ادەبيەت • 06 قىركۇيەك، 2022

ءبىزدىڭ بورانباي

95 رەت كورسەتىلدى

ادەبيەت تۋرالى ايتىلار انىقتاما كوپ. ونەر، كوركەم وي، تالانت، شەبەرلىك، سۋرەتكەر، سەزىم، شابىت. ەڭ باستىسى، ادەبيەت ارقاشان ءومىردى جىرلايدى. ادام جانىنىڭ تەرەڭىنە ۇڭىلەدى. ءار ءساتىن، ءار كۇيىن، ءار قۇبىلىسىن سۋرەت­تەيدى.

جازۋدا بۇل دا ءبىر ماشاقات. كەيدە ۋاقىتتان زىمىران، ءبىر جاننىڭ عۇمى­رىنان قىسقا دۇنيە جوقتاي كو­رىنەدى. ال ادەبيەتتە سول جۇلدىزداي اعىپ وتە شىققان قاس قاعىم عۇمىر تىم ۇزاق، كۇردەلى، قاتپار-قاتپار سان قيلى بولىپ سەزىلەدى. سوندا كوركەم شىعارما وقىپ وتىرىپ، ءومىردى ەندى تانىعانداي، ادام­دا ءتۇرلى بولمىس بولاتىنىن، جاق­سى مەن جامان، ادىلەت پەن جالعان سىندى ماڭگىلىك ەرەجەلەردەن دە بيىك ءبىر مىنەزدەر بار ەكەنىن ەندى ۇققانداي كۇي كەشەسىڭ.

وسى ءبىز ەركىن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇرمىز بە؟ جالپى، ەركىندىك دەگەن نە ءوزى؟ بولمىس پا، ادەت پە، مىنەز بە، ەرىگۋ مە؟ سىرتتان قاراعاندا، ارينە، اينالاداعى ءار ادام شاما-شارقىنشا ءوز قالاۋىمەن عۇمىر كەشىپ جۇرگەندەي كورىنەدى. دەگەنمەن كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ اعىسىنا تۇسكەن ءبارىمىزدى ءبىر شەكتەۋلەر شەڭبەردەن شى­عار­مايدى. قالاي دەسەك تە، ءبارىبىر «بۇيرا شاش، بادىراق كوز قارا بالا» بورانباي-بارونداي ەركىن ءومىر سۇرە المايتىنىمىز انىق.

نۇرعالي ورازدىڭ «تەرىس اعاش» اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى بورانباي-بارون­نىڭ ءبىرتۇرلى بولمىسى، دالالىق مىنەزى، باسقالاردا جوق ءبىر قىزىق قاسيەتتەرى بالا كەزدەن-اق بولاشاقتاعى ۇزاق سا­پارلارعا دايىنداعانداي. بالا بو­رانباي مەكتەپ كەزىنەن وقۋ دەگەندى ۇمىتىپ، قازىعۇرتتاعى جىلقىشىلارعا، قۇم­سايداعى قويشىلارعا، شوشقا­بۇلاق­تاعى تاۋىقشىلارعا كەتىپ قالىپ، «قىپ-قىزىل قاڭعىباس» بولىپ شىعا كەلدى. سويتكەن بورانبايدىڭ باسقا ساباق­تاردى بىلاي قويعاندا، ادەبيەتكە جاقىن ەكەندىگىندە دە ءبىر سىر بار سياقتى. «جالپى، التاەۆ جامان بالا ەمەس. مىسالى، ادەبيەتكە بەيىمى بار...» دەۋشىلەر تابىلعان كورىنەدى».

بالا بورانبايعا اۋىلداعى ادام­دار­دىڭ ءومىرى قىزىقسىز ەدى. ول دالادا دوپ قۋىپ، اسىق ويناعان بالالاردى، مەك­تەپتەگى دوستارىن ءتىپتى مەن­سىنبەيتىن. بولاشاق باروننىڭ كوڭىلى ءتۇۋ شالعايدا. بىردە قاڭعىباس بو­ران­بايدىڭ ءدال ءوزىن ىزدەپ كەلگەندەي اۋىلدىڭ شەتىنە سى­عاندار تابورى كەلىپ قونادى. مۇن­دايدا الاڭ كوڭىل تىنىش تاپسىن با؟.. بالا بورانباي تۇنىق سۋدى كەشىپ ءوتىپ، زىتا جونەلىپتى.

بالا بورانبايدىڭ باروندىق ءومىرى وسىلاي باستالدى. ونى سىعانداردىڭ ەركىندىگى، ەركەلىگى، قىزىل-جاسىل تۇراق­سىز الەمى ەلىتتى. سولارعا قوسى­لىپ، ءبىراز قيىر كەزدى، ءتىپتى ءوز اۋىلىنىڭ قوراسىنا ءتۇسىپ، ۇرى اتاندى. ماحابباتىن دا جو­لىقتىردى. سىعاننىڭ سۇلۋى مۋح­نيسا مەن بورانباي تەمىر جول بويىنداعى ەسكى ۆاگونداردا سىر شەرتىسەتىن.

«ولار بىرەۋگە قىسقا، بىرەۋگە ۇزاق بولىپ كورىنەتىن ءومىر جايلى، بى­رەۋ­گە باياندى، بىرەۋگە بايانسىز بولىپ جو­­لىعاتىن ماحاببات تۋرالى، جالپى جارىق دۇنيەدەگى تىرشىلىك حاقىندا ءبىر-بىرىنە ۇزاق سىر شەرتىپتى. تاڭعى ساعات توعىزدان قالماۋعا تىرىسىپ، اسىعىپ-اپتىعىپ جۇمىسقا بارىپ، كۇنi بويى كەڭسەدە وتىرىپ ءوزiنiڭ دە، وزگەنiڭ دە جۇيكەسiن قاجاپ، كەشكi ساعات التىنى ارەڭ بولدىرىپ، اۆتوبۋسقا قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ مiنiپ ۇيiنە قايتاتىن، سودان جەتi-سەگiز ساعات ۇيىقتاپ الىپ، تاعى دا تاڭعى توعىزدان قالىپ قويماۋعا تىرىسىپ، بۋديلنيكتiڭ شىرىلىنان ويانىپ جاتاتىن ادامدار جايلى دا تولعانىپتى. ولاردى وزدەرiمەن سالىس­تىرىپ كۇلiپتi، ولاردى وزدەرiمەن سالىس­تىرىپ جىلاپتى دا...».

سويتكەن بورانباي ءوزى ۇلتشىل. مۋح­­نيساعا «توي اۋىلدا بولادى» دەپ قاسارىسىپ، وعان قارقىلداي كۇلگەن قىزعا اشۋلانىپ، ءبىر قايىرىلماي، اتىپ تۇرىپ، اۋىلعا تارتىپ وتىرىپتى. اۋىلدىڭ ادامدارى دا اڭعال عوي، شىركىن. ۇرىسىڭ دەپ سوتتاتقان جوق، «الىس جولدان ارىپ-اشىپ كەلگەن» بارون بورانبايعا ايرانىن قۇيىپ، ەلجىرەي جونەلدى. ولاردىڭ بۇل مىنەزىن قۋ بورانباي دا بىلەدى. سول ءۇشىن دە قورىقپاي، قۋىستانباي، اۋىلىنا ال­شاڭداپ-اق باردى.

جالعىز شەشەنى زارلاتىپ، اۋىلدى شۋلاتىپ، قيىر شارلاپ كەلگەن بورانباي بارون الشاڭ باسىپ ءجۇرىپ، الىس سىبىرگە اعاش كەسۋگە ايدالادى. ارينە، سوناۋ بالا شاعىندا قۇم­ساي­داعى قويشىلارعا، شوش­قابۇ­لاق­تاعى تاۋىقشىلارعا قا­شىپ بارىپ جۇر­گەندە كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى سىبىرگە «سا­پارلايتىنىن» بىلگەن جوق.

«كۇز ايىنىڭ وسىنداي كوڭiلسiز كۇن­دەرiندە ءالi وت جاعىلا قويماعان قو­ڭىر سالقىن ۇيدە بۇيىعىپ وتىرىپ; بايعۇس تسىعانداردىڭ كۇنi نە بولدى ەكەن؟ قاي­دا بارىپ پانا تاپتى؟ جالپى، ولار كۇز بەن قىستا قالاي تiرشiلiك ەتەدi دەپ ويلاۋىڭىز دا مۇمكiن. ارينە، بiز بەن سiز سياقتى قاراپايىم قازاقتارعا ونى بiلۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ال ەگەر بورانباي بارون بولسا عوي، ءبارiن دە تاپتiشتەپ ايتىپ، ءتۇسiندiرiپ بەرەر ەدi. بiراق ول قا­زiر اۋىلدا جوق. الىس سiبiردە اعاش كەسiپ ءجۇر...».

ونىڭ بولمىسى – بارون. ونىڭ بولمىسى – ەركىن. بورانباي وسى بولمىسىنان كوپ قىزىق كوردى ءھام كەي­بىرەۋلەردىڭ ويىنشا، ءبىراز دۇنيەدەن قۇر قالىپتى. وسى بولمىسىمەن باس­قالاردان بوتەن سانالدى، ءبارى ونى ءبىرتۇرلى دەستى. ال ادام ءتىرى تۇرعاندا ءتۋابىتتى بولمىسىنان ايني ما؟.. بار بول­مىسىن جوعالتا ما؟..

ول جاقتان سەرىلىگىن سىبىردە قالدى­رىپ كەتكەندەي موجانتوپاي، قاراپايىم بورانباي بولىپ ورالدى. وتباسىن قۇردى، جۇرت قاتارلى ءومىر سۇرۋگە تالپىندى. بىراق ءبارىبىر بولمىسى جەڭدى، ەركىندىگى نازىك جانىن جارىپ شىقتى.

سويتكەن بورانباي ءوزى مەيىرىمدى. بىردە سولقىلداق جاس شىبىقتى ات قىپ ءمىنىپ، ويناپ جۇرگەن ۇرپەك سارى ان­تايعا: ء«اي، اقىماق، وبال ەمەس پە؟! بۇل دا وزiڭدەي بالا عوي...» دەيدى. بۇل – بورانباي باروننىڭ شىعارماداعى شىن بەينەسى.

ارينە، ءبىز بورانباي-بارونمەن اۋىل­داس بولعان جوقپىز. ونىڭ قى­زىقتى دا شىم-شىتىرىق اڭىز-اڭگى­مەلەرىن ءوز اۋزىنان تىڭداعان جوقپىز. بىراق قاڭعىباس، ەلگەزەك، قۋ، مەيىرىمدى بوران­بايدىڭ بويىنداعى ءبىر جىلى مىنەز تارتادى دا تۇرادى. بورانبايدىڭ نازىك جانىنداعى ول مىنەز بىزدە دە بارداي. بىراق جۇرەكتىڭ سوناۋ ءبىر تەرەڭ تۇك­پىرىندە مارجانداي كومىلىپ جاتىر. سول ءۇشىن دە بورانباي-باروننىڭ ومىرىنە قىزىعامىز.

پلانەتاداعى شاڭنىڭ توزاڭىن­داي عانا سالماعى بار ميللياردتاعان ادامنىڭ ءومىر جولدارى دا سان قيلى. بالكي، بورانباي-بارون سياقتى بولمىسى بولەك، تىم ەركىن جاندار تاعى ءبىر مەكەندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بولار.

ۋايىم-قايعىعا باس قاتىرىپ، ءۇي-جايدىڭ قامىن ويلاپ، ءومىرىن ۇيىم­داستىرۋدى بىلمەگەن قاڭعىباس بوران­باي-بارون جارىق دۇنيەدە ەلۋ توعىز جىل جاسادى. اۋىرماي-سىرقاماي ءجۇرىپ-اق ماڭگىلىك ساپارعا كەتە باردى. باروننىڭ سوڭىندا تەرىس اعاشىنان باسقا ءىز قالماپتى. ۇرپاقسىز ءوتتى. ونىڭ تەرىس اعاشى دا باسقالارعا قارا­عاندا باس جاعى جۋانداۋ، بيىك قارا اعاش بولدى. «سول قارا اعاش قازىر جاپىراق جاي­عان كەزدە توعاي جاقتان كەلە جاتقان بوران­باي-باروننىڭ بۇيرا شاشىنداي دوڭ­گەلەنىپ كورىنىپ تۇراتىن».

سوڭعى جاڭالىقتار

مۇز قۇرسانعان ەكىباستۇز

ايماقتار • بۇگىن، 21:12

ءۇمىت ساۋلەسى

ساياسات • بۇگىن، 21:11

ۇلت ساۋلىعى – ۇلى بايلىق

ساياسات • بۇگىن، 21:09

ءسابيدىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالدى

ايماقتار • بۇگىن، 21:02

تۇرلەنگەن تەمەكىنىڭ ءبارى زيان

مەديتسينا • بۇگىن، 20:58

ساڭلاقتىڭ سوڭعى سامعاۋى

قازاقستان • بۇگىن، 20:50

كىتاپ كوكجيەگى كەڭەيىپ كەلەدى

رۋحانيات • بۇگىن، 20:41

«نەمىس ماشينەسى» جولدا قالدى

فۋتبول • بۇگىن، 20:36

ستۋدەنتتىك تەاتر فەستيۆالى

تەاتر • بۇگىن، 20:34

«كۇمبىرلە كۇيىم، ەلىمدە!»

ايماقتار • بۇگىن، 20:28

ۇقساس جاڭالىقتار