جەردىڭ يگىلىگىن ەل كورسىن

وبلىستا 605 ەلدى مەكەن بولسا, سونىڭ 441-ىنە جايىلىمدىق جەر جە­تىس­پەيدى. مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان وكپە-نازدىڭ كوپ تۋىندايتىن جەرى دە وسى. كەيدە ماسەلەنىڭ كۇردەلەنۋىنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ شەشىمدى دۇرىس قابىلداماۋى سەبەپ پە دەپ ويلايسىڭ. ماسەلەن, وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسىندەگى سادوۆىي اۋى­لىنداعى 200 جۋىق وتباسى 200-دەن اسا قارا مال مەن 300-دەن اسا قوي-ەشكىنى ارەڭ باعىپ وتىر. شا­بىن­دىق جەر بولماعاندىقتان مالساق قاۋىم جەم-ءشوپتى ساتىپ الادى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ايتۋلارىنا قا­را­عاندا, جەم-ءشوپتى ساتىپ الىپ, مال باعۋ مۇلدە ءتيىمسىز. مالدىڭ ەتى مەن سۇتىنەن تۇسكەن تابىس ءوزىنىڭ ازىعىنا جۇمسالماق. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل اۋىلعا تيەسىلى جايىلىمدىق جەر – كوكشەتاۋ-اتباسار تاسجولىنىڭ بويىندا, شامامەن جيىرما شاقىرىم جەردە. وندا تۋسىراپ جاتقان باقانداي 10 مىڭ گەكتار جەر بار. نە ەگىن ەگىل­مەي­دى, نە مال جايىلمايدى. قانشا تىرىسقانىمەن, اۋىل تۇرعىندارى بۇل القاپقا مالىن جەتكىزە المايدى, ويتكەنى جول بويى – سىڭسىعان ەگىستىك القاپتار. مىنە, بار جەردى كادەگە اسىرا الماۋدىڭ سەبەبى وسىندا جاتىر. ال ەل ىرگەسىندەگى مال جايىلىمى شەتكى ءۇيدىڭ اۋلاسىنا دەيىن ەگىلگەن ەگىستىك ارعى بەتىندە. ەندى ءتۇسىنىپ كورىڭىز. ول جايىلىمعا ەگىستىكتى باسپاي مال قالاي وتپەك؟! ەرتە كوكتەمدە اۋىل تۇرعىندارى وسى ماسەلەنى اشىنا ايتقان سوڭ بارىپ كوردىك تە. جەرگىلىكتى شارۋاشىلىق باسشىلارى ەگىستىك ورتا­سىنان كولدەنەڭى 300 مەتر جول قالدىرامىز, مال سول جەردەن ءوتىپ, جايىلىمعا بارسىن دەگەن ءۋاج ايتتى. نەگىزى تىعىرىقتان شىعاتىن جول بۇل ەمەس قوي. اۋەل باستا جەردى بولگەن كەزدە اۋىل ىرگەسىندەگى القاپتى جايىلىم ەتىپ بوس قالدىرىپ, ەگىندى ارىرەك ەكسە دە بولار ەدى. سول كەزدە ەشكىم دە وكپە ايتىپ, ءتيىستى ورىنداردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرماس ەدى. مۇنداي ويلانباي, يەن تەگىن جەردى بەيبەرەكەت ءبولۋدىڭ كوپ جەردە كەزدەسەتىنىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. ايتپەسە, ميلليون گەكتار جەرى كادەگە اسپاي بوس جاتقان ولكەدە جايىلىم تابىلادى.

2022 جىلدان باستاپ وسى ءبىر وتكىر ماسەلەگە مەملەكەت تاراپىنان ايرىق­شا كوڭىل بولىنە باستادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي جەرگە بايلانىستى تەكسەرۋلەرگە تىيىم سالاتىن ءموراتوريدىڭ كۇشى جويىلدى. سول ساتتەن باستاپ سەڭ قوزعالدى. ىلە وبلىستىق جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ دەپارتامەنتى 334 كاسىپكەرلىك نىسانعا قاتىستى جەردى قان­شالىقتى زاڭدى پايدالانىپ جات­قاندىعىنا وراي تەكسەرۋ جۇرگىزۋدى قولعا الدى. جىل باسىنان بەرى 52 اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋشى كاسىپورىندار تەكسەرىلىپ, ناتيجەسىندە 40 ۇيعارىم جولداندى. قازىرگى كۇنى سوتقا 116,1 مىڭ گەكتار جەرگە باي­لانىس­تى 21 تالاپ-ارىز تۇسكەن. اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەر­لەردى بوس جاتقاندىقتان كەيىن قايتارۋ, زاڭسىز شىعارىلعان شەشىمدەردىڭ كۇشىن جويۋ تۋرالى 18 تالاپ-ارىز قا­راس­تىرىلۋدا. كۇنى بۇگىنگە دەيىن مەملەكەت مەنشىگىنە 89,2 مىڭ گەكتار جەر قايتارىلدى.

دەپارتامەنت باسشىسى ەرعالي شو­ريننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جوس­پا­رى ءۇش باعىتتا جۇرگىزىلۋدە. بۇل – تۇر­­عىندار تاراپىنان تۇسكەن وتى­نىش­تەر بويىنشا پايدالانىلماي جاتقان جەرلەرگە قاتىستى تەكسەرۋ, ولاردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ور­گان­داردىڭ قاراستىرۋىنا جولداۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تا­ۋارلارىن وندىرۋشىلەر اراسىندا تۇسىنىك جۇ­­مىستارىن جۇرگىزۋ. بيىلعى جىل­­دىڭ باسىنان باستاپ دەپارتا­مەنت 40 شارۋاشىلىق نىسانىنا 130 مىڭ گەكتارعا جۋىق جەردىڭ پايدالانىل­ماي جاتقانى تۋرالى ۇيعارىم جولداعان. ءبىر اتتەگەن-ايى, زاڭعا سايكەس نۇسقامادا كورسەتىلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ جويىلۋىن تەك ءبىر جىلدان كەيىن عانا تەكسەرۋگە بولادى. وعان دەيىن ەسىل ۋاقىت تەككە كەتەدى. مىنە, سوندىقتان دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرى اۋداندارعا شىققان كەزدە كاسىپكەرلەرمەن كەزدەسىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي جايىلىمدىق جەرلەردى قايتارۋدى سۇرايدى. ماسەلەگە تۇسىنىستىكپەن قا­­راي­تىندار دا بار. ول تۋرالى دا ايتا كەتەلىك. اتباسار اۋدانىنداعى «شور­تانباي-2020», ءبىرجان سال اۋدا­نىنداعى «بولاشاق ينۆەست 2018» جاۋاپ­كەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەس­تىك باسشىلارى 3 مىڭ گەكتارعا جۋىق جايىلىمنان باس تارتىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ پايدالانۋىنا بەرگەن. اقكول اۋدانىنداعى «جارلىكول» سەرىكتەستىگى 2 مىڭ گەكتار جايىلىم­دى بوساتقان. مۇنداي مىسالدار ارا­گىدىك بولسا دا كەزدەسىپ قالادى. ول ءۇشىن, ارينە, جاعدايعا تۇسىنىستىكپەن قا­راعان سەرىكتەستىك باسشىلارىنىڭ ارەكەت­تەرىن قۇپتاۋىمىز كەرەك. اتبا­سار اۋدانىنىڭ اكىمدىگى تاياۋدا 20 مىڭ گەكتاردان استام جايىلىمنىڭ قاي­تا­رىل­عاندىعىن جاريا ەتتى.

جايىلىم ماسەلەسى رەتكە كەلتى­رىل­سە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كوپ جىل­­دان بەرى قوردالانىپ قالعان ما­سە­­لەلەرى وڭىنان شەشىلەر ەدى. بىراق بۇل ارادا دا ويلاستىراتىن شارۋا از ەمەس. ايتالىق, اۋىل تۇرعى­نى­نىڭ قان­شالىقتى مال باسىن ۇستاۋعا حا­قى­سى بار ەكەنى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ «جايىلىمدار تۋرالى» زاڭىندا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىلىپ, ايقىن جازىلۋى كەرەك. اۋىلداعى مالساق قاۋىمنىڭ باعىمىنداعى مال سانى دا ارقيلى عوي. ماسەلەن, ءبىر وتباسىندا 5 سيىر بولسا, كورشىسىندە 50 ءىرى قارا مال. مۇنداي جاعدايدا كەلىسىم قالاي جاسالماق. ەندىگى ءبىر ماسەلە – اتا داستۇرىمەن بۇگىنگى كۇنى تۋسىراپ بوس جاتقان جايلاۋلاردى ءتيىمدى پايدالانۋ. ءبىر قاراعاندا, رەتتەۋگە بولاتىن شارۋا ءتارىزدى. ول ءۇشىن سۋ ايدىندارى جوق جەرگە ۇڭعىمالار قازىپ, ەلەكتر قۋاتىن تارتسا, جەتىپ جاتىر. ال يەن جايلاۋ ءبىزدىڭ وڭىردە از ەمەس. ەسىلدىڭ بويى ميا, بوزقاناق, بوزجۋسان, قوڭىرباس, اقسەلەۋ وسەتىن, يزەن مەن قاراولەڭ جايقالعان قۇنارلى جايىلىمعا تولى. ءتىپتى اسىرەلەپ ايتقاندا جەتەك شانشىساڭ, اربا ءوسىپ شىعادى دەيتىندەي. اقانبورلىق, تايسارى, جاباي, اقسوراڭ, جىلاندى ءتارىزدى اۋماعى الدەنەشە كوش بولاتىن جەرلەردە قانشاما مال باعۋعا بولار ەدى. ەندى ءبىر كەزەكتە بوس جاتقان جەرلەردى ەسەپكە الىپ, كوپجىلدىق ەكپە شوپتەر ەكسە, جەر قۇنارى ارتا تۇسپەي مە؟ سول ساتتە جايلاۋدىڭ دا جانى كىرىپ قالارى داۋسىز. بالكىم, مالى كوپ شارۋالار اۋىل ماڭىندا وتتى جەر از بولسا, ەرتە كوكتەمدە بىرى­گىپ, جايلاۋعا شىعۋ قامىن جاساسا.

جەر ماسەلەسىندە تۇيتكىلدى تۇس ءالى دە از ەمەس. وسىعان وراي دەپارتامەنت باس­شىسىنىڭ دا پىكىرى كوڭىلگە قو­نىم­دى ايتىلعان ءتارىزدى.

– ارينە, شاعىم ايتىپ كەلەتىن ادامدار از ەمەس. بىراق بەلگىلەنگەن ءتار­تىپ بار ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك, – دەيدى ەرعالي شورين, – كاسىپ­كەر جەردى 20 جىل پايدالانباسا دا تەك­سە­رىپ, شارا قولدانۋ ءۇشىن شا­عىم­دا­نۋشىنىڭ ارىز-شاعىمى دۇرىس ءتۇزىلۋى كەرەك. ايتپەسە ءبىز تەك­سە­رۋدى ءوز بەتىمىزشە ۇيىمداستىرا المايمىز. ءاربىر تەكسەرۋ قۇقىقتىق ستاتيستيكا ور­گان­دارىندا تىركەلەدى.

الداعى ۋاقىتتا بوس جاتقان جەر­لەر­دى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جۇ­مىستارى جالعاسا بەرمەك. جەر تە­لىمدەرىن الۋدىڭ زاڭدىلىعى دا تەكسەرىستەن وتكىزىلەدى. مىنە, وسىنداي سۇزگىمەن سۇزىلگەن كەزدە ەگىستىك جانە جايىلىمدىق جەرلەر جالپى جۇرت­تىڭ كادەسىنە جاراپ, ەل يگىلىگى ارتىپ, ىرىسى كوبەيەدى. ەلىمىزدەگى ادىلەتتىڭ سالتانات قۇرۋى وسىنداي ىرگەلى جۇمىستاردان باستالسا كەرەك-ءتى.

اقمولا وبلىسى