پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق رەفورما ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادام بولعانىنا توقتالا كەلىپ, ەلىمىزدەگى ساياسي جاڭعىرۋ ەندى ەكونوميكالىق وزگەرىستەرگە ۇلاسۋعا ءتيىس ەكەنىن قاداپ ايتتى. وسى ورايدا «ازامات – بيزنەس – مەملەكەت» اراسىنداعى قاتىناستى تۇبەگەيلى وزگەرتۋدىڭ العىشارتتارىن انىقتاپ بەردى. قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى مەملەكەتتىك ساياسي فورمۋلانىڭ ەڭ باستى بەس باعدارى بويىنشا الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋعا ءتيىس كەسەك ماسەلەلەرگە كەڭىنەن توقتالدى.
مەنىڭشە, ەڭ باستى باعدار «جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا» ارنالدى. ءالى دە شيكىزاتقا تاۋەلدى, ونىمدىلىگى تومەن, يننوۆاتسياسى جەتكىلىكسىز ەكونوميكامىزدا قوردالانعان ماسەلەلەردى جاقسى بىلەتىن پرەزيدەنت بارلىق كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارى ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋدا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ, سونداي-اق زاڭ ۇستەمدىگىن ورنىقتىرۋدا جاتقانىن سارالاپ بەردى. مەملەكەت باسشىسى جاڭا ەكونوميكالىق باعدارىمىزدىڭ باستى باسىمدىعى مەملەكەتتىك كاپيتاليزمنەن, باسقاشا كەستەلەسەك, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا شەكتەن تىس ارالاسۋىنان باس تارتۋدا جاتقانىنا اكتسەنت جاسادى. وسى ورايدا ەكونوميكادا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, بارىنە بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ جانە ۇلتتىق تابىستى ءادىل ءبولۋ ماسەلەلەرىن دە كەسىپ ايتقانى كوڭىلگە ۇلكەن سەنىم ۇيالاتتى.
سوندىقتان دا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى باعا بەلگىلەۋ ىسىنە مەملەكەت ارالاسۋدان باس تارتاتىنىن, بىراق مونوپوليستەردىڭ تاريفتەرى قاتاڭ باقىلاۋدا بولاتىنىن تاعى دا ەسكەرتتى. وسى ورايدا مونوپوليانىڭ تابىسىن شەكتەۋ قاجەتتىگى مەن ينفراقۇرىلىمعا ينۆەستيتسيا سالۋدى قامتاماسىز ەتۋ اراسىندا تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋدىڭ دا ماڭىزدىلىعىنا ايرىقشا توقتالدى.
مەملەكەت باسشىسى ەكونوميكانى ودان ءارى مونوپولياسىزداندىرۋ ءۇشىن ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەر قابىلداۋ قاجەتتىگىنە, فيسكالدى رەتتەۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن 2023 جىلى جاڭا سالىق كودەكسىن ازىرلەۋ كەرەكتىگىنە, سالىق ساياساتىنىڭ ءتيىمدى بولۋى كەدەن جۇمىسىنىڭ اشىقتىعىنا, كاسىپكەرلىكتى جۇيەلى تۇردە قولداۋعا, ەڭبەكاقى تولەۋ قورىن كوبەيتكەن جانە سالىق تولەمدەرىن ارتتىرعان كاسىپورىندارعا قولداۋ كورسەتۋگە كوڭىل بولە وتىرىپ, مەملەكەت پەن جەكەمەنشىك سەرىكتەستىگىنىڭ جاڭا ۇلگىسىنە كوشۋ كەرەكتىگىن ۇكىمەتكە تاپسىردى.
سونىمەن قاتار بيۋدجەت ساياساتىنا رەفورما جاسالادى. اقىرعى ناتيجەنى ءدوپ باسۋ ءۇشىن بيۋدجەت كودەكسىندە شەكتى نورماتيۆتەر بەكىتىلەتىن بولدى. پرەزيدەنت ەلىمىزدە نەسيە رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعى وتاندىق بيزنەس ءۇشىن ۇلكەن پروبلەما بولىپ وتىرعانىن دا تىلگە تيەك ەتتى. كاسىپكەرلەرگە جەر تەلىمدەرىن اشىق ءارى جەدەل ءبولۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن قاراستىرۋدىڭ دا كۇن تارتىبىندە وتكىر تۇرعانى راس. وسى كەسەك ماسەلەلەردى دە جولداۋدا ەرەكشە ايتىپ وتكەن مەملەكەت باسشىسى اتالعان شارالار كاسىپكەرلەردىڭ عانا ەمەس, جالپى ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرا تۇسەتىنىنە نازار اۋداردى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
جولداۋدا ەكىنشى باعدار ناقتى سەكتوردى دامىتۋعا ارنالدى. بۇل بولىمدە دە پرەزيدەنت كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەرگە ەگجەي-تەگجەي توقتالدى. جەر قويناۋىن يگەرۋ ىسىنە ينۆەستيتسيا تارتۋ ءۇشىن زاڭنامانى جانە راسىمدەردى بارىنشا جەڭىلدەتۋ ماسەلەسىن ايرىقشا كوتەرگەنى كوڭىلدەن شىقتى. ۇكىمەتكە يندۋستريا جانە جەر قويناۋىن يگەرۋ سالالارىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدى تاپسىردى. قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ازيا-ەۋروپا اراسىنداعى اسا ماڭىزدى قۇرلىق ءدالىزى بولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك قۋاتىن ارتتىرۋ ماسەلەسى دە جولداۋدا دۇرىس قامتىلدى. پرەزيدەنت «قازاقستان تەمىر جولى» كومپانياسى تولىققاندى ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق كورپوراتسيا بولىپ قايتا قۇرىلاتىنىن جەتكىزدى.
ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى قۇرىلىس سەكتورىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە قالا قۇرىلىسى كودەكسىن قابىلداۋدى تاپسىردى. ەندى ءاربىر قالانىڭ جەر تەلىمدەرى مەن كوممۋنالدىق جەلىلەردىڭ سحەماسى كورسەتىلگەن فۋنكتسيونالدى ينتەراكتيۆتى كارتاسى جاسالاتىن بولادى.
پرەزيدەنت ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمىن جانە ونىڭ قوسىمشا قۇنىن ارتتىرۋ ماسەلەسىن ستراتەگيالىق مىندەت ەتىپ قويدى. ۇكىمەت اگروونەركاسىپ سالاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جاڭا تاسىلدەرىن ازىرلەۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى. تۇتاستاي العاندا, ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنى كەلەسى جىلدان باستاپ شارۋالار اڭساعانداي جاڭا ءارى تۇراقتى ەرەجە بويىنشا جۇمىس ىستەۋى قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى. ۇكىمەت پەن اكىمدىكتەر كەلەسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جەرگە قاتىستى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىراتىن ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋى قاجەت.
مەملەكەت باسشىسى ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋعا سۋ تاپشىلىعى قاتتى كەدەرگى بولىپ وتىرعانىنا دا اسا ەرەكشە كوڭىل اۋداردى. قازىر بۇل ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە اينالعانىن ايتقان پرەزيدەنت سىرتتان كەلەتىن سۋدىڭ ازايىپ بارا جاتقانىن, جەر ءۇستى جانە جەر استى سۋلارىن كەڭىنەن پايدالانۋ كەرەكتىگىن, بار سۋدىڭ ءوزىن ءتيىمسىز پايدالانۋ جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ وتىرعانىن, بۇل سالادا ينفراقۇرىلىمنىڭ ابدەن توزعانىن جانە اۆتوماتتاندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى وتە تومەن ەكەنىن جەتكىزدى: «بۇل ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت جانىنداعى سۋ كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت, ءبىلىمدى, تاجىريبەلى ساراپشىلاردى جۇمىسقا تارتۋ كەرەك. قاجەتتى مامانداردى دايارلاۋ ءۇشىن بۇل سالاداعى ىرگەلى ءارى مىقتى جوعارى وقۋ ورنىن انىقتاعان ءجون». مەملەكەت باسشىسى سۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ ءۇش جىلدىق جوباسىن ازىرلەۋدى ۇكىمەتكە جۇكتەدى.
«ەل بولاشاعىنا ارنالعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا» دەپ اتالاتىن ءۇشىنشى باعداردا ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى ادام ەكەنىن استىن سىزىپ ايتقان پرەزيدەنتتىڭ ويلارى مەن تۇجىرىمدارى دا كوڭىلدەن شىقتى. قاسىم-جومارت توقاەۆ رەفورمانىڭ باستى ماقساتى ۇلتتىق بايلىقتى تەڭ ءبولۋ جانە بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. ول ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيىنىڭ 60 مىڭ تەڭگەدەن 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلەتىنىن, الەۋمەتتىڭ تالاپ-تىلەگىن ەسكەرە وتىرىپ, ايەلدەردىڭ زەينەت جاسىن 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەڭگەيىندە قالدىراتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىندى: «جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسىنا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالاتىن بولادى».
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا جاستارعا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتۋ مەملەكەتىمىزدىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتا كەلە ەڭبەكپەن قامتيتىن ءتۇرلى شارالار ارقىلى كەلەسى جىلى 100 مىڭ جاسقا جۇمىس بەرۋ كەرەكتىگىن ءتيىستى اتقارۋشى ورگاندارعا تاپسىردى. وسىلايشا, جاستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىنا قولداۋ كورسەتىلە بەرمەكشى. ولارعا جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن جىلدىق ءوسىمى 2,5 پايىز بولاتىن شاعىن نەسيە بەرىلەدى.
جولداۋدا بەلگىلەنگەن بەس باعداردىڭ تاعى ەكەۋىن پرەزيدەنت مەملەكەتتىك باسقارۋ ءىسىن قايتا جاڭعىرتۋ مەن زاڭ جانە ءتارتىپ ماسەلەسىنە ارنادى. بۇل جەردەگى ەڭ باستى ماسەلە – قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بيىل كۇزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزۋدى ۇسىندى. ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىندا تۇبەگەيلى جانە جان-جاقتى رەفورمالاردى تابىستى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جاڭا سەنىم مانداتى قاجەتتىگىنە جۇگىنىپ وتىرعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل شەشىمى – وڭاي شەشىم ەمەس. بىراق مەملەكەت مۇددەسىن بارىنەن دە بيىك قوياتىن قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى وكىلەتتىك مەرزىمىن قىسقارتۋعا جانە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا بارۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەدى.
سونداي-اق ول پرەزيدەنت مانداتىن ۇزاقتىعى 7 جىلدىق ءبىر مەرزىممەن شەكتەۋدى, وعان قوسا قايتا سايلانۋعا تىيىم سالۋدى ۇسىندى. شىن مانىندە بۇل كونستيتۋتسيالىق جاڭالىق بيلىكتى مونوپوليزاتسيالاۋ قاۋپىن ايتارلىقتاي ازايتاتىنى داۋسىز.
ەل تاعدىرىن ءوز تاعدىرىنان دا كوبىرەك ويلايتىن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل باتىل شەشىمى حالىقتان قولداۋ تاباتىنى داۋسىز.
قورىتا كەلگەندە, مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى زاڭدىلىق, بىرلىك, ادالدىق, جاۋاپكەرشىلىك, ەڭبەكقورلىق, حالىقتىڭ سەنىمىن اقتاۋ ەكەنىن شەگەلەپ ايتقانى دا جولداۋدىڭ قۇندىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى دەپ سانايمىن.
بەردىبەك ساپارباەۆ,
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى
