جالپى, ءسىزدىڭ ءحوببيىڭىز نە؟ وسى سۇراقتى تىلشىلەر قاۋىمى سۇحبات بەرۋشىگە ءجيى قويادى. ارينە, ءبىر حوببيمەن شۇعىلدانۋدى ارماندامايتىن ادام نەكەن-ساياق. جۇمىر باستى پەندەنىڭ كوپشىلىگى نەگىزگى كاسىبىنەن بولەك, كوڭىلىنە ۇناعان قوسىمشا ءبىر تىرلىكپەن اينالىسقاندى جاقسى كورەدى. بىراق, شىنىن ايتۋ كەرەك, ءبىزدىڭ قازاقتا كوللەكتسيا جيناۋمەن اينالىساتىندار وتە سيرەك.
ءتىپتى, مۇنى كەي ادامدار ەرىككەننىڭ ەرمەگى كورۋى مۇمكىن. بىراق, كوللەكتسيا جيناۋ دا ۇلكەن ىزدەنىستى, بەرىك شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەتىن ونەردىڭ ءبىر تۇرىنە جاتاتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇعان بەلگىلى عالىم, جامبىل گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جومارت قوشقاروۆتىڭ قولىنداعى دۇنيەلەرمەن تانىسقان كەزدە كوز جەتكىزدىك.
جومارت قاسىمحان ۇلى كۇمىستەن جاسالعان وتە كونە اشەكەي بۇيىمداردى جيناۋمەن اينالىسادى. ارينە, بۇل وتە قىمبات دۇنيەلەر, بىراق ماسەلە ونىڭ باعاسىندا ەمەس. ماسەلە مۇنىڭ تاريحي مانىندە, وسى بۇيىمدار ارقىلى قازاقتىڭ تاريحىنا, وتكەنىنە, مادەنيەتىنە كوز جۇگىرتۋگە بولادى. قازاق مادەنيەتى ءوز تاريحىندا كوپ قۇندىلىقتارىن جوعالتىپ الدى. وتكەن عاسىردىڭ 1928-1930 جىلدارىنداعى كامپەسكە كەزىندە كوپتەگەن بايلار شەتەلگە قاشىپ, ءبىراز قۇندىلىعىمىز سولارمەن بىرگە كەتتى. 1932-1933 جىلدارعى اشتىقتا جارىم قاپ بيدايعا قوس ۋىس التىن-كۇمىس ساتىلىپ, تالان-تاراجعا ءتۇستى. ەڭ سوڭى 1960-1970 جىلدارى كوپ قۇندىلىقتارىمىزدى لەنينگرادتاعى ەرميتاجعا جيناپ اكەتتى. ەندەشە, جومارت قوشقاروۆتىڭ بۇل ەڭبەگى ۇلت ونەرىنە, تاريحىنا, مادەنيەتىنە دەگەن جاناشىرلىق دەپ باعالاۋ قاجەت.
