تاۋباي اتا تاڭەرتەڭنەن تاعات تاپپاي تەرەزەگە تەلمىردى دە وتىردى. جۇرەگىندە جالىن, كەۋدەسىندە كۇرسىنىس, جانارىندا جاس بار. تورىققان جۇزىندە الدەكىمدى ىزدەپ زارىققان ساعىنىش تابى بايقالادى. ول اينالىپ كەلىپ تەرەزە جاقتاۋىنان ۇستاپ, اينەكتىڭ ارعى بەتىنە قاراعىشتاي بەردى. ەسىك سارت ەتىپ اشىلىپ, الدەكىم كوكتەمنىڭ جۇپارىنداي ادەمى ءبىر لەپپەن كىرىپ كەلەتىندەي.
– ۋف!
وسى ءبىر كۇرسىنىس ءۇن ءۇيدى دە شايقاپ جىبەرگەندەي ەدى. اينالا مۇلگىگەن تىنىشتىق. ياپىر-اي, شىنىمەنەن ءبارى دە بۇدان كۇدەر ۇزگەنى مە؟ كۇنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى, جاعىمپازدار مەن جالتاڭبايلاردىڭ قوعاداي ءيىلىپ, اياعىنا جىعىلاتىنى. «تاۋ تۇلعالى تارلانسىز», «بولمىسى بولەك بۇركىتسىز» دەپ اينالاسىندا بال كورگەن اراداي قۇجىناپ جۇرەتىن قىزمەتتەستەرى, ۇزەڭگىلەستەرى قايدا قازىر؟ ءيا, جالعان دۇنيەدە جىلتىراقتىڭ ءبارى دە الدامشى ەكەن-اۋ. ءدۇريا داۋرەن, بارقادارلى بارشىلىق, جالىقتىرماس جيىن-توي, ءدۇبىرلى دۋمان, شۋاقتى شاتتىق, قىلىقتى قىزىقشىلىق تاۋسىلماستاي, تۇگەسىلمەستەي كورىنگەن. ەندى قاراپ وتىرسا, ءبارى دە ءبىر كۇنگى ساۋلە ەكەن عوي. شولاق دۇنيە قۇيرىعىن ۇستاتپاي قىر تۇلكىسىندەي بەلدەن اسىپ جوق بولادى دەپ كىم ويلاعان؟
جالعىزىلىكتى قارت تاعى كۇرسىندى. قالت-قۇلت ەتىپ ورنىنان تۇرىپ, اس بولمەسىنە ءوتتى. گاز پليتاعا وتتىق تيگىزىپ, شاي قويدى. قاسىندا ءشۇيىركەلەسىپ وتىرار شۇيكەدەي كەمپىردىڭ بار كەزى دە جاقسى ەكەن عوي. جاپادان جالعىز سوقا باسى سورايىپ وتىرىپ ىشكەن اس تاماعىنان وتەر مە؟ سوندا دا شىقپاعان جانعا ءۇمىت ۇيىرسەك, شاي-پاي ءىشىپ ءال جيناسا, بالكىم, اۋلا ىشىنە بارىپ سەرۋەندەپ تە قايتار. ءسويتىپ, جۇرگەندە ءوزى شىرىگەن جۇمىرتقاعا بالاعان جالعىزى جالت ەتىپ كورىنە قالسا, جۇرەكتەگى جارا جازىلىپ سالا بەرمەي مە؟ الايدا, سول ءبىر كۇن كەلەر مە؟
بەت-اۋزىن شايۋعا بارعان قارت شاڭ باسقان ەسكى اينادان ساقال-شاشى ءوسىپ كەتكەن جابايى ادامدى كورگەندەي ونە بويى ءدىر ەتتى.
– ە, مەنى كەشەگى كۇركىرەگەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كۇرەسكەرى دەپ كىم ايتار؟ – دەپ ىشتەي مىرس ەتتى شال.
كەڭەس ۇكىمەتى...
ءيا, ونىڭ بۇكىل عۇمىرى دەرلىك سول كەڭەس ۇكىمەتىن كوركەيتەمىن دەپ-اق كەلمەسكە كەتتى.
ونىڭ ساناسىنان وتكەن جىلدار ەلەسى سىرعىپ ءوتىپ جاتتى.
بالا كەزىنەن پىسىق بولىپ وسكەندىكتەن بە, ول اتقا ەرتە وتىردى. بالكىم, جەتىمدىگى دە شيرىقتىرعان شىعار, ول جاستايىنان تەك وزىنە عانا سەنەتىن. سوندىقتان دا, ۇنەمى قاتارلاستارىنان قالماۋعا تىرىسىپ باقتى. وزگە قۇرداستارى ساباقتان سوڭ سومكەنى اتىپ ۇرىپ سالپاقتاپ دوپ قۋعاندا, بۇل تۇكپىردەگى بولمەگە تىعىلىپ الىپ كىتاپ وقىپ وتىردى. ەسەيگەندە وسى كىتاپقۇمارلىعى سەپتىگىن تيگىزدى. سول كەزدە دە جوعارى وقۋ ورىندارىنا دوكەيلەردىڭ بالالارى كوبىرەك ءتۇسۋشى ەدى. اۋەلى وقۋعا ىلىگە الماي تاۋبايدىڭ دا اياعى كوكتەن كەلگەن. بىراق, تاۋى شاعىلعان جوق. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن سوڭ تاعى دا باعىن سىنادى. ءساتىن سالىپ, ينستيتۋتتىڭ كەشكى بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ كەتتى. ءبىر جىلدان سوڭ العىر ستۋدەنتتى كۇندىزگى بولىمگە اۋىستىردى. سوڭىندا سەنەرى جوق تاۋباي ەندى كۇندىز وقي ءجۇرىپ, كەشكە جۇمىسقا شىقتى. جۇمىس تاڭدامادى. اۋلا سىپىرۋشى دا, كۇزەتشى دە بولدى. ءسويتىپ, ءجۇرىپ كيىمىن ءوزى بۇتىندەدى. توق ءجۇردى.
«ەل ماقتاعان جىگىتتى قىز جاقتاعان». گۇلسىممەن ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە تانىستى. العاشقى تانىستىق بىرتە-بىرتە جاراسىمدى دوستىققا, دوستىق ءمولدىر ماحابباتقا ۇلاسقان. گۇلسىم جىگىتتىڭ جارلى-جاقىبايلى جاعدايىن تانىسقان كۇنى-اق ءبىلدى. بىراق, پىسىق جىگىتتىڭ ومىردە وگەيلىك كورمەيتىنىن قىز جۇرەگى سەزگەن. سونىمەن, ينستيتۋت بىتىرەردە ولار ەرلى-زايىپتى بولىپ, كەڭەس ۇكىمەتىن گۇلدەندىرۋگە قول ۇستاسىپ اتتاندى.
ەكەۋى دە قىزمەتكە ورنالاستى. تاۋباي كوپ كەشىكپەي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى بولىپ اۋىستى. سول كۇننەن باستاپ ونىڭ ورلەۋ باسپالداعى باستالدى. گۇلسىم بالالار دارىگەرى ەدى. تاۋباي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ودان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاندا-اق جۇمىسىنان قول ءۇزدى. ويتكەنى, ۇيگە كەلىم-كەتىم كىسى كوپ-ءتى. ەكى قىز بەن ءبىر ۇلدىڭ كۇتىمى تاعى بار. اۋەلى بالالار باقشاسىندا تاربيەلەنگەن ۇل-قىز مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان سوڭ ولارعا ءبىر كۇتۋشى كەرەك-اق ەدى. قازىرگىدەي ءار ۇيدە بالا باعۋشى, ءۇي قىزمەتشىسى ۇستايتىن كەزەڭ ەمەس, وسى جۇكتىڭ بارلىعى گۇلسىمنىڭ يىعىنا ارتىلدى. جاقسى كەلىنشەك جارىنىڭ جاعدايىن ويلايدى. گۇلسىم دە «قىزمەتىم قالىپ بارادى» دەپ كوپ قىڭقىلداي قويمادى. كەيىننەن تاۋبايمەن ىلەسىپ وداقتىڭ ءار تۇكپىرىندەگى كۋرورتتار مەن ساناتوريلەرگە بارۋ وعان دا ۇنايتىن ەدى. اۋرۋحانادا جۇرگەندە ءبىرىنشى حاتشىنىڭ ايەلىن باستىعى اقىسىز دەمالىسقا كەز كەلگەن ۋاقىتتا جىبەرەرى ءسوزسىز. دەگەنمەن, كۇن سايىنعى قوناعى بار, جىل سايىنعى دەمالىسى بار, گۇلسىم ارىپتەستەرى اراسىندا الا قارعا اتانعىسى كەلمەگەن.
جالىنداعان جاستىق جىگەرىن ۇيدەن گورى تۇزدەگى جاۋاپتى قىزمەتىنە ارناعان تاۋباي جەلمايا جىلداردىڭ قارتتىق دەگەن قىرت اۋىلعا قالاي جاقىنداتىپ تاستاعانىن سەزبەي دە قالدى. قاربالاس تىرلىك, قاۋىرت ناۋقان, قىزمەتتەستەر قوشەمەتى ەكى كوزدى تۇمشالاپ تاستايدى-اۋ, شاماسى. قالاي عانا بايقاماعان, سەزبەگەن. ارپا ىشىندە ءبىر بيداي, كوزىنىڭ قاراشىعى سانايتىن جالعىز ۇل كەرجالقاۋدىڭ ءوزى بولدى دا شىقتى. ونىڭ ۇستىنە تىم شولجاڭ. جاسى وتىزعا تاقاسا دا ويىن بالاسى سياقتى الاڭسىز. «ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇر» دەپ ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ قويعان جالعىز ۇل بايلىق پەن بارشىلىقتىڭ ارقاسىندا باسقا «وقۋ» ءبىتىرىپ شىعىپتى. استىندا قىمبات كولىك, بارعان جەرى – مەيرامحانا, ورتاسى – ءوزى سياقتى ەركەسىلقىمدار بولعان سوڭ وڭا ما, تاربيەسى تۇڭىلتەرلىكتەي تومەندەگەن. بۇل بىلمەيدى ەكەن, الماتىدا وقىپ ءجۇرىپ, ىستەمەگەنى قالماعان. بىرەۋدىڭ قىزىن ءبۇلدىرىپ قويىپ, اۋپىرىممەن قۇتىلعان. ءسىرا, ايەلى گۇلسىم استىرتىن الدەكىمدەر ارقىلى جاردەم بەرگەن بولار. ول ۇلى ارماننىڭ جولىندا جانىن قياتىن ەدى عوي.
وبالى نە كەرەك, ەكى قىزدىڭ اۋىرتپالىعى دا, سالماعى دا بىلىنگەن جوق. وقۋلارىن ءبىتىرىپ, ءبىر-ءبىر اۋىلعا كەلىن بولىپ ءتۇستى دە ءوز-وزدەرىمەن بولىپ كەتتى. جىلىنا ءبىر رەت بالاپاندارىن ەرتىپ كەلىپ توبە كورسەتىپ كەتەدى. قۇدالار دا جاقسى ادامدار بولىپ شىقتى.
جالعىز ۇلدىڭ جىرى جۋىق ارادا بىتە قويمادى. «اياعىنا تۇساۋ سالساق, ءوزى-اق جىنىنان ايىرىلعان باقسىداي تىنىشتالار», دەپ ۇيلەندىرىپ تە كوردى. سىرالعى دوستىڭ سۇپ-سۇلۋ قىزى بار ەدى. تاۋبايدىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەيتىن. قۇدا ءتۇسىپ بارعاندا ءبىر اۋىز قارسى ءسوز ايتقان جوق. «بالالاردىڭ وزدەرى بىلەدى عوي», دەگەننەن ءارى اسپاعان. گۇلسىم قۇداسى نۇربولات پەن قۇداعيى سىرعاشقا قالىڭمالدى كەلىستىرىپ بەرگەن. نەگىزى گۇلسىم مەن سىرعاشتىڭ سىيلاستىعى ءاۋ باستا جاقسى ەدى. ءبىر-بىرىمەن قۇداعي بولعاندا ەكەۋى دە كادىمگىدەي قۋانعان.
تاۋباي قۇداسى نۇربولاتتى تۋىسىنان كەم كورگەن جوق. ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى تاۋسىلمايتىن. «بالالار باقىتتى بولسا, بىزگە ودان ارتىق نە كەرەك», دەپ وتىرادى. بەتىنە قاراعان جالعىز ۇل ەل بەتىنە قاراعىسىز ەتىپ كەتتى. اسىرەسە, نۇربولات پەن سىرعاشقا قاراۋعا بەت جوق. ەسكى تانىستارىن اراعا سالىپ ءجۇرىپ زورعا ورنالاستىرعان قىزمەتىنەن قىرسىزدىعىنان, جالقاۋلىعىنان, قىرتتىعىنان شەتتەپ قالدى.
ياپىر-اي, «مىرجىق ايەلگە تىرجىق كۇيەۋ», «ۇرىنىڭ ايەلى وزىنە لايىق بولادى» دەمەكشى, كەرجالقاۋ ۇلدىڭ ايەلى دە كوكسوققاندار قاتارىنا تەز-اق قوسىلدى. الدە ارمانعا ەرەگىستى مە ەكەن؟ كوپ ۇزاماي كۇيەۋىمەن بىرگە كافەلەتەتىندى شىعاردى. ءسىرا, سىرادان دا سىمىرەتىن بولار, كەيدە ۇيگە ءجۇزى جايناپ كەلەتىن بولدى. «ۇيدە اتام مەن ەنەم بار-اۋ» دەگەن قاپەرىنەن شىعا باستادى. شىبىش سياقتى سەكەكتەپ ءجۇرىپ ءبىر ۇل تۋىپ ەدى, كەلىن بولىپ بەسىك تەربەتۋدى بىلمەدى. نەمەرە قىرقىنان شىقپاي جاتىپ ەنە قولىنا اۋىستى. «كوپ جورتقان تۇلكى تەرىسىن الدىرماي قويمايدى» دەگەن راس-اق ەكەن, ك ۇلىمسىرەۋى كوپ كەلىننەن كۇدىك العان ۇل سوزگە كەلمەي ونىمەن اجىراسىپ تىندى. سوقا باسى سورايىپ قالعان تەكسىز ۇلدا تۇراق بولمادى. اكەسى مەن شەشەسىنىڭ زەينەتاقىسىن ءىشىپ-جەپ, سىباي-سالتاڭ ءومىردىڭ قىزىعىنا بەلشەدەن باسىپ, گۋ-گۋمەن ءجۇرىپ جاتتى.
بىردە تاۋباي ۇلى ارمانعا:
– شىراعىم, قاشانعى وسىلاي جۇمىسسىز جۇرەسىڭ. ءبىز ولگەن سوڭ قاڭعىرىپ دالادا قالاسىڭ عوي. ءبىر لايىقتى قىزمەت تاۋىپ ورنالاسساڭشى. سوسىن كەلىندى ۇيگە ەرتىپ اكەل, – دەپ كورىپ ەدى, باسى قۇتىلماس داۋعا قالدى.
ارمان تاعى دا تويىپ كەلگەن.
– اپا, اراق اكەل, – دەدى ول ءتىلىن تىستەپ تۇرسا دا.
– ونسىز دا اتاۋىڭدى ءىشىپ كەلىپسىڭ عوي. بار, جات, – دەپ تاۋباي اشۋ شاقىرعان.
بىراق, ونى تىڭدايتىن ارمان با, قۇتىدان شىققان جىنداي دولدانىپ شىعا كەلدى. «جالعىزىڭنان اراقتى دا قىزعاناسىڭ با؟» دەپ اۋەلى شەشەسىنە ءتىلى ءتيدى. سوڭىندا اكەسىنە ءتيىستى. «بۇدان بىلاي ارنەنى شاتىپ جىنىما تيە بەرسەڭدەر, ەكەۋىڭدى دە ءوز قولىممەن تۇنشىقتىرىپ ولتىرەمىن», دەدى-اۋ دۇمبىلەز.
ەرتەسىنە وتاعاسى توسەگىنەن تىڭ شەشىمگە توقتالىپ تۇردى.
– ءاي, كەمپىر! جينال, ەلگە بارامىز, – دەدى ول تاڭعى شاي ۇستىندە.
– كوتەك! قايداعى ەلدى ايتىپ وتىرسىڭ؟
– ءاي, كارى قاقپاس, نەمەنە, ەلدى ۇمىتىپ الجيىن دەگەنسىڭ بە؟
– تاۋباي-اۋ, ءوزىڭ عوي, ەل جايىندا ايتا بەرمەۋشى ەدىڭ, ەندىگىڭ نە؟ ەلگە بارعاندا سەنى قاي تۋىسىڭ قۇشاق جايا قارسى الايىن دەپ وتىر ەدى؟
– سەن بۇلاي مەنىڭ نامىسىما تيە بەرمە. ەلدەن كەتسەك تە, ەستەن كەتكەن جوقپىز. شۇكىر, ەلدە اعايىن-تۋىس جەتەدى. سولارعا بارىپ سىڭىسەمىز. مىنا ۇل جالعىزدىقتان جابىرقاپ جۇبايى مەن ۇلىن ءوزى-اق ىزدەيدى. ارتىنشا وتباسىنا تاماق كەرەك بولادى. سوسىن قارا جۇمىس بولسا دا جەگىلمەي كورسىن. ال, ءبىز تۇرعاندا مۇنىڭ ماسىل بولعانى, بولعان.
– شال, سەن سول اۋىلىڭا ءوزىڭ كەتە بەر. مەن مىنا جالعىزدى سوقا باسىن سورايتىپ جۇرتقا تاستاپ كەتپەيمىن.
– سوڭعى ءسوزىڭ بە بۇل؟
– مەن وسىعان بەكىنىپ وتىرمىن.
– وندا مەن كەتتىم. الدا-جالدا ولاي-بۇلاي بولا كەتسەم, توپىراق سالۋعا كەلەرسىڭدەر.
– قايداعىنى كوكىمە. اعايىندارىڭا جەكسۇرىن بولعان كۇنى-اق قايتىپ كەلەرسىڭ.
– كەلمەسپىن.
...ەلگە كەلىپ, اعايىن-تۋىستىڭ سىيىن كورىپ بولعان سوڭ, يەسى قالاعا كوشىپ كەتكەن ۇيلەردىڭ بىرىنە كىرىپ العان. اعايىننىڭ ءبىرى توسەك, ءبىرى توسەنىش اكەلىپ, كادىمگىدەي ءۇي بولىپ-اق قالعان. ءبۇيتىپ قارتايعاندا قادىرى قاشادى دەپ كىم ويلاپتى؟ ەلگە ەرتەرەك كەلمەگەن ەكەن, قارتتى ءبىر جاعىنان قۋاڭشىلىق, ەكىنشى جاعىنان قىمباتشىلىق, ءۇشىنشى جاعىنان سيىردىڭ كەپكەن تەرىسىندەي سىعىپ تارشىلىق ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. قالادا قالعان قاتىن مەن ۇلدىڭ جاعدايى قاي كۇيدە؟ ءتۇتىن تۇتەتكەن ۇيىنە تارتىپ-اق كەتكىسى كەلەدى, بىراق نامىس دەگەن كىسەن اياعىن العا باستىرمايدى-اق. كەمپىرىنىڭ كۇڭكىلى دە باۋىر جازدىرماي كىبىرتىكتەتە بەرەدى. قالا جاقتان حابار جوق.
ونىڭ ەسىنە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ « ۇلىما» دەگەن ولەڭى ءتۇستى.
ومىرىمدە ءبىر يىلگەن ەمەسپىن,
مەنمەندىگى مەنەن وتكەن جوق ەشكىم.
بولامىن دەپ «جالىن جۇرەك, وت كەۋدە»,
بولا الماي, قۋىس كەۋدە بوپ ءوستىم.
ەندى, مىنە, ۇلىم ماعان قارايدى,
وتكىر كوزىن وڭمەنىمە قادايدى.
كوپ قاتەلىك جىبەرىپپىن امال نە؟
كەشىر, ۇلىم, مويىندادىم, جارايدى!
ءيا, ومىردە ءوز قاتەلىگىن مويىنداي ءبىلۋ دە ۇلكەن ەرلىك!
تاۋباي بۇگىن ەرتە تۇرىپ, مال ورگىزىپ شىققان تۋىستارىمەن بىرگە اۋىل شەتىندەگى جوتاعا قاراي كەلەدى. اينالا تۇرلەنىپ كەتكەن. سان ءتۇرلى گۇلدەردىڭ يىسىنەن باسى اينالعانداي كوبەلەكتەر قالباڭ قاعادى. تۇنىپ تۇرعان ءشوپتىڭ قايسىسىنا باس قويارىن بىلمەگەندەي جىلقىلار وسقىرىنادى. ىرعىن توقشىلىق جانۋارلاردى دا شالقاقتاتىپ جىبەرگەندەي. جان قينالماي تاپقان ەسەپسىز بايلىق ادام تۇگىلى مالدى دا ماسايراتىپ جىبەرگەندەي.
شالدىڭ شاركەس سەزىمى ىشتەي ارباسىپ, كوڭىلى العارجاق تارتىپ كەلەدى. ول اينالاسىنداعى سۇلۋلىقتى سەزىنۋدەن ادا. ەكى كوزى بۇلدىراپ ساعىمدانا تۇسسە دە قيا جولدان قۇلديلاي تۇسكەن شاڭدى جولعا تالماي قارايدى. كىمدى, نەنى كۇتەتىنى وزىنە عانا ايان.
كەنەت ول ءشوپ اراسىندا ىرشىپ جۇرگەن شىرىلداۋىق شەگىرتكەنى كوزى شالىپ قالدى. گولايتتاپ ءجۇرىپ جازدى العان شىرىلداۋىق شەگىرتكەنىڭ قىستى كۇنى كورەرى كۇڭگىرت. وسىنى ويلاپ كەلە جاتقاندا الدىنان الدەقانداي قۇس ۇياسى كەزدەسە كەتتى. ۇيادا بەس-التى جۇمىرتقا بار ەكەن. ءبىر جۇمىرتقا ۇيادان تىس جارىلىپ جاتىر. «تاۋىق ءبىر جۇمىرتقاسىن ادەيى شىرىتەدى» دەۋشى ەدى, مىنا سىرتتاعىسىن بەيمالىم قۇس بەكەرگە تاستاماعان بولار؟» دەگەن ءبىر وي ساناسىندا جۇگىرىپ ءوتتى.
– شىرىگەن جۇمىرتقا!
وسى ءسوز اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن تاۋبايدىڭ ءوزى دە سەزبەي, ساسقالاقتاپ قالدى.
سوڭىنان اۋىلدىڭ قاراسيراق ەكى-ءۇش بالاسى جۇگىرىپ كەلەدى ەكەن.
– اتا, اتا! اجەم ۇيگە كەلىپ, شاي ءىشسىن دەپ شاقىرىپ جاتىر.
كەلىندە كەتكەن قۇلدىراڭداعان نەمەرە ەسىنە ءتۇسىپ, تاۋباي تىزەرلەپ وتىرا كەتتى...
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
• 14 مامىر, 2014
شال. شىرىلداۋىق شەگىرتكە. جانە... شىرىگەن جۇمىرتقا
تاۋباي اتا تاڭەرتەڭنەن تاعات تاپپاي تەرەزەگە تەلمىردى دە وتىردى. جۇرەگىندە جالىن, كەۋدەسىندە كۇرسىنىس, جانارىندا جاس بار. تورىققان جۇزىندە الدەكىمدى ىزدەپ زارىققان ساعىنىش تابى بايقالادى. ول اينالىپ كەلىپ تەرەزە جاقتاۋىنان ۇستاپ, اينەكتىڭ ارعى بەتىنە قاراعىشتاي بەردى. ەسىك سارت ەتىپ اشىلىپ, الدەكىم كوكتەمنىڭ جۇپارىنداي ادەمى ءبىر لەپپەن كىرىپ كەلەتىندەي.
– ۋف!
وسى ءبىر كۇرسىنىس ءۇن ءۇيدى دە شايقاپ جىبەرگەندەي ەدى. اينالا مۇلگىگەن تىنىشتىق. ياپىر-اي, شىنىمەنەن ءبارى دە بۇدان كۇدەر ۇزگەنى مە؟ كۇنى كەشە عانا ەمەس پە ەدى, جاعىمپازدار مەن جالتاڭبايلاردىڭ قوعاداي ءيىلىپ, اياعىنا جىعىلاتىنى. «تاۋ تۇلعالى تارلانسىز», «بولمىسى بولەك بۇركىتسىز» دەپ اينالاسىندا بال كورگەن اراداي قۇجىناپ جۇرەتىن قىزمەتتەستەرى, ۇزەڭگىلەستەرى قايدا قازىر؟ ءيا, جالعان دۇنيەدە جىلتىراقتىڭ ءبارى دە الدامشى ەكەن-اۋ. ءدۇريا داۋرەن, بارقادارلى بارشىلىق, جالىقتىرماس جيىن-توي, ءدۇبىرلى دۋمان, شۋاقتى شاتتىق, قىلىقتى قىزىقشىلىق تاۋسىلماستاي, تۇگەسىلمەستەي كورىنگەن. ەندى قاراپ وتىرسا, ءبارى دە ءبىر كۇنگى ساۋلە ەكەن عوي. شولاق دۇنيە قۇيرىعىن ۇستاتپاي قىر تۇلكىسىندەي بەلدەن اسىپ جوق بولادى دەپ كىم ويلاعان؟
جالعىزىلىكتى قارت تاعى كۇرسىندى. قالت-قۇلت ەتىپ ورنىنان تۇرىپ, اس بولمەسىنە ءوتتى. گاز پليتاعا وتتىق تيگىزىپ, شاي قويدى. قاسىندا ءشۇيىركەلەسىپ وتىرار شۇيكەدەي كەمپىردىڭ بار كەزى دە جاقسى ەكەن عوي. جاپادان جالعىز سوقا باسى سورايىپ وتىرىپ ىشكەن اس تاماعىنان وتەر مە؟ سوندا دا شىقپاعان جانعا ءۇمىت ۇيىرسەك, شاي-پاي ءىشىپ ءال جيناسا, بالكىم, اۋلا ىشىنە بارىپ سەرۋەندەپ تە قايتار. ءسويتىپ, جۇرگەندە ءوزى شىرىگەن جۇمىرتقاعا بالاعان جالعىزى جالت ەتىپ كورىنە قالسا, جۇرەكتەگى جارا جازىلىپ سالا بەرمەي مە؟ الايدا, سول ءبىر كۇن كەلەر مە؟
بەت-اۋزىن شايۋعا بارعان قارت شاڭ باسقان ەسكى اينادان ساقال-شاشى ءوسىپ كەتكەن جابايى ادامدى كورگەندەي ونە بويى ءدىر ەتتى.
– ە, مەنى كەشەگى كۇركىرەگەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ كۇرەسكەرى دەپ كىم ايتار؟ – دەپ ىشتەي مىرس ەتتى شال.
كەڭەس ۇكىمەتى...
ءيا, ونىڭ بۇكىل عۇمىرى دەرلىك سول كەڭەس ۇكىمەتىن كوركەيتەمىن دەپ-اق كەلمەسكە كەتتى.
ونىڭ ساناسىنان وتكەن جىلدار ەلەسى سىرعىپ ءوتىپ جاتتى.
بالا كەزىنەن پىسىق بولىپ وسكەندىكتەن بە, ول اتقا ەرتە وتىردى. بالكىم, جەتىمدىگى دە شيرىقتىرعان شىعار, ول جاستايىنان تەك وزىنە عانا سەنەتىن. سوندىقتان دا, ۇنەمى قاتارلاستارىنان قالماۋعا تىرىسىپ باقتى. وزگە قۇرداستارى ساباقتان سوڭ سومكەنى اتىپ ۇرىپ سالپاقتاپ دوپ قۋعاندا, بۇل تۇكپىردەگى بولمەگە تىعىلىپ الىپ كىتاپ وقىپ وتىردى. ەسەيگەندە وسى كىتاپقۇمارلىعى سەپتىگىن تيگىزدى. سول كەزدە دە جوعارى وقۋ ورىندارىنا دوكەيلەردىڭ بالالارى كوبىرەك ءتۇسۋشى ەدى. اۋەلى وقۋعا ىلىگە الماي تاۋبايدىڭ دا اياعى كوكتەن كەلگەن. بىراق, تاۋى شاعىلعان جوق. اسكەري بورىشىن وتەپ كەلگەننەن سوڭ تاعى دا باعىن سىنادى. ءساتىن سالىپ, ينستيتۋتتىڭ كەشكى بولىمىنە وقۋعا ءتۇسىپ كەتتى. ءبىر جىلدان سوڭ العىر ستۋدەنتتى كۇندىزگى بولىمگە اۋىستىردى. سوڭىندا سەنەرى جوق تاۋباي ەندى كۇندىز وقي ءجۇرىپ, كەشكە جۇمىسقا شىقتى. جۇمىس تاڭدامادى. اۋلا سىپىرۋشى دا, كۇزەتشى دە بولدى. ءسويتىپ, ءجۇرىپ كيىمىن ءوزى بۇتىندەدى. توق ءجۇردى.
«ەل ماقتاعان جىگىتتى قىز جاقتاعان». گۇلسىممەن ءۇشىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەندە تانىستى. العاشقى تانىستىق بىرتە-بىرتە جاراسىمدى دوستىققا, دوستىق ءمولدىر ماحابباتقا ۇلاسقان. گۇلسىم جىگىتتىڭ جارلى-جاقىبايلى جاعدايىن تانىسقان كۇنى-اق ءبىلدى. بىراق, پىسىق جىگىتتىڭ ومىردە وگەيلىك كورمەيتىنىن قىز جۇرەگى سەزگەن. سونىمەن, ينستيتۋت بىتىرەردە ولار ەرلى-زايىپتى بولىپ, كەڭەس ۇكىمەتىن گۇلدەندىرۋگە قول ۇستاسىپ اتتاندى.
ەكەۋى دە قىزمەتكە ورنالاستى. تاۋباي كوپ كەشىكپەي اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە نۇسقاۋشى بولىپ اۋىستى. سول كۇننەن باستاپ ونىڭ ورلەۋ باسپالداعى باستالدى. گۇلسىم بالالار دارىگەرى ەدى. تاۋباي اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ودان اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاندا-اق جۇمىسىنان قول ءۇزدى. ويتكەنى, ۇيگە كەلىم-كەتىم كىسى كوپ-ءتى. ەكى قىز بەن ءبىر ۇلدىڭ كۇتىمى تاعى بار. اۋەلى بالالار باقشاسىندا تاربيەلەنگەن ۇل-قىز مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان سوڭ ولارعا ءبىر كۇتۋشى كەرەك-اق ەدى. قازىرگىدەي ءار ۇيدە بالا باعۋشى, ءۇي قىزمەتشىسى ۇستايتىن كەزەڭ ەمەس, وسى جۇكتىڭ بارلىعى گۇلسىمنىڭ يىعىنا ارتىلدى. جاقسى كەلىنشەك جارىنىڭ جاعدايىن ويلايدى. گۇلسىم دە «قىزمەتىم قالىپ بارادى» دەپ كوپ قىڭقىلداي قويمادى. كەيىننەن تاۋبايمەن ىلەسىپ وداقتىڭ ءار تۇكپىرىندەگى كۋرورتتار مەن ساناتوريلەرگە بارۋ وعان دا ۇنايتىن ەدى. اۋرۋحانادا جۇرگەندە ءبىرىنشى حاتشىنىڭ ايەلىن باستىعى اقىسىز دەمالىسقا كەز كەلگەن ۋاقىتتا جىبەرەرى ءسوزسىز. دەگەنمەن, كۇن سايىنعى قوناعى بار, جىل سايىنعى دەمالىسى بار, گۇلسىم ارىپتەستەرى اراسىندا الا قارعا اتانعىسى كەلمەگەن.
جالىنداعان جاستىق جىگەرىن ۇيدەن گورى تۇزدەگى جاۋاپتى قىزمەتىنە ارناعان تاۋباي جەلمايا جىلداردىڭ قارتتىق دەگەن قىرت اۋىلعا قالاي جاقىنداتىپ تاستاعانىن سەزبەي دە قالدى. قاربالاس تىرلىك, قاۋىرت ناۋقان, قىزمەتتەستەر قوشەمەتى ەكى كوزدى تۇمشالاپ تاستايدى-اۋ, شاماسى. قالاي عانا بايقاماعان, سەزبەگەن. ارپا ىشىندە ءبىر بيداي, كوزىنىڭ قاراشىعى سانايتىن جالعىز ۇل كەرجالقاۋدىڭ ءوزى بولدى دا شىقتى. ونىڭ ۇستىنە تىم شولجاڭ. جاسى وتىزعا تاقاسا دا ويىن بالاسى سياقتى الاڭسىز. «ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇر» دەپ ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ قويعان جالعىز ۇل بايلىق پەن بارشىلىقتىڭ ارقاسىندا باسقا «وقۋ» ءبىتىرىپ شىعىپتى. استىندا قىمبات كولىك, بارعان جەرى – مەيرامحانا, ورتاسى – ءوزى سياقتى ەركەسىلقىمدار بولعان سوڭ وڭا ما, تاربيەسى تۇڭىلتەرلىكتەي تومەندەگەن. بۇل بىلمەيدى ەكەن, الماتىدا وقىپ ءجۇرىپ, ىستەمەگەنى قالماعان. بىرەۋدىڭ قىزىن ءبۇلدىرىپ قويىپ, اۋپىرىممەن قۇتىلعان. ءسىرا, ايەلى گۇلسىم استىرتىن الدەكىمدەر ارقىلى جاردەم بەرگەن بولار. ول ۇلى ارماننىڭ جولىندا جانىن قياتىن ەدى عوي.
وبالى نە كەرەك, ەكى قىزدىڭ اۋىرتپالىعى دا, سالماعى دا بىلىنگەن جوق. وقۋلارىن ءبىتىرىپ, ءبىر-ءبىر اۋىلعا كەلىن بولىپ ءتۇستى دە ءوز-وزدەرىمەن بولىپ كەتتى. جىلىنا ءبىر رەت بالاپاندارىن ەرتىپ كەلىپ توبە كورسەتىپ كەتەدى. قۇدالار دا جاقسى ادامدار بولىپ شىقتى.
جالعىز ۇلدىڭ جىرى جۋىق ارادا بىتە قويمادى. «اياعىنا تۇساۋ سالساق, ءوزى-اق جىنىنان ايىرىلعان باقسىداي تىنىشتالار», دەپ ۇيلەندىرىپ تە كوردى. سىرالعى دوستىڭ سۇپ-سۇلۋ قىزى بار ەدى. تاۋبايدىڭ ءسوزىن ەكى ەتپەيتىن. قۇدا ءتۇسىپ بارعاندا ءبىر اۋىز قارسى ءسوز ايتقان جوق. «بالالاردىڭ وزدەرى بىلەدى عوي», دەگەننەن ءارى اسپاعان. گۇلسىم قۇداسى نۇربولات پەن قۇداعيى سىرعاشقا قالىڭمالدى كەلىستىرىپ بەرگەن. نەگىزى گۇلسىم مەن سىرعاشتىڭ سىيلاستىعى ءاۋ باستا جاقسى ەدى. ءبىر-بىرىمەن قۇداعي بولعاندا ەكەۋى دە كادىمگىدەي قۋانعان.
تاۋباي قۇداسى نۇربولاتتى تۋىسىنان كەم كورگەن جوق. ەكەۋىنىڭ اڭگىمەسى تاۋسىلمايتىن. «بالالار باقىتتى بولسا, بىزگە ودان ارتىق نە كەرەك», دەپ وتىرادى. بەتىنە قاراعان جالعىز ۇل ەل بەتىنە قاراعىسىز ەتىپ كەتتى. اسىرەسە, نۇربولات پەن سىرعاشقا قاراۋعا بەت جوق. ەسكى تانىستارىن اراعا سالىپ ءجۇرىپ زورعا ورنالاستىرعان قىزمەتىنەن قىرسىزدىعىنان, جالقاۋلىعىنان, قىرتتىعىنان شەتتەپ قالدى.
ياپىر-اي, «مىرجىق ايەلگە تىرجىق كۇيەۋ», «ۇرىنىڭ ايەلى وزىنە لايىق بولادى» دەمەكشى, كەرجالقاۋ ۇلدىڭ ايەلى دە كوكسوققاندار قاتارىنا تەز-اق قوسىلدى. الدە ارمانعا ەرەگىستى مە ەكەن؟ كوپ ۇزاماي كۇيەۋىمەن بىرگە كافەلەتەتىندى شىعاردى. ءسىرا, سىرادان دا سىمىرەتىن بولار, كەيدە ۇيگە ءجۇزى جايناپ كەلەتىن بولدى. «ۇيدە اتام مەن ەنەم بار-اۋ» دەگەن قاپەرىنەن شىعا باستادى. شىبىش سياقتى سەكەكتەپ ءجۇرىپ ءبىر ۇل تۋىپ ەدى, كەلىن بولىپ بەسىك تەربەتۋدى بىلمەدى. نەمەرە قىرقىنان شىقپاي جاتىپ ەنە قولىنا اۋىستى. «كوپ جورتقان تۇلكى تەرىسىن الدىرماي قويمايدى» دەگەن راس-اق ەكەن, ك ۇلىمسىرەۋى كوپ كەلىننەن كۇدىك العان ۇل سوزگە كەلمەي ونىمەن اجىراسىپ تىندى. سوقا باسى سورايىپ قالعان تەكسىز ۇلدا تۇراق بولمادى. اكەسى مەن شەشەسىنىڭ زەينەتاقىسىن ءىشىپ-جەپ, سىباي-سالتاڭ ءومىردىڭ قىزىعىنا بەلشەدەن باسىپ, گۋ-گۋمەن ءجۇرىپ جاتتى.
بىردە تاۋباي ۇلى ارمانعا:
– شىراعىم, قاشانعى وسىلاي جۇمىسسىز جۇرەسىڭ. ءبىز ولگەن سوڭ قاڭعىرىپ دالادا قالاسىڭ عوي. ءبىر لايىقتى قىزمەت تاۋىپ ورنالاسساڭشى. سوسىن كەلىندى ۇيگە ەرتىپ اكەل, – دەپ كورىپ ەدى, باسى قۇتىلماس داۋعا قالدى.
ارمان تاعى دا تويىپ كەلگەن.
– اپا, اراق اكەل, – دەدى ول ءتىلىن تىستەپ تۇرسا دا.
– ونسىز دا اتاۋىڭدى ءىشىپ كەلىپسىڭ عوي. بار, جات, – دەپ تاۋباي اشۋ شاقىرعان.
بىراق, ونى تىڭدايتىن ارمان با, قۇتىدان شىققان جىنداي دولدانىپ شىعا كەلدى. «جالعىزىڭنان اراقتى دا قىزعاناسىڭ با؟» دەپ اۋەلى شەشەسىنە ءتىلى ءتيدى. سوڭىندا اكەسىنە ءتيىستى. «بۇدان بىلاي ارنەنى شاتىپ جىنىما تيە بەرسەڭدەر, ەكەۋىڭدى دە ءوز قولىممەن تۇنشىقتىرىپ ولتىرەمىن», دەدى-اۋ دۇمبىلەز.
ەرتەسىنە وتاعاسى توسەگىنەن تىڭ شەشىمگە توقتالىپ تۇردى.
– ءاي, كەمپىر! جينال, ەلگە بارامىز, – دەدى ول تاڭعى شاي ۇستىندە.
– كوتەك! قايداعى ەلدى ايتىپ وتىرسىڭ؟
– ءاي, كارى قاقپاس, نەمەنە, ەلدى ۇمىتىپ الجيىن دەگەنسىڭ بە؟
– تاۋباي-اۋ, ءوزىڭ عوي, ەل جايىندا ايتا بەرمەۋشى ەدىڭ, ەندىگىڭ نە؟ ەلگە بارعاندا سەنى قاي تۋىسىڭ قۇشاق جايا قارسى الايىن دەپ وتىر ەدى؟
– سەن بۇلاي مەنىڭ نامىسىما تيە بەرمە. ەلدەن كەتسەك تە, ەستەن كەتكەن جوقپىز. شۇكىر, ەلدە اعايىن-تۋىس جەتەدى. سولارعا بارىپ سىڭىسەمىز. مىنا ۇل جالعىزدىقتان جابىرقاپ جۇبايى مەن ۇلىن ءوزى-اق ىزدەيدى. ارتىنشا وتباسىنا تاماق كەرەك بولادى. سوسىن قارا جۇمىس بولسا دا جەگىلمەي كورسىن. ال, ءبىز تۇرعاندا مۇنىڭ ماسىل بولعانى, بولعان.
– شال, سەن سول اۋىلىڭا ءوزىڭ كەتە بەر. مەن مىنا جالعىزدى سوقا باسىن سورايتىپ جۇرتقا تاستاپ كەتپەيمىن.
– سوڭعى ءسوزىڭ بە بۇل؟
– مەن وسىعان بەكىنىپ وتىرمىن.
– وندا مەن كەتتىم. الدا-جالدا ولاي-بۇلاي بولا كەتسەم, توپىراق سالۋعا كەلەرسىڭدەر.
– قايداعىنى كوكىمە. اعايىندارىڭا جەكسۇرىن بولعان كۇنى-اق قايتىپ كەلەرسىڭ.
– كەلمەسپىن.
...ەلگە كەلىپ, اعايىن-تۋىستىڭ سىيىن كورىپ بولعان سوڭ, يەسى قالاعا كوشىپ كەتكەن ۇيلەردىڭ بىرىنە كىرىپ العان. اعايىننىڭ ءبىرى توسەك, ءبىرى توسەنىش اكەلىپ, كادىمگىدەي ءۇي بولىپ-اق قالعان. ءبۇيتىپ قارتايعاندا قادىرى قاشادى دەپ كىم ويلاپتى؟ ەلگە ەرتەرەك كەلمەگەن ەكەن, قارتتى ءبىر جاعىنان قۋاڭشىلىق, ەكىنشى جاعىنان قىمباتشىلىق, ءۇشىنشى جاعىنان سيىردىڭ كەپكەن تەرىسىندەي سىعىپ تارشىلىق ەسەڭگىرەتىپ تاستادى. قالادا قالعان قاتىن مەن ۇلدىڭ جاعدايى قاي كۇيدە؟ ءتۇتىن تۇتەتكەن ۇيىنە تارتىپ-اق كەتكىسى كەلەدى, بىراق نامىس دەگەن كىسەن اياعىن العا باستىرمايدى-اق. كەمپىرىنىڭ كۇڭكىلى دە باۋىر جازدىرماي كىبىرتىكتەتە بەرەدى. قالا جاقتان حابار جوق.
ونىڭ ەسىنە مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ « ۇلىما» دەگەن ولەڭى ءتۇستى.
ومىرىمدە ءبىر يىلگەن ەمەسپىن,
مەنمەندىگى مەنەن وتكەن جوق ەشكىم.
بولامىن دەپ «جالىن جۇرەك, وت كەۋدە»,
بولا الماي, قۋىس كەۋدە بوپ ءوستىم.
ەندى, مىنە, ۇلىم ماعان قارايدى,
وتكىر كوزىن وڭمەنىمە قادايدى.
كوپ قاتەلىك جىبەرىپپىن امال نە؟
كەشىر, ۇلىم, مويىندادىم, جارايدى!
ءيا, ومىردە ءوز قاتەلىگىن مويىنداي ءبىلۋ دە ۇلكەن ەرلىك!
تاۋباي بۇگىن ەرتە تۇرىپ, مال ورگىزىپ شىققان تۋىستارىمەن بىرگە اۋىل شەتىندەگى جوتاعا قاراي كەلەدى. اينالا تۇرلەنىپ كەتكەن. سان ءتۇرلى گۇلدەردىڭ يىسىنەن باسى اينالعانداي كوبەلەكتەر قالباڭ قاعادى. تۇنىپ تۇرعان ءشوپتىڭ قايسىسىنا باس قويارىن بىلمەگەندەي جىلقىلار وسقىرىنادى. ىرعىن توقشىلىق جانۋارلاردى دا شالقاقتاتىپ جىبەرگەندەي. جان قينالماي تاپقان ەسەپسىز بايلىق ادام تۇگىلى مالدى دا ماسايراتىپ جىبەرگەندەي.
شالدىڭ شاركەس سەزىمى ىشتەي ارباسىپ, كوڭىلى العارجاق تارتىپ كەلەدى. ول اينالاسىنداعى سۇلۋلىقتى سەزىنۋدەن ادا. ەكى كوزى بۇلدىراپ ساعىمدانا تۇسسە دە قيا جولدان قۇلديلاي تۇسكەن شاڭدى جولعا تالماي قارايدى. كىمدى, نەنى كۇتەتىنى وزىنە عانا ايان.
كەنەت ول ءشوپ اراسىندا ىرشىپ جۇرگەن شىرىلداۋىق شەگىرتكەنى كوزى شالىپ قالدى. گولايتتاپ ءجۇرىپ جازدى العان شىرىلداۋىق شەگىرتكەنىڭ قىستى كۇنى كورەرى كۇڭگىرت. وسىنى ويلاپ كەلە جاتقاندا الدىنان الدەقانداي قۇس ۇياسى كەزدەسە كەتتى. ۇيادا بەس-التى جۇمىرتقا بار ەكەن. ءبىر جۇمىرتقا ۇيادان تىس جارىلىپ جاتىر. «تاۋىق ءبىر جۇمىرتقاسىن ادەيى شىرىتەدى» دەۋشى ەدى, مىنا سىرتتاعىسىن بەيمالىم قۇس بەكەرگە تاستاماعان بولار؟» دەگەن ءبىر وي ساناسىندا جۇگىرىپ ءوتتى.
– شىرىگەن جۇمىرتقا!
وسى ءسوز اۋزىنان قالاي شىعىپ كەتكەنىن تاۋبايدىڭ ءوزى دە سەزبەي, ساسقالاقتاپ قالدى.
سوڭىنان اۋىلدىڭ قاراسيراق ەكى-ءۇش بالاسى جۇگىرىپ كەلەدى ەكەن.
– اتا, اتا! اجەم ۇيگە كەلىپ, شاي ءىشسىن دەپ شاقىرىپ جاتىر.
كەلىندە كەتكەن قۇلدىراڭداعان نەمەرە ەسىنە ءتۇسىپ, تاۋباي تىزەرلەپ وتىرا كەتتى...
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا KITF 2026 كورمەسىنە 6 مىڭنان استام ادام قاتىستى
تۋريزم • كەشە
الماتىدا دريفت جاساعان جۇرگىزۋشى قاماۋعا الىندى
وقيعا • كەشە
استانادا ماسا مەن شىبىن-شىركەيگە قارسى كۇرەس كۇشەيتىلدى
ەلوردا • كەشە
الماتىدا وقۋشى قىز مەكتەپكە بالتا الىپ كەلگەن
وقيعا • كەشە
