقيلى تولعانىسقا سالۋمەن كەلەدى. قاسىمنىڭ ومىردەگى, ساحناداعى ءىس-ارەكەتى, ادام­دارمەن قارىم-قاتىسى, دۇنيەدەگى, قوعامداعى كەي قۇبىلىسقا سىنشىل, تاكاپپار جاننىڭ ءزىلدى مىس­قىلىمەن مىرس ەتۋى, نە بولماسا اياسى تار سىعىر كوزىندە جالپاق جاتقان جالعاننىڭ كوركەيىپ, گۇلدەپ تۇرۋى... وسى قالپىمەن دۋىلداعان كوپشىلىكتىڭ ىشىندە بويىن جاسىرعان تۇلپارداي ەلەۋسىز عانا ءجۇرىپ, ءار كەز جۇرت نازارىن وزىنە ەلەڭ ەتكىزىپ, تاڭعالدىرا, ويلاندىرا, تابىندىرا تارتاتىن سيرەك قاسيەتى جەتى قات جەر استىندا جاتقان تاڭعاجايىپ قۇپيا ءبىر. ونىڭ تۇڭعيىق سىرىنا ەنۋ ءۇشىن شەشەن دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرەتىن سىرشىل جۇرەكتى, نازىك سەزىمدى, بايسالدى كۇيشىنىڭ قيامەت ارەكەتىندەي جويقىن ارەكەت كەرەك. قاسىم –وقىس قىلىقتى, توسىن مىنەزدى اكتەر. ءتىپتى, ساحنا تابيعاتىن جەتە مەڭگەرگەن عۇلاما رەجيسسەردىڭ قيالىندا جوق اكتەرلىك ءىس-قيمىل وسى قاسىمنىڭ شىنايى دا شىنشىل سەزىمىنەن ەمىن-ەركىن شىعىپ جاتادى. وسى قۇبىلىستى ويلاعاندا ول باعزى ءبىر ۇلى اكتەرلەردى ەسكە تۇسىرەدى. ايتالىق, كەيدە ءبىز يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكيدى – “گاملەت”, ۆەچەسلاۆ تيحونوۆتى – “شتيرليتس” دەپ قالامىز. شاكەن ايمانوۆتى – “وتەللو”, “پەترۋچچيو”, نۇرماحان ءجانتوريندى – “شوقان”, كامال قارمىسوۆتى – “جانتىق” دەيمىز. ال, قاسىم بولسا – “دەرسۋ”. ول وسى دەرسۋىمەن ۇلى اكتەرلەر گالەرەياسىنا كىرىپ تۇر. قاي كەزدە, قانداي ساتتە, قانداي جاعدايدا كورسەڭ دە قاسىم: “مەن ءبىر جۇمباق اداممىن, ونى دا ويلا!” دەپ, ابايدىڭ ويلى ءسوزىن ايتىپ, وزىڭە سىناي قاراپ, سيقىرلى سەزىممەن بۋىپ, ار جاق-بەر جاعىڭنان وتكەن قىسىق كوزى جاساۋراي جىپىلىقتاپ, “ويناپ” تۇرادى. ءدال وسى كوزقاراسى اتاق پەن داڭققا كۇپىنىپ, ءوزىن-ءوزى... ءتىپتى, ءوز كەيىپكەرىن ۇمىتقانداي بوپ, ءدۇيىم جۇرتتىڭ توبەسىندە بۇلعاقتاپ جۇرگەن كەيبىر مەيماناسى اسقان, ءوزىمشىل دە تاكاببار اكتەرلەردىڭ سۇسىن باسادى. جاي عانا ەزۋ تارتىپ تۇرىپ, ءتاۋباسىنا كەلتىرەدى. سونىسىنا ءدايىم قايران قالاتىن قاللەكي... تەاتر كوريفەيلەرىنىڭ الىبى-كادىمگى قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ: ء“ا, جاكىبايدىڭ بۇل قاسىمى مىنا بەيوپا دۇنيەنىڭ ميىمىز, زەردەمىز جەتە بەرمەيتىن كۇيدىرگى ماشاقاتىمەن اناسىنىڭ التىن قۇرساعىندا جاتىپ-اق ويناعان ساباز. ءبىزدىڭ ىرقىمىزعا كەلمەي جۇرگەن ءومىردىڭ سول “ويىنىن” ساحنا مەن كينودا قاسىم قالاي-قالاي كورسەتىپ ءجۇر. دۇنيەمەن, ادامدارمەن, مەزگىلمەن, قوعامنىڭ كەلەڭسىز قىلىعىمەن وينايدى, ول! تەككە وينامايدى. ءار ىسىندە دون كيحوت سەكىلدى ىزگىلىك...” دەگەن ءسوزىن قازاق تەلەديدارىندا بىزبەن ءبىراز جىل بىرگە قىزمەت ەتىپ, ارىپتەس بولعان, جانى جايساڭ تاماشا رەجيسسەر ساپارعالي شاريپوۆ ءجيى-ءجيى ايتا بەرەتىن ەدى. ساپارعالي شاريپوۆ كەزىندە قازاقتىڭ جاس­وسپىرىمدەر تەاترىندا (تيۋز) رەجيسسەر مۇرات قوسىباەۆ ەكەۋى ايتۋلى-ايتۋلى سپەكتاكلدەر قويعان رەجيسسەرلەردىڭ ىشىندە ءبىلىمى, وي-ءورىسى, ىشكى مادەنيەتى باي, ەرەكشە جارقىراعان ءبىر جارقىن تۇلعا ەدى. ءبىز سول كەزدەردە كازگۋ-ءدىڭ ونەرپازدار ۇيىرمەسىندە “اقبوپە”, “ايمان-شولپان” پەسالارىن وسى ساپارعاليدىڭ رەجيسسەرلىك جەتەكشىلىگىمەن ساحناعا شىعاردىق. ءتىپتى, “ايمان-شولپان” پەساسىنىڭ ءساتتى قويىلعانى سونداي, ونى ءبىز (بۇل سپەكتاكلگە قاتىسقان بەلگىلى ءتىل مامانى, اكادەميك ومىرزاق ايتباەۆ, اتىراۋداعى ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى, تاريحشى جيەنباي باكيەۆ, قۇدايعا شۇكىر, ورتامىزدا ءجۇر) تيۋز-ءدىڭ ساحناسىندا دا كورسەتتىك. ءسويتىپ, ءبىزدىڭ تيۋز-بەن بايلانىسىمىز ەرەكشە بولدى. تەاتر ونەرىنە قىزىعىپ, جاستىق قيالمەن ارمان قۋعان سونداي رومانتيكالى, شابىتتى كۇندەردە ءبايدىلدا قالتاەۆ, ءامينا ومىرزاقوۆا, ماكىل قۇلانباەۆ, مۇحتار باقتىگەرەەۆ, اتاگەلدى يسمايىلوۆ جانە, ءسوز جوق, قاسىم جاكىباەۆ قاتىساتىن سپەكتاكلدەردى كورۋ جان دۇنيەمىزدىڭ رۋحاني قاجەتتىلىگىنە اينالدى. وسى ءبىرتۋار اكتەرلەردىڭ ىشىندە قاسىمنىڭ اكتەرلىك شەبەرلىگى ەش اكتەرمەن سالىستىرۋعا بولمايتىن قۇبىلىس ەكەندىگى ءبىزدى وسى كۇنگە دەيىن تەبىرەنتەدى. قاسىم “التىن ساقادا” – ەركەتوتاي سارمان, “ەسىرتكەن ەركەدە” – ەركە, “گاملەتتە” – پولوني, “اكە تاعدىرىندا” – جەڭىسبەك, “جارالى گۇلدەردە” – قاسىم, “قۋىرداق دايىندا” – ەرەجەپتى وينادى, بۇل تەك تىلگە تيەك بوپ ورالعان سپەكتاكلدەر عانا, ايتپەسە, قاسىم سومداعان باسقا دا كەيىپكەرلەر ءبىر-بىرىنە ۇقساماعان كەيىپپەن ويلاندىرىپ, تولعاندىرىپ, قايران قالدىرىپ, كوز الدىمىزدا جەكە-جەكە تۇر. ارقايسىسى ءبىر-ءبىر تيپ! تەك قانا قاسىمنىڭ ءتيپى! 1961 جىلى قاسىم “دەرسۋ ۋزالا” فيلمىندە ويناپ, كۇللى سوۆەت ەلى عانا ەمەس, الەم جۇرتىن تاڭعالدىردى. وسى فيلم تۇسىرىلەر كەزدە, البەتتە, باستى كەيىپكەر دەرسۋعا بۇكىلوداقتىق كونكۋرس جاريالانعان. “مەنمىن” دەگەن نەبىر اتاقتى پاڭ كوكىرەك اكتەرلەر ءتۇيىسىپ, باق سىناسقان. مىنە, تالانتتىڭ باعى تارازىعا تۇسكەن وسى ءبىر قيىن ساتتەگى كەرەمەت ەپيزودتى ساپارعالي شاريپوۆ بىزگە بىلاي دەپ ايتاتىن-دى: “مىنا ءبىر ەپيزود, ەلەستەتىپ كورىڭدەرشى, دەرسۋ فيلمدە سىڭسىعان كوك ورماننىڭ ىشىندە جولبارىسپەن بەتپە-بەت كەزدەسۋگە ءتيىس. ال, كينو-كينو... ويىن-ويىن... ءومىر بار ەمەس پە, ءومىر؟ وسى فيلم ءۇشىن ءارتىس جازاتايىم ءتۇزدىڭ ازۋلى اڭى جولبارىستىڭ تىرناعىنا ىلىگىپ, وپ-وڭاي جەم بولۋى كەرەك پە؟ جولبارىس تىرناعىنان قالاي امان قالادى, ول؟ وعان نە كەپىل؟ قۇداي ساقتاسىن, وسى جان كەشتى ەپيزودتى قالايدا ءتۇسىرۋ كەرەك. كينونى كوتەرەتىن ەپيزود ول. ءسوزدىڭ قىسقاسى, “مەن مىقتىمىن” دەپ وزىنە ءوزى سەنىپ كەلگەن تالاي ءارتىس جولبارىستى كورگەندە تىلدەرى بايلانىپ, زارەلەرى ۇشىپ, ءتىپتى, كەيبىرەۋى بۇتىنا جىبەرىپ قويىپ, تۇرا قاشقان... ال, قاسىم... قاسىم سول جولبارىسپەن بەتپە-بەت ءتۇيىستى. ءدال وسى ءساتتى كوردىڭدەر, ءبارىڭ. ەسكە تۇسىرەيىن... قاسىم جارقاناتتاي قالتيعان قالپى. قولىندا دورباسى. ساسپادى. جولبارىسقا بىردەڭە دەپ مىڭگىرلەپ تۇر. اياعى دا, قولى دا قالتىراعان جوق. جولبارىستى كوزبەن ارباپ, ادامنىڭ وي-قيالى, ساناسى جەتە بەرمەيتىن ءبىر ىم... ءيا, ميميكا, ول... سونىڭ سي­قىرلى قيمىلى. ميميكانىڭ ءۇنسىز قۇدىرەتىمەن اتىلۋعا شاق قالىپ, جيىرىلىپ تۇرعان جولبارىستىڭ سۇسىن باستى, ول. و, توبا, سولاي بولدى. قازىر ويلاپ قاراساق, ول كەي­بىر كينولاردا سيرەك كەزدەسەتىن قيامەت ەپيزودتاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قيامەتى ەكەن. قاسىمعا ەرىكسىز تاڭعالاسىڭ. ءبىز قاسىممەن ءدايىم بىرگە جۇرەمىز. ونىڭ قىر-سىرىن جەتىك بىلەتىن سەكىلدىمىز. بىراق, ول ءسوز – جاداعاي عانا تۇسىنىك. قاسىم ءبىز ءۇشىن ءالى دە كوزىمىز جەتە بەرمەيتىن الىس الەم, جۇمباق جان. اكتەرلىك قىرىنىڭ قۇپيا سىرلارى قاتپار-قاتپار بوپ بۇيىعى جاتىر”. ساپارعالي ايتقان الگى فيلمدەگى قاس-قاعىم ساتتىك ەپيزود قاسىمنىڭ قۇدىرەتتى تالانتىنا ەرىكسىز باس يگىزەدى. كينو ونەرىندە تەك “دەرسۋ ۋزالا” ما, قاسىم “جانسەبىل” فيلمىندە-ەكى قول, ەكى اياعى جوق مۇگەدەك قارت, “ماحاببات بەكەتىندە” – اتا, “قىزعىش قۇس” فيلمىندە – پويىز جولىندا ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ۇمىتىپ, تالتىرەكتەگەن ماسكۇنەم... ە, مۇنداي-مۇنداي ەستەن كەتپەس باسقا دا كەيىپكەرلەر تاعدىرى جەتىپ جاتىر. ولار قاسىمنىڭ قايتالانبايتىن اكتەرلىك گالەرەياسى. سونداي كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى – “قان مەن تەر” فيلمىندەگى – سۋدىراحمەت. وسى ءرولدى ويناۋ قاسىمنىڭ ۇلەسىنە تيگەندە شىعارما اۆتورى, اتاقتى جازۋشى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: “جوق. بولمايدى. مەنىڭ سۋدىراحمەتىم بويى بيىك ەڭسەلى جان. مىنا جاكىباەۆ دەگەنىڭ... ۇسقىنى كەلمەيدى. سۋدىراحمەت ەمەس, ول. كەلىسپەيمىن. باسقا اكتەر تابىڭدار!” دەپ شالا ب ۇلىنەدى. بىراق, ءفيلمدى تۇسىرەتىن رەجيسسەر ءازىربايجان مامبەتوۆ قاسىم جاكىباەۆتىڭ اكتەرلىك بولمىسىن دايەكتى سوزىمەن جان-جاقتى دالەلدەپ, نۇرپەيىسوۆتى امالسىز كوندىرەدى. قاسىم سۋدىراحمەتتى كەرەمەت ويناپ شىعادى. مۇنداي ساتتىلىك كەز-كەلگەن اكتەردىڭ ماڭدايىنا جازىلا بەرسە, كانى! اركىمنىڭ ءوزى سۇيەتىن اكتەرى بار. قاسىم – مەنىڭ اكتەرىم! ونىڭ اكتەرلىك كەلبەتىنە ويلانا كوز سالسام, ءار كەز سوناۋ ەلۋىنشى جىلداردىڭ اياعى بولۋ كەرەك, فرانتسۋزدىڭ “چەلوۆەك س تىسياچيۋ ليتس” دەپ اتالاتىن ءفيلمىن كورگەن كەزىم... وسى فيلمدەگى اتاق-داڭقى جەر جارعان اكتەردىڭ ساحناداعى, تۇرمىستاعى ءومىرى مەنى تاڭ-تاماشا قالدىرادى. فيلمدە سول اكتەردىڭ جالعىز ۇلى ۇيدە جەكە قالعاندا ونىڭ ءارتۇرلى ماسكىلەرىن كيىپ الىپ, اكتەر بولۋدى ارمانداپ, وزىنشە باعزى ءبىر كەيىپكەردىڭ ءرولىن “ويناپ” وتىراتىنى بار. ءبىر جولى اكەسى ونىڭ وسى تىرلىگىن كورىپ قالىپ, بەتىندەگى ماسكانى ج ۇلىپ الىپ: “ەندىگارى تيىسپە بۇعان!” دەپ زەكىپ تاستايدى. سوندا اكەسىنىڭ مىنا ىسىنە قورىنىپ, ىزاعا بۋلىققان بالانىڭ: “اكە, سەندە ماسكانىڭ مىڭى بار ەمەس پە, سونىڭ بىرەۋىن دە قيمايسىڭ با, ماعان؟ مەن دە سەن سياقتى اتاقتى اكتەر بولعىم كەلەدى” دەيتىن ءسوزى وسى كۇنگە دەيىن جادىمنان شىققان ەمەس. سول قۇدىرەتتى فرانتسۋز اكتەرى سياقتى تەاتر ساحناسىندا, كينولەنتالاردا قاسىم جاساعان كەيىپكەرلەردىڭ بىرەۋىن عانا ءبىر جاس اكتەرعا بۇل قۇداي بەرە سالسا, سول اكتەر قالاي-قالاي شالقىر ەدى, ا؟ بالكىم ول, سول كەيىپكەردىڭ بۋىمەن اسقاقتاپ, جەر مەن كوكتىڭ ورتاسىندا قولعا تيمەي كەتەر مە ەدى, مەيماناسى تاسىپ. ال, قاسىم بولسا ءوزى ويناعان كەيىپكەرلەرمەن جاي عانا عۇمىر كەشىپ, ەلەۋسىز عانا ورتامىزدا ءجۇر. ونىڭ ۇلىلىعى دا وسى قاراپايىم قاسيەتىندە بولار... وسى جەردە تاعى ءبىر ەپيزود ويعا ورالدى. ۇمىتپاسام, 1963 جىلدىڭ التىن كۇزى. ءبىر جولى ايگىلى اكتەر ءارى كينورەجيسسەر شاكەن ايمانوۆ قاسىندا ءۇش-ءتورت ماسكەۋلىك اكتەرلەر مەن كينورەجيسسەر بار, راديو-تەلەديداردىڭ كون­تسەرتتىك زالىندا, شاماسى بولاشاق ءبىر فيلمىنە مۋزىكا ىزدەدى مە, ءبىراز اندەردى سارسىلىپ وتىرىپ تىڭدادى. شارشاعان بولۋى كەرەك, ورنىنان تۇردى دا زال ىشىندە وزىمەن-ءوزى بوپ, ءارلى-بەرلى ءجۇرىپ, ءۇنسىز عانا ويعا بەرىلدى. ءبىر كەزدە الدەنەگە ەلەڭ ەتىپ, قوناقتارىنا جالت بۇرىلىپ: “كەشە سىزدەر “دەرسۋ ۋزالا” فيلمىندە ويناعان قاسىم جاكىباەۆتىڭ قانداي اكتەر ەكەنىن كوردىڭىزدەر... ءبىز ءبارىمىز اكتەرمىز... سىزدەرگە سىرتتاي بولسا دا تانىستىرايىن: قاليبەك قۋانىشباەۆتى الىڭىز, ويلى كۇڭىرەنىسىمەن “اباي” دراماسىن ءبىر ءوزى كوتەردى. قىز جىبەكتىڭ كىم ەكەنىن “قىز جىبەك” وپەراسىندا بۇلبۇل اۋەزدى پەرىشتە – كۇلاش كورسەتتى. ء“بىرجان-سارا” وپەراسىندا ءان سۇڭقارى ءبىرجان سال بوپ انۋاربەك ۇمبەتباەۆ شىرقادى. ءيا, سولاي دا سولاي, وسىنداي كەرەمەتتەرىمىز بار. ال, بىرەۋ ەلەيدى, بىرەۋ ەلەمەيدى, ونىڭ جا­راتىلىسى سولاي... “ول” دەپ وتىرعانىم – گەني ستسەنيچەسكوگو يسكۋسستۆا – قاسىم جاكىباەۆ! وسى شىركىندى كوكەيىمدە جۇرگەن فيلمىمە قالاي عانا تۇسىرسەم ەكەن؟” دەپ ءوز-وزىنەن ماساتتانا سويلەپ جىبەرگەنى... مۇنداي تاڭعالىستى لەبىزدەردە شەك جوق شىعار, تەگى... ازىرشە قاسىم تالانتىنا قۇلاي بەرىلگەن جۇرەگىمنىڭ قۇشتار ءلۇپىلىن شاعىن عانا ەسسە-ەكسپرومتپەن ەپتەپ تەجەي تۇرايىن. ونىڭ ساحناداعى, مىنا ۇلى تىرشىلىكتەگى ءومىرى – ءبىرتۇتاس ۇعىم. ءبىرتۇتاس بولمىس. مىعىم مونوليت! وزىنە تابىنعان جانداردىڭ ماحاببات قۋاتىمەن عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقان ءتاڭىر سىيى!