ايماقتار • 15 قىركۇيەك، 2022

جارمولا جارمەڭكەسى جاڭعىردى

106 رەت كورسەتىلدى

ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە باتىس قازاقستاندا، ونىڭ ىشىندە قازىرگى اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا: ىرعىزدا – جارمولا، تەمىردە – قاراقامىس، ويىلدا – كوكجار جارمەڭكەلەرى تۇراقتى جۇمىس ىستەدى. بۇل وتكەن عاسىرلارداعى وتارلاۋ كاپيتاليزمى­نىڭ كورىنىسى دەسەك تە، سول زاماندا قازاق دالا­سىنىڭ ءار جەرىن كەزگەن ساۋداگەرلەر ەلدىڭ مالىن وتە ارزانعا الىپ كەتۋىنەن ساقتاندىرۋ ءۇشىن قازاق بايلارى جارمەڭكەلەر ارقىلى ساتۋدى جولعا قويعان. جارمەڭكەلەر جىلىنا ەكى رەت – مامىردىڭ باسىندا جانە قىركۇيەكتىڭ سوڭىندا وتكىزىلدى. ەل ادامدارى جايلاۋعا شىق­قاندا جانە قىستاۋعا ورالار ەرتە كۇزدە مالى مەن ونىڭ ءجۇن-تەرىسىن ساۋداعا شىعارعان.

ءحىح عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا قازىرگى اۋدان ورتالىقتارى بولىپ قالعان قالالاردا ىرگەسى قالانعان جارمەڭكە قاتارلارى ساۋدا-ساتتىق الاڭى عانا ەمەس، ەل مەن ەلدىڭ اراسىن قوساتىن، جينالىپ كەڭەس قۇراتىن ورىنعا اينالعان. ءان مەن كۇي سايى­سى ءوتىپ، بالۋاندار كۇرەسكەن. تالاي قازاق ءانشىسى مەن كۇيشىسىنىڭ ەسىمدەرى جارمەڭكەلەردە تانىلدى. الايدا كەڭەس وكىمەتىنىڭ ورناۋىمەن 1925 جىلدارى جارمەڭكەلەر جۇمىسىن توقتاتتى.

ىرعىز اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا قىركۇيەكتىڭ جايماشۋاق كۇندەرىندە «جارمولا جارمەڭكەسى» مەرەكەسى تويلاندى. وبلىستىڭ ون ەكى اۋدانى كيىز ءۇي تىگىپ، تەرى مەن جۇننەن ءتۇرلى ۇلتتىق بۇيىم جاسايتىن قولونەرشىلەر مەن شەبەرلەر بۇيىمدارىن ساۋدالادى. ۇلتتىق ويىندار ۇيىمداستىرىلىپ، ات جارىسى، كوكپار، قازاق كۇرەسىنەن باسەكە كورىگى قىز­دى. ات بايگەسىنە جەڭىل كولىك تىگىلدى. وسى مەرەكەگە اباي، قىزىلوردا وبلىستارىنان قوناقتار قاتىستى. «جارمولا جارمەڭكەسى» اشىلاردان بۇرىن اباي ­وبلىسىنان كەلگەن قوناقتار اباي قۇنانباي ۇلى­نىڭ اتاسى ىرعىزبايعا ارناپ اشىلعان ەسكەرت­كىش بەلگىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە اباي قۇنانباي ۇلى­نىڭ ارعى اتاسى ىرعىزباي ىرعىز وزەنىنىڭ بويىندا دۇنيەگە كەلگەن ەكەن.

ە

«جارمولا جارمەڭكەسى» مەرەكەسىن اشۋ سالتاناتىنا وبلىس اكىمى ەرالى توعجانوۆ قاتىسىپ، مەرەكە قوناقتارىن قۇتتىقتادى. «اقتوبە وبلىسىن باسقارۋعا كەلگەلى اۋدانداردى ارالاۋعا شىققان العاشقى ساپارىم جۇرت باس قوسقان «جارمولا جارمەڭكەسى» مەرەكەسىنەن باستالدى. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى شيرەگىندە جارمولا جارمەڭكەسى قازاق دالاسىنىڭ اتىن دا شىعارعان، باعىن دا كوتەرگەن، ەل مەن ەلدى قوسقان. جارمولا اقمەشىت، قارقارالى، قوياندى جارمەڭكەلەرىمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ، سول زامانداعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ۇلگىسى بولعان. جىبەك جولى بويىمەن شىعىستان كەرۋەندەر كەلگەن. قازاق جارمەڭكەلەرى كىندىك ازيادان شىققان وسى ساۋدا كەرۋەندەرىن رەسەيدىڭ ور، ورىنبور، قازان قالالارىمەن جالعاستىرعان.

وسى مەرەكە ىشكى ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا سەرپىن بەرەدى دەگەن ويدامىن. ءبىز وتكەن زامانداعى شەبەرلەر، قولونەرشىلەر مەن ۇستالارىمىزدىڭ ۇمىت بولعان ونەرلەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ، ۇلتتىق ونەرىمىزدى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن ماقساتتى ءىس-شارالار اتقارامىز. جارمولا جارمەڭكەسىنە اباي ەلىنەن ارنايى كەلگەن ازاماتتارعا ەرەكشە العىسىمدى ايتقىم كەلەدى. وتكەن جىلى اقتوبە وبلىسىنىڭ ازاماتتارى «ىرعىزدان – ىرعىزباي ەلىنە» دەگەن ساپارمەن اباي ەلىنە بارىپ، تاريحي ورىنداردى ارالاپ كەلدى. سول كەزدە وسى ۇلگىنى جالعاستىرامىز دەگەن وي بولدى. الداعى جىلدارى تەمىر جانە ويىل اۋداندارىندا، اقتوبە قالاسىندا تاريحي جارمەڭكە ورىندارىن جاڭعىرتىپ، مادەني-تۋريستىك كەشەندى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جوسپارىمىزدا بار»، دەدى وبلىس اكىمى ەرالى توعجانوۆ.

قاراقامىس جارمەڭكەسىنىڭ جەتىستىكتەرىن ناسيحاتتاپ، مۇستافا شوقايدىڭ 1918 جىلى ەميگراتسياعا كەتەر الدىندا دوسجان يشان مەشىتىنە كەلۋىنەن كورىنىس دايىنداعان تەمىر اۋدانىنىڭ «دوسمۇحامەت قاشاق ۇلى» ورداسى جارمەڭكەنىڭ باس جۇلدەسىن جەڭىپ الدى. اقتوبە وبلىسىنىڭ تاريحي جانە تابيعي تۋريستىك مارشرۋتتارىن دامىتۋ ءۇشىن وسىنداي ءىس-شارالار تىڭ باستامالارعا جول اشارى انىق.

 

اقتوبە وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ايتىپ كەلگەن اپات

ايماقتار • كەشە

«مىڭ بالا» جەڭىمپازدارى

رۋحانيات • كەشە

اقيقاتتىڭ اي ديدارى – ءباسپاسوز

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ىنتىماقتاستىق ىقپالى

ەكونوميكا • كەشە

جاڭا فورماتتاعى ساۋدا

ەكونوميكا • كەشە

جوتەلگە جەڭىل قاراماڭىز

مەديتسينا • كەشە

بىتىمگەرشىلىك ساردارلارى

قازاقستان • كەشە

جىپ-جىلى جۇرەك بۋىنداي

ادەبيەت • كەشە

داۋىستىڭ دا ءتۇسى بار

ادەبيەت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار