اۋبەك اقساقالدىڭ العىسى
اتالمىش كىتاپ 1997 جىلدىڭ جازىندا احمەتتىڭ كىندىك قانى تامعان تورعاي ءوڭىرىن ارالاپ, ۇلت ۇستازىنىڭ كوزىن كورگەن بىرەن-ساران كىسىلەرمەن اڭگىمەلەسكەن «اق جول» ەكسپەديتسياسىنىڭ تورعايعا ساپارى بارىسىندا جينالعان اۋىزەكى دەرەكتەر نەگىزىندە جازىلعان. وكىنىشكە قاراي, بۇل ەڭبەكتى قوستانايداعى كىتاپحانالاردان ىزدەپ تابا المادىق. ەلدىڭ قولىندا بىرنەشەۋى عانا قالعان.
بالا كەزىندە قاليدىڭ قوزىسىن, قويىن باققان شۇقىركول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى اۋبەك ساتىپالدى ۇلى دەگەن كىسىدەن بايتۇرسىن اعاي جازىپ العان دەرەكتەرگە سەنسەك, احاڭ اقكول, سارتۇبەك توڭىرەگىندە 1927 جىلدىڭ جازىنان 1928 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن بولعان.
ەكسپەديتسيا كەلگەندە توقسانعا تاياپ قالعان قاريا اكە-شەشەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ, جەتىمدىك تاقسىرەتىن تارتقانىن, اتا-اناسىنان كورە الماعان مەيىرىم شاپاعاتىن احاڭ مەن ءبادريسافادان كورگەنىن ايتادى.
– كوزىمنەن ءىرىڭ, مۇرنىمنان جەلىم اعىپ ءجۇرىپ, قاليدىڭ بوساعاسىن پانالادىم. ...قوي باعىپ ءجۇر ەدىم, وتارعا ءبىر كۇنى احاڭ كەلدى. وسىلاي اۋىلدى, مالدى, شارۋانى كورىپ, حال-جايدى ءبىلىپ ارالاۋمەن جۇرەتىن. بەزگەك اۋرۋىنا ۇشىراپ, قالشىلداپ, دىرىلدەپ سەرەيىپ جاتقان جەرىمنەن مەنى ۇيىنە الىپ كەلدى. باسىم تاز, سۋى اعىپ, كەپەم باسىما جابىسىپ قالعان, ساسىعان ءيىس. دەنەم قوتىر-قوتىر. موينىم ىرعايداي, ءبيتىم تورعايداي. ادام كورەتىن سيقىم جوق. كورگەن جاننىڭ جۇرەگى لوبىپ, مەنەن جۇرت انادايدان جيىركەنەتىن. احاڭ جارىقتىق قولىمنان جەتەكتەپ, «اينالايىن-اي, كۇنىڭ كۇن ەمەس ەكەن عوي. قايتىپ مۇنداي حالگە ءتۇستىڭ؟!», دەپ ۇيىنە ەرتىپ اكەلدى. جەڭگەيدى شاقىردى. بادريسافاعا: «مىنا بالانى جۋىندىرىپ, تازارتشى. قاتتى ناۋقاس ەكەن. كۇتىپ, تاربيەلە. ادام قىل!», دەدى. سودان ءبادريسافا جەڭگەم مەنى ءوز بالاسىنداي باقسىن. تۋعالى مۇنداي جىلى مەيىرىم كورمەگەن, ايالى الاقان تۇگىلى جاقسى ءسوز ەستىپ كورمەگەن ماعان ءسويتىپ قۇدايدىڭ كوڭىلى اۋعانى. انانىڭ ىستىق ىقىلاسىن سەزبەي وسكەن بايعۇسپىن عوي. عۇمىرىمدا العاش رەت, ەس بىلگەلى مەنى ەكى-اق ادام – احاڭ مەن ءبادريسافا مۇسىركەدى عوي. بار جاقسىلىعىن جاسادى. ونى قالاي ۇمىتايىن! سونداي قايىرىمدى ادامدار ءوتتى عوي... ءبادريسافا جەڭگەمنىڭ ارقاسىندا بويىما كۇن ساناپ ءال ءبىتىپ, بىرتە-بىرتە ادام قاتارىنا قوسىلىپ, قۇلانتازا ساۋىعىپ الدىم. اللاعا مىڭ دا ءبىر العىسىمدى ايتىپ ءجۇردىم-اۋ. اللاعا ايتقانىم احاما, بادريسافاعا ايتقانىم عوي, – دەپتى اۋبەك اتاي.
احاڭنىڭ كوز جاسى
احاڭنىڭ ادامي سيپاتى, كىسىلىك قاسيەتى حاقىندا قىسقا بولسا دا نۇسقا, اسا قۇندى ەستەلىك ايتىپ قالدىرىپ كەتكەن جارىقتىق اۋبەك اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, سارتۇبەكتىڭ قارسى بەتىندەگى قاراتۇبەك يىنىندە وتكەن اسقا قىرىق ءۇي تىگىلىپ, باس مالعا كوك ايعىر قۇرباندىققا شالىنىپتى. اسقا سويىلاتىن قويدى ءيىرىپ تۇرىپ سويعىزعان دا سول كەزدەگى بالا اۋبەك ەكەن. «اس بەرىلىپ جاتتى. شىققىر كوزىم وسى استا احاڭنىڭ جىلاعانىن كوردىم عوي», دەپتى اقساقال.
– ۋا, قالي, بۇل اس سەنىڭ عانا ەمەس, مىنا مەنىڭ دە اسىم بولسىن. ماعان اس بەرەتىن ۋاقىت بولا ما, بولماي ما! زامان بولسا, مىناداي!, دەپ ەدى احاڭ سول استا تەبىرەنە سويلەپ. مىناۋ احاڭ قالاي سويلەپ تۇر ءوزى؟ نە دەگەنى؟ تاۋسىلاتىنداي نە بار ەدى, دەپ جۇرتشىلىق سەسكەنىپ قالعان-دى. مەن دە سونداي ويدا بولدىم. قايران احاڭ, بىردەڭەنىڭ كەلە جاتقانىن سوندا-اق بىلگەن ەكەن. قازىر سول ءسوزى ەسىمە تۇسكەن سايىن كوكىرەگىم قارس ايىرىلادى, – دەپ كۇرسىنىپتى قاريا.
احاڭ استان كەيىن جۇرتقا: «قولدارىڭداعى مال-م ۇلىكتەن تازارىڭدار, مالاي ۇستاماڭدار. تەزىرەك تازارىڭدار! جاڭا وكىمەتتىڭ زاڭىنا باعىنىڭدار. ايتپەسە, قور بولاسىڭدار. بۇرىنعى زامان ەندى ازىرگە قايتىپ كەلمەيدى. باستارىڭنىڭ اماندىعىن ويلاڭدار. ەلدىڭ بىرلىگىن ساقتاڭدار. بالالاردى وقۋىنان ايىرماڭدار. وقىتىڭدار», دەيدى.
اۋبەك قارتتىڭ سيپاتتاۋىنشا, احاڭ مۇنتازداي كيىنىپ, تاپ-تازا جۇرەتىن ادام بولىپتى. وزىنە قويار دا قويماي ءارىپ ۇيرەتكەن. احاڭنىڭ ۇستازدىق ەتۋىمەن, ءتىپتى وقي الاتىن دارەجەگە جەتكەن.
احاڭ ءبىر اۋىق اتقا ءمىنىپ, تۋعان جەردىڭ قويناۋىن ارالاپ, بوي جازىپ كەلەدى ەكەن.
– اتقا مىنەتىن. اقكولگە سەرۋەنگە باراتىن. بالىق اۋلايتىن. اقكولدى جاقسى كورۋشى ەدى. اعاسى قالي ساياتشى بولاتىن. بۇل كىسى دە ساياتشىلىقتان كەندە ەمەس ەكەن. يت جۇگىرتىپ, قۇس سالىپ, سوناۋ قاراقۇمعا دەيىن ساياتتاپ قايتاتىن. ويتكەنى قاليدىڭ قاراقۇم جاقتا سايات قۇراتىنىن ەستىگەن. اعاسى بولعان جەرلەردە بولىپ ءجۇردى, – دەيدى اۋبەك ساتىپالدى ۇلى.
ەردەننىڭ ەر-توقىمى
تامىزدىڭ باسىندا ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىلدىعى اياسىندا وڭىردە اتقارىلعان بىرقاتار يگى ءىستىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن يبراحيم اعىتاي اقساقال باستاعان «احمەت ىزىمەن» ەكسپەديتسياسىنىڭ قۇرامىندا تورعاي, سارتۇبەك, اقكولگە بارىپ قايتتىق. بايتۇرسىن مەن قالي جاتقان قورىمعا تۇرعىزىلعان احاڭنىڭ اق كەسەنەسىنىڭ جاڭا عانا سالىنىپ بىتكەن كەزى. باستان-اياق كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ باسىندا ءجۇرىپ, ەلدەن جينالعان قارجىعا دا, قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دا جاۋاپتى بولعان ادام – اقكول اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, كاسىپكەر نۇرعوجا ەرنازاروۆ دەگەن كىسى ەكەن. نۇرعوجا اعامىزدان احاڭنىڭ اقكولدەگى ساتتەرىنەن سىر شەرتەتىن تاعى ءبىر قىزىق اڭگىمە ەستىدىك.
– 1927 جىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەلگە كەلگەندە, سماعۇل دەگەن كىسىنىڭ كەمپىرى ەردەن دەگەن ۇلىن جەتەكتەپ اكەلەدى. ەردەننىڭ اكەسى سماعۇل ساۋاتتى, مولدالىعى بولعان ادام ەكەن. ونىڭ ساعىنعالي دەگەن ءىنىسى مىقتى شەجىرەشى بولعان. سودان الگى كەمپىر احمەتكە وسىدان ءبىر-ەكى كۇن بۇرىن ەردەننىڭ كۇمىس ەر-توقىمىن تورعايدان شىققان ورىستىڭ اتتى اسكەرى تارتىپ اكەتتى دەپ شاعىم ايتادى. احاڭ كەمپىردەن بولعان وقيعانىڭ ءمان-جايىن تاپتىشتەپ سۇراپ الادى دا, ءبىر جاپىراق قاعازعا حات جازىپ, ەلدەگى ەتى ءتىرى جىگىتتىڭ ءبىرىن قۋعىنشى ەتىپ جىبەرەدى. قوس ات مىنگەن قۋعىنشى الگىلەردى ەكى كۇن دەگەندە قۋىپ جەتىپ, اتتى اسكەردى باستاپ كەلە جاتقان وفيتسەرگە احمەتتىڭ حاتىن ۇستاتىپتى. حاتتى ەكى مارتە وقىپ شىققان وفيتسەر «مۇنداي دا اسا ساۋاتتى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى قازاق بولادى ەكەن-اۋ», دەپ قايران قالىپتى. سودان ساربازدارىن ساپقا تۇرعىزىپ, بالانىڭ ەر-توقىمىن العان قايسىڭ؟ دەرەۋ الدىما الىپ كەلىڭدەر!», دەپ ەردەننىڭ قىمبات دۇنيەسىن قايتارىپ بەرگەن ەكەن, – دەدى نۇرعوجا اعا.
سماعۇلدىڭ ەردەنى تۋرالى بايتۇرسىن ءىلياستىڭ كىتابىندا دا ايتىلادى. «اقكولدەگى سماعۇلدىڭ ەردەنى دەگەن كىسى احاڭا اعايىن بولىپ كەلەدى ەكەن. سول كىسىنىڭ قولىندا احاڭنىڭ ەسكىدە جارىق كورگەن ەكى كىتابى ساقتالىپ كەلىپتى. ەشكىمگە كورسەتپەي, تىعىپ ۇستاعان. سول ەكى كىتاپ احاڭ اقتالدى دەگەندە جارىققا شىعارىلىپتى. كىتاپتىڭ ءبىرى قازاندا باسىلعان. ەكى كىتاپتى دا مۋزەيگە تاپسىرامىز دەپ بىرەۋلەر الىپ كەتىپتى. ەردەن احاڭنىڭ تاربيەسىن كورگەن نەمەرە تۋىسى. ەردەننىڭ بالاسى ورىنبەكپەن كەزدەستىك. «وسى كىتاپتاردى اكەم باسىنا جاستاپ, ارا-تۇرا اشىپ, وقىپ وتىراتىن. اكەمىز كولحوز-سوۆحوز جۇمىستارىنان كەشكىلىك شارشاپ-شالدىعىپ كەلگەندە, احاڭدى قولعا الىپ تۇڭعيىق ويعا بەرىلەتىن» دەگەن دەرەك بار «التىن بەسىكتىڭ» 98-ءشى بەتىندە.
جالپى, بيىل احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى بولعان سوڭ با, ايتەۋىر «التىن بەسىكتى» ىزدەگەن كىسى كوپ بولدى. كوبى تابا الماي, قامىقتى. شىركىن, وسى كىتاپتى مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا كوبەيتىپ شىعارىپ, بۇكىل كىتاپحانالارعا تاراتىپ تاستاسا عوي. جاس ۇرپاقتىڭ احاڭ تۋعان جەردىڭ قادىر-قاسيەتىن سەزىنىپ, احاڭ وسكەن دارحان دالانىڭ ادىر-قىراتى مەن وزەن-كولىن, احاڭ شىققان ورتانىڭ تابيعاتى مەن مىنەزىن ءجىتى تانىپ-بىلۋىنە سەپ بولار ەدى دەگەن وي كەلەدى مۇندايدا.
قوستاناي وبلىسى
