اجىراسۋ ازايماي تۇر: «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭدا نە وزگەردى؟

سپيكەر جالپى ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ (احات) ءىسى تۋرالى ايتا كەلە, الماتىدا وتباسىن قۇرۋ ماسەلەسى وڭ جاعىنا ويىسقانىن مالىمدەدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلدىڭ 8 ايىندا قالادا 84 507 ازاماتتىق حال اكتىسى تىركەلگەن.

بۇل تىزىمدە 48 200 تۋ جانە 12 326 ءولىم اكتىسى بار. سونىمەن قاتار سەگىز ايدا 19 367 نەكە تۋرالى اكتىسى تىركەلسە, سالىستىرۋ ءۇشىن ايتاتىن بولساق, 2021 جىلى ءدال وسى كەزەڭدە 16 952 ادام شاڭىراق كوتەرگەن. بىراق اجىراسۋ ازايماي وتىر, جىل باسىنان بەرى 2608 اكت نەكەنى بۇزۋعا (2021 جىلى – 1870), 2006 جازبا تەگىن, اتىن, اكەسىنىڭ اتىن وزگەرتۋ, تەگىن اۋىستىرۋعا قاتىستى بولعان.

سول سياقتى الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ سالاسىندا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى وڭ­تاي­لاندىرۋ ماقساتىندا «نەكە (ەر­لى-­زايىپتىلىق) جانە وتباسى تۋرالى» كودەكسىنە تۇزەتۋلەر ەنگىزىلگەنىن حابارلادى.

ەندىگى جەردە نەكەنى تىركەۋ مەرزىمى قىسقاردى. بۇدان بىلاي نەكەگە تۇرۋ تۋرالى ءوتىنىش بەرىلگەن كەلەسى جۇمىس كۇنىنەن باستاپ ەسەپتەلەتىن 15-ءشى كۇنى نەكەنى زاڭداستىرۋعا بولادى. ال بۇرىن 30 كۇن كۇتۋ قاجەت بولاتىن.

ءباسپاسوز بريفينگىندە اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى مەن قىز تەگىن قالدىرۋ ءۇردىسى تۋرالى دا باياندالدى. احات قىزمەتكەرلەرى الماتىلىقتاردىڭ كۇيەۋىنىڭ تەگىن نەگە المايتىنىن, قىز­دىڭ اتىن تاڭداپ, جاڭا تۋعان نارەستە­لەردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ەسىمدەرى مەن اجىراسۋ سەبەپتەرىنە توقتالدى.

الماتى قالالىق تۇركسىب اۋدانى اكىمى اپپاراتىنىڭ ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى جاننا دۇيسەمباەۆا: «مىسالى, 2021 جىلى تۇركسىب اۋدانىندا 370 اجىراسۋ تىركەلدى, بۇل تەك ورتاق بالالارى جوق جانە ءوزارا كەلىسىم بويىنشا احات ورگاندارىنا ءوتىنىش بەرگەن ازاماتتاردى عانا ەسەپكە الادى. ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر وتباسىلاردى ساقتاۋ قالۋ ءۇشىن ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزەدى. مىسالى, ءبىز 84 نەكەنى ساقتاپ قالدىق», دەيدى.

ادەتتە احات قىزمەتكەرلەرى, ەرلى-زايىپتىلارعا اجىراسپاس بۇرىن ويلانۋعا ۋاقىت بەرەدى. الايدا بارلىق وتباسىلاردى ساقتاپ قالۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى تۇسىنىكتى. تالداۋ كورسەتكەندەي, اجىراسۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنە – بالالارىنىڭ, باسپاناسىنىڭ بولماۋى, تۇراقتى جۇمىسىنىڭ جوقتىعى, ەرلى-زايىپ­تىلاردىڭ ءبىرىنىڭ ىشىمدىككە, ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىگى, كوزگە ءشوپ سالۋ, تاتۋلىق تابا الماۋ جاتادى. ونىڭ ۇستىنە, اجىراسۋلاردىڭ 70 پايىزىنا ايەلدەر باستاماشى بولادى ەكەن.

جاننا دۇيسەمباەۆا نەكە تىركەلگەن­نەن كەيىن ءوز تەگىن قالدىرعىسى كەلەتىندەردىڭ ماسەلەسىنە تۇسىنىكتەمە بەرە وتىرىپ: «قازىر مۇنداي ءۇردىس ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ جاڭعىرۋىنا بايلانىستى ءوستى. مۇسىلماندىق جولىن ۇستانعان قىزدار نەكەگە تۇرعان كەزدە وزدەرىنىڭ تەكتەرىن قالدىرادى. ويتكەنى جۇبايىنىڭ تەگى ۇلكەن اتالارىمەن اتالادى دا ايەلى جۇبايىنىڭ تەگىن ايتقان كەزدە قايىن اتاسىنىڭ اتىن ايتادى, بۇل مۇسىلمان داستۇرىنە سايكەس ەمەس», دەيدى.

ءسوز سوڭىندا جاننا دۇيسەمباەۆا 2022 جىلى نەكە جاسىنىڭ تومەندەۋ جاعدايلارىنىڭ سانى تومەندەگەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىنگى تاڭدا نەكەلەسكەندەردىڭ جاس­تارى ەرەسەك بولعانىمەن, اجىراساتىن ەرلى-زايىپتىلاردىڭ جاسى ءارتۇرلى بولىپ وتىر.

سونىمەن «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭدا نە وزگەردى؟ الماتى قالالىق ادىلەت دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى زاۋرەش ساتحوجينا ازاماتتارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن ازامات­تىق حال اكتىلەرىن تىركەۋدىڭ, قايتالاما كۋالىك بەرۋدىڭ بارلىق تۇرلەرىنە ەكستەرريتوريالىق قاعيدات ەنگىزىلگەنىن اتادى.

تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, ازاماتتار قاي وڭىردە تۋعانىنا قاراماستان تۋ تۋرالى قايتالاما كۋالىكتى الۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, تۋ تۋرالى قايتالاما كۋالىكتى ول قالاۋى بويىنشا كەز كەلگەن تىركەۋشى ورگاننان الا الادى. سونىمەن قاتار اتا-انالاردىڭ تاڭداۋىمەن بالانىڭ تۋىن تىركەۋ پرواكتيۆتى تاسىلمەن, SMS حابارلامالار ارقىلى كورسەتىلەدى.

«اناسىنىڭ جەكە باسىن كۋالان­دىراتىن قۇجاتتارى بولماعان جاعداي­دا بالانىڭ تۋىن تىركەۋ جانە تۋ تۋرالى كۋالىك بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. وسىلايشا, بالالاردىڭ تۋعاننان باس­تاپ ازاماتتىعى جوق بولۋ ماسەلەسى شەشىلۋدە»,  دەيدى سپيكەر. سونداي-اق زاۋرەش ساتحوجينا وزگەرىستەر قوس ەسىم مەن اكەسىنىڭ اتىن سىزىقشا ارقىلى بەرۋدى قاراستىراتىنىن ايتتى. ماسەلەن, اكەسىنىڭ اتى ءالي-اسقار بولسا, تەگى ءالي-اسقار ۇلىنا دەپ بەرىلۋى مۇمكىن.

سول سياقتى كۋالىكتەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنان تىسقارى جەرلەردە بەرىلگەن بالالاردىڭ تۋىن تىركەۋ ءۇشىن قۇجاتتار تىزبەسى كەڭەيتىلدى. مىسالى, ەگەر بالا وزبەكستاندا تۋىلسا جانە تۋ تۋرالى كۋالىك تۋعان جەرى بويىنشا بەرىلسە, جاڭا تۇزەتۋلەرگە سايكەس اتا-انالار بالانىڭ ناقتى تۋعان جەرىن كورسەتە وتىرىپ, كەز كەلگەن تىركەۋشى ورگاندا قازاقستاندىق ۇلگىدەگى تۋ تۋرالى كۋالىكتى الا الادى.

بۇل نوۆەللا اتا-انالارعا مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرىنە كەزەككە قويۋ, مەديتسينالىق ۇيىمدارعا بەكىتۋ, اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك تاعايىنداۋ, بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋ سىندى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ەلەكتروندىق تۇردە الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ازاماتتىق حال اكتىلەرىن تىركەۋدىڭ كەيبىر تۇرلەرى اۆتوماتتاندىرۋعا بايلانىستى الىنىپ تاستالعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, 2 انىقتامانىڭ ورنىنا: بالا اسىراپ الۋ تۋرالى كۋالىك نەمەسە اكە بولۋ جانە تۋ تۋرالى كۋالىك, تىركەۋشى ورگان بالانىڭ جەكە دەرەكتەرى مەن اتا-اناسى تۋرالى مالىمەتتەردى قامتيتىن ءبىر عانا بالانىڭ تۋ تۋرالى كۋالىگىن بەرەدى.

سونىمەن قاتار سوت شەشىمى نەگىزىندە نەكەنى بۇزۋدى تىركەۋ ءتارتىبى دە اۆتوماتتاندىرىلدى. بۇل اقپارات ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنە اۆتوماتتى تۇردە ەنگىزىلىپ, نەكە قيۋ تۋرالى جازباعا ونىڭ بۇزىلعانى تۋرالى بەلگى قويىلادى.

ازاماتتاردىڭ تىركەۋشى ورگان مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىنەن الا الاتىن قۇجاتتاردى (سوت شەشىمى, مەديتسينالىق انىقتاما, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تىركەلگەن اكت جازبالارى تۋرالى مالىمەتتەر جانە ت.ب.) ۇسىنۋ قاجەتتىلىگى جويىلدى.

جوعارىدا اتالعان بارلىق جاڭالىق­تار مەن وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ ۋاقىتى مەن قارجىلىق شىعىندارىن قىسقارتۋعا, سونداي-اق مەملەكەتتىك قىز­مەتتەردى كورسەتۋ ۇدەرىسىن تسيفرلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

الماتى