ءوڭىر شەجىرەسىن قۇنتتاپ جيناپ, وبانىڭ وبالىن ويلاپ جۇرگەن قاريانىڭ ءبىرى – قوستاناي قالاسىندا تۇراتىن زەينەتكەر جانبوسىن سەيىتباەۆ اقساقال مەڭدىقارا اۋدانىنداعى لوبا اۋىلىنىڭ ماڭىنداعى ەگىن القابىنىڭ ورتاسىندا قالعان دۇرەن انا وباسىنىڭ ەسكىدە ءدۇيىم ەل قاسيەت تۇتقانىن, الايدا تىڭ يگەرۋ جىلدارى اينالاسى تۇگەل جىرتىلىپ كەتكەندىكتەن, وباعا اپاراتىن ەسكى سۇرلەۋ جويىلىپ, كيەلى ورىنعا ءتاۋ ەتىپ بارۋ مۇمكىن بولماي قالعانىن قىنجىلا ايتادى.
– دۇرەن انانىڭ تاريحىن جاستار تۇرماق ءبىزدىڭ قاتارىمىزداعىلاردىڭ كوبى بىلمەيدى. بىلەدى دەگەن بىزدەر ءۇنسىز كەتسەك, تاريح ۇمىتىلادى. اتالارىمىزدان اۋىزشا جەتكەن اڭگىمە بويىنشا, دۇرەن انا جاۋگەرشىلىك زاماندا ەل-جۇرتقا پانا بولىپ, جەر قورعاعان, جاۋ قولىنا قارسى شاۋىپ قورامساققا قول سالعان ارۋاقتى كىسى بولعان ەكەن. وباعان وزەنىن بويلاي ەل قونىستاندىرعان. دۇرەن انا جەر داۋى, جەسىر داۋى, جەتىم اقىسى سياقتى ەل ىشىندەگى ماسەلەلەردى دە رەتتەپ, كەرەك كەزىندە بيلىككە ارالاسىپ وتىرعان, – دەيدى قاريا.
ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەردە دۇرەن انا كەيدە دۇرەن قىز, دۇرەن كەمپىر دەپ تە ايتىلادى. مەڭدىقارا وڭىرىندەگى بالىقتى اۋىلىنىڭ اقساقالى نۇرتاي قوجاحمەتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دۇرەن انا وباسى عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان كونە قورىم سانالادى. بۇرىنىراقتا «ۇلگىلى» كەڭشارىنان 5-6 شاقىرىم جەردەگى قۇرساي دەگەن جەردە ەگىنشىلەر قوسىنى بولىپتى.
– بالا كەزىمىزدە سول قوسىنعا تاماق اپارىپ تۇراتىنبىز. سول كەزدەرى ءوزىم قۇرالپى بالالارعا دۇرەن وباسى كادىمگىدەي تاۋ سياقتى بيىك كورىنەتىن. ەگىن جۇمىستارى العاش قۇرسايدان باستالىپ, ودان ەگىنسايعا جىلجىپ, دۇرەن وباسىنىڭ اينالاسى تۇگەل جىرتىلىپ كەتتى. قۇرسايعا باراتىن جول دۇرەن وباسىنىڭ جانىنان وتەتىن. وبانىڭ ماڭايىندا اينالا تولعان ەسكى زيراتتار بولاتىن. بالا كەزىمىزدە قورىقساق تا, سول وبانىڭ ۇستىنە شىعاتىنبىز. وبانىڭ بيىگىنە شىعىپ قاراعاندا لوبا, بالىقتى اۋىلدارى تومەندە, اياقتىڭ استىندا سياقتى بولىپ كورىنەتىن. ۇلكەندەر بالالاردىڭ ارۋاقتى كىسى جاتقان ماڭايعا بارىپ ويناۋىنا, ول جاقتى نۇسقاپ سۇق ساۋساعىن شوشايتۋعا, وبانىڭ ۇستىنە شىعۋعا تىيىم سالىپ وتىراتىن. دۇرەن انامىز ەل باسىنا كۇن تۋعان شاقتا ەر-ازاماتتارمەن قاتار قايرات قىلىپ, جەر قورعاعان, دانا ايەل بولعان دەسەدى. اتالارىمىزدىڭ كوشىن وسى وڭىرگە باستاپ كەلگەن سول كىسى دەپ ۇلكەندەر ۇنەمى ايتىپ وتىراتىن, – دەيدى نۇرتاي اقساقال.
بۇگىندە توقسان جاسقا تاياپ قالعان لوبا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءبىرجان ەسبولوۆ قاريا ەڭبەك جولىن 1954 جىلى تىڭ كوتەرۋشىلەرمەن قاتار باستاپتى. زەينەتكە شىققانشا ءبىر شارۋاشىلىقتا مەحانيزاتور بولىپ جۇمىس ىستەگەن.
– تىڭ يگەرۋ جىلدارى كيەلى وبا ەگىننىڭ ورتاسىندا قالىپ, ماڭايى لوبا بولىمشەسىنىڭ 12-ءشى القابىنا اينالدى. ەگىن ناۋقانىندا قازاق مەحانيزاتورلار سوقا سۇيرەسەك تە, جەر تىرمالاساق تا وباعا جاقىنداماي, ول ماڭايداعى زيراتتاردا جاتقان ارۋاقتاردى مازالامايىق دەپ تراكتوردىڭ سايمانىن كوتەرىپ, الىستان اينالىپ وتەتىنبىز. بىراق ءتىلى مەن ءدىنى باسقا تراكتورشىلار ەشتەمەگە قارامادى. اۋىل ۇلكەندەرىنىڭ وبانى اينالىپ وتىڭدەرشى دەگەن وتىنىشتەرىنە دە قۇلاق اسپايتىن. تىڭعا دا نەشە ءتۇرلى بۇزاقىلار كەلدى عوي. قىزىق كورىپ شىنجىر تابان تراكتورىمەن وبانىڭ ۇستىنە شىعىپ, ارلى-بەرلى ويقاستاپ كەتەتىن. بۇل ءوڭىردىڭ تاريحىنان بەيحابار تىكباقاي شارۋاشىلىق باسشىلارى سولاردىڭ ءسوزىن سويلەدى. اقىرى وبانىڭ اينالاسىنداعى زيراتتار تىپ-تيپىل تەگىستەلىپ, ەگىستىككە اينالىپ كەتتى, – دەيدى زەينەتكەر.
اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, دۇرەن انا وباسىنىڭ ۇستىنە تراكتور ويناقتاتقانداردىڭ كەيىن ەشقايسىسى وڭباپتى. بىرەۋىن جىن قاعىپ كەتسە, ەكىنشىسى سۋعا كەتىپ, سول كۇيى تابىلماعان.
جانبوسىن قاريا دۇرەن انا وباسىنا جۇرت ءجيى بارىپ, قۇرباندىق شالىپ, قۇران وقىپ, دۇعا باعىشتاپ تۇرعان دەيدى. ساپارلاپ بارا جاتقان جولاۋشىنىڭ ەشقايسىسى وبانىڭ باسىنا توقتاپ, قۇران وقىپ, دۇعا باعىشتاماي وتپەگەن. كەيىن جول جابىلعان سوڭ, شارۋاشىلىق باسشىلارى ەگىن تاپتالادى دەپ وباعا ەشكىمدى جىبەرمەي قويعان كورىنەدى. وسىلايشا, ەسكىدەن ۇزىلمەي كەلە جاتقان كونە قورىمعا ءتاۋ ەتۋشىلەر بىرتە-بىرتە سيرەپ, ۇمىتىلا بەرگەن.
«مىڭ ەستىگەننەن ءبىر كورگەن ارتىق». تاياۋدا وبانىڭ تاريحىن جاقسى بىلەتىن زەينەتكەر جانبوسىن سەيىتباەۆقا ىلەسىپ دۇرەن انانىڭ باسىنا بارىپ, قۇران وقىپ قايتتىق. وبا ءىرى كاسىپكەر ا.دۆۋرەچەنسكي باسقاراتىن شارۋاشىلىققا تيەسىلى القاپتىڭ ورتاسىندا قالعان ەكەن. مەڭدىقارا اۋدانىنداعى كراسنايا پرەسنيا اۋىلىنان وباعانعا اپاراتىن كۇرە جولدىڭ وڭ جاعىندا شامامەن ەكى شاقىرىمداي جەردە جاتىر.
– بالا كەزىمدە بيىك بولاتىن. الىستان مەنمۇندالاپ تۇرۋشى ەدى.
شوگىپ قالىپتى. اۋىل اقساقالدارى بۇل وبانى سالعاندا سالت اتتى جىگىتتەر انادايدان شاۋىپ كەلىپ توبەسىنە قۇلاشتاي لاي لاقتىرادى ەكەن. وسى ەلدىڭ ازاماتتارىن ۇيىمداستىرىپ, باسىنا ءبىر بەلگى قويىپ, اينالاسىن تەحنيكا تاپتامايتىن ەتىپ قورشاپ قويساق دەگەن نيەت بار. مىنا القاپقا يەلىك ەتىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى وباعا باراتىن جول قالدىرسا, ارمانىم بولماس ەدى. كەيىنگى ۇرپاق تۋعان جەردىڭ تاريحىن ءبىلۋى كەرەك. مۇنىڭ تاريحىن بىلەتىندەر دە قارتايىپ بارامىز, ءبىزدى قانشا جۇرەدى عوي دەيسىڭ. ءبىر كۇنى كوز جۇمىپ, قيسايا كەتسەك, موينىمىزعا قارىز بولماي ما دەپ قورقام, – دەدى جانبوسىن قاريا.
وبانىڭ شەتى ەڭكىش تارتقانىمەن, بيىكتىگى قازىردىڭ وزىندە ءبىر جارىم-ەكى مەترگە جاقىنداپ قالادى, ديامەترى 15 مەتردەي بولار دەپ شامالادىق.
ەستى ءسوز ۇستاعان ەسكى كوزدەردىڭ ەندىگى تىلەگى – ەسىمى اڭىزدا قالعان دۇرەن انانىڭ باسىنا شاعىن بەلگى ورناتىپ, جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كيەلى نىساندار قاتارىنا ەنگىزۋ. «كەيىنگى ۇرپاق تۋعان ءوڭىردىڭ وتكەنىن, ەلدەگى جەر-سۋدىڭ تاريحىن ءبىلىپ ءوسۋى كەرەك», دەيدى قاريالار.
قوستاناي وبلىسى