– بۇل كوللەكتسيانى جيناعانىما 15 جىلدان استى, – دەيدى جومارت قاسىمحان ۇلى. – بالالىق شاعىم اجەمنىڭ قولىندا ءوتتى, 1998 جىلى اجەم قايتىس بولارىنىڭ الدىندا «كوزىمدەي قىلىپ ساقتارسىڭ» دەپ 17 بۇيىم تاستاپ كەتتى. سول كەزدەن باستاپ مەندە وسى كۇمىس بۇيىمدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. ءار بۇيىمنىڭ ءوز تاريحى بار. سودان ەل ارالاپ وسىنداي جادىگەرلەردى جيناي باستادىم. بۇگىنگى كۇنى مەنىڭ كوللەكتسيامدا 400-دەن استام بۇيىم بار. باياعىنىڭ بايلارى تۇرمىستىق زاتتاردى نەگىزىنەن كۇمىستەن جاساعان. كۇمىستىڭ وتە كەرەمەت قاسيەتى بار. ءتىپتى, كەيبىر كۇمىس ىدىستا تۇرعان تاعامعا ۋ دارىمايدى ەكەن. قازىر عوي التىنعا مالىنىپ جۇرگەنىمىز, ايتپەسە, بۇرىنعى قازاقتار التىننان گورى كۇمىسكە جاقىن بولعان. باياعىدا اپالارىمىز ايران ۇيىتقان كەزدە قولىنداعى كۇمىس بىلەزىكتەرىن شەشىپ, ايراننىڭ ىشىنە سالىپ جىبەرەتىنىن دە كوزىمىز كورگەن. ءسابي تۋىلعان كەزدە سۋعا كۇمىس تەڭگە تاستاپ شومىلدىرادى. بالانى سۇندەتكە وتىرعىزعان- دا «مۇسىلمان بولدى» دەپ كۇمىستەن ەر جاساتقان. كامەلەتتىك جاسقا كەلدى دەپ كۇمىس بەلدىك بەرگەن. جىگىت ۇيلەنگەن كەزدە نەكە قيار سۋىنا تاعى كۇمىس تيىن تاستاپ ىشكىزگەن. مەنىڭ كوللەكتسيامدا ەكى-ءۇش, تورتەۋ بولىپ قوسىلىپ تۇرعان بىلەزىكتەر بار. ارينە, بۇل بىلەزىكتەر اجىراتىلىپ, كادىمگى بىلەزىك بولادى. بۇرىنعى قازاقتار الىسقا بارىپ, بىلەزىكتى ءۇش-ءتورت قىزىنا بىردەن جاساتقان. سودان ءار قىزى كۇيەۋگە شىققان سايىن ءار بىلەزىكتى ءبولىپ بەرىپ وتىرعان. «ونەرجيەك» دەپ اتالاتىن بۇيىمعا ءۇش زات كىرەدى: ءبىرىنشىسى تىرناقتىڭ استىنداعى كىردى تازالايدى, ەكىنشىسى قۇلاق, ءۇشىنشىسى ءتىس تازالايدى. پيراميداعا ۇقسايتىن جۇزىكتى وتاۋ جۇزىگى دەيدى. وتاۋ جۇزىكتى نە ءۇشىن تاعادى؟ بارعان جەردە وتاۋىڭ بەرىك بولسىن, ءتورت بۇرىشى ءتورت قۇبىلاڭ تەڭ بولسىن دەگەندى بىلدىرەدى. بۇرىنعى قازاق ايەلدەرىنىڭ شاشى ۇزىن, قوس بۇرىمدى بولعان. ونداي شاشتىڭ ءوزىن قاراۋ, كۇتۋ وڭاي ەمەس. سول كەزدەگى شاشقا تاعاتىن كەيبىر شولپىلاردىڭ سالماعى 2 كيلوعا دەيىن بولعان ەكەن. بۇل بىرىنشىدەن, شولپى تاققان كەزدە باستى ارتقا قاراي تارتىپ تۇرادى. ياعني, ايەلدىڭ كەۋدەسى كوتەرىڭكى, بويى تىك بولادى. سوسىن شولپىنىڭ سالماعى شاشقا ماسساج جاسايدى. ودان باسقا كۇمىس تەڭگەلەردى شاشباۋعا تاققان. نيكولاي پاتشانىڭ كەزىندە ءۇش تەڭگەگە ءبىر سيىر الۋعا بولادى ەكەن. ياعني, ءبىر شولپىنىڭ ءوزى ەكى سيىردىڭ قۇنى بولعان.
ەكى ساۋساققا بىردەي كىرەتىن كۇمىس جۇزىكتى «قۇداعي جۇزىك» دەيدى. بۇرىن قازاق بىرەۋدىڭ ەگەر قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ كەلەتىن بولسا «وندا مەن سەندەرگە قۇداعي بولىپ كەلە جاتىرمىن» دەپ بايبىشە وسى جۇزىكتى قولىنا تاعىپ بارادى ەكەن. «قۇداعي جۇزىكتى» كورگەن كەزدە اۋىلدىڭ ءبارى ونىڭ نە ماقساتپەن كەلە جاتقانىن بىردەن بىلگەن. سونداي-اق, كۇمىس بەلدىكتىڭ قالىڭ بولعانى ادامنىڭ دارەجەسىن بىلدىرەدى. بەلدىگىندەگى ويۋ-ورنەگىنە قاراپ, قاي جۇزدەن, قاي رۋدان ەكەنىن بىلگەن. كۇمىس بەلدىكتى قازاق قاتتى باعالاعان. ءتىپتى, قۇدا ءتۇسىپ كەلە جاتقان جىگىت قىزعا سىرعا ەمەس, ءبىرىنشى بەلدىك تاعادى ەكەن. كۇمىس بەلدىك تاعىلىپ بارىپ, سودان كەيىن قىزدى الىپ كەتەتىن بولعان.
...ارينە, ءوز تاريحىن بىلمەگەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى جوق. تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋعا ارنايى باعدارلاما بار. قازىر زەرگەرلىك بۇيىم كوپ, بىراق ءبارى شەتەلدەن اكەلىنەدى. جومارت قاسىمحان ۇلى اڭگىمە اراسىندا قازاقتىڭ زەرگەرى دەگەن ماماندىقتىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىن وكىنىشپەن ايتىپ قالدى. ءيا, شىنىندا قازاقتىڭ ءاربىر كونە بۇيىمىنان, اشەكەي زاتىنان, ونداعى ويۋ-ورنەگىنەن وتكەن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى بولجاۋعا بولادى ەمەس پە؟ وسى جاعىنان كەلگەندە زەرگەرلىك ماماندىقتى ءالى دە جانداندىرا ءتۇسۋ قاجەت-اۋ.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
ءتىپتى, مۇنى كەي ادامدار ەرىككەننىڭ ەرمەگى كورۋى مۇمكىن. بىراق, كوللەكتسيا جيناۋ دا ۇلكەن ىزدەنىستى, بەرىك شىدامدىلىقتى قاجەت ەتەتىن ونەردىڭ ءبىر تۇرىنە جاتاتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءبىز بۇعان بەلگىلى عالىم, جامبىل گۋمانيتارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى جومارت قوشقاروۆتىڭ قولىنداعى دۇنيەلەرمەن تانىسقان كەزدە كوز جەتكىزدىك.
جومارت قاسىمحان ۇلى كۇمىستەن جاسالعان وتە كونە اشەكەي بۇيىمداردى جيناۋمەن اينالىسادى. ارينە, بۇل وتە قىمبات دۇنيەلەر, بىراق ماسەلە ونىڭ باعاسىندا ەمەس. ماسەلە مۇنىڭ تاريحي مانىندە, وسى بۇيىمدار ارقىلى قازاقتىڭ تاريحىنا, وتكەنىنە, مادەنيەتىنە كوز جۇگىرتۋگە بولادى. قازاق مادەنيەتى ءوز تاريحىندا كوپ قۇندىلىقتارىن جوعالتىپ الدى. وتكەن عاسىردىڭ 1928-1930 جىلدارىنداعى كامپەسكە كەزىندە كوپتەگەن بايلار شەتەلگە قاشىپ, ءبىراز قۇندىلىعىمىز سولارمەن بىرگە كەتتى. 1932-1933 جىلدارعى اشتىقتا جارىم قاپ بيدايعا قوس ۋىس التىن-كۇمىس ساتىلىپ, تالان-تاراجعا ءتۇستى. ەڭ سوڭى 1960-1970 جىلدارى كوپ قۇندىلىقتارىمىزدى لەنينگرادتاعى ەرميتاجعا جيناپ اكەتتى. ەندەشە, جومارت قوشقاروۆتىڭ بۇل ەڭبەگى ۇلت ونەرىنە, تاريحىنا, مادەنيەتىنە دەگەن جاناشىرلىق دەپ باعالاۋ قاجەت.
– بۇل كوللەكتسيانى جيناعانىما 15 جىلدان استى, – دەيدى جومارت قاسىمحان ۇلى. – بالالىق شاعىم اجەمنىڭ قولىندا ءوتتى, 1998 جىلى اجەم قايتىس بولارىنىڭ الدىندا «كوزىمدەي قىلىپ ساقتارسىڭ» دەپ 17 بۇيىم تاستاپ كەتتى. سول كەزدەن باستاپ مەندە وسى كۇمىس بۇيىمدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. ءار بۇيىمنىڭ ءوز تاريحى بار. سودان ەل ارالاپ وسىنداي جادىگەرلەردى جيناي باستادىم. بۇگىنگى كۇنى مەنىڭ كوللەكتسيامدا 400-دەن استام بۇيىم بار. باياعىنىڭ بايلارى تۇرمىستىق زاتتاردى نەگىزىنەن كۇمىستەن جاساعان. كۇمىستىڭ وتە كەرەمەت قاسيەتى بار. ءتىپتى, كەيبىر كۇمىس ىدىستا تۇرعان تاعامعا ۋ دارىمايدى ەكەن. قازىر عوي التىنعا مالىنىپ جۇرگەنىمىز, ايتپەسە, بۇرىنعى قازاقتار التىننان گورى كۇمىسكە جاقىن بولعان. باياعىدا اپالارىمىز ايران ۇيىتقان كەزدە قولىنداعى كۇمىس بىلەزىكتەرىن شەشىپ, ايراننىڭ ىشىنە سالىپ جىبەرەتىنىن دە كوزىمىز كورگەن. ءسابي تۋىلعان كەزدە سۋعا كۇمىس تەڭگە تاستاپ شومىلدىرادى. بالانى سۇندەتكە وتىرعىزعان- دا «مۇسىلمان بولدى» دەپ كۇمىستەن ەر جاساتقان. كامەلەتتىك جاسقا كەلدى دەپ كۇمىس بەلدىك بەرگەن. جىگىت ۇيلەنگەن كەزدە نەكە قيار سۋىنا تاعى كۇمىس تيىن تاستاپ ىشكىزگەن. مەنىڭ كوللەكتسيامدا ەكى-ءۇش, تورتەۋ بولىپ قوسىلىپ تۇرعان بىلەزىكتەر بار. ارينە, بۇل بىلەزىكتەر اجىراتىلىپ, كادىمگى بىلەزىك بولادى. بۇرىنعى قازاقتار الىسقا بارىپ, بىلەزىكتى ءۇش-ءتورت قىزىنا بىردەن جاساتقان. سودان ءار قىزى كۇيەۋگە شىققان سايىن ءار بىلەزىكتى ءبولىپ بەرىپ وتىرعان. «ونەرجيەك» دەپ اتالاتىن بۇيىمعا ءۇش زات كىرەدى: ءبىرىنشىسى تىرناقتىڭ استىنداعى كىردى تازالايدى, ەكىنشىسى قۇلاق, ءۇشىنشىسى ءتىس تازالايدى. پيراميداعا ۇقسايتىن جۇزىكتى وتاۋ جۇزىگى دەيدى. وتاۋ جۇزىكتى نە ءۇشىن تاعادى؟ بارعان جەردە وتاۋىڭ بەرىك بولسىن, ءتورت بۇرىشى ءتورت قۇبىلاڭ تەڭ بولسىن دەگەندى بىلدىرەدى. بۇرىنعى قازاق ايەلدەرىنىڭ شاشى ۇزىن, قوس بۇرىمدى بولعان. ونداي شاشتىڭ ءوزىن قاراۋ, كۇتۋ وڭاي ەمەس. سول كەزدەگى شاشقا تاعاتىن كەيبىر شولپىلاردىڭ سالماعى 2 كيلوعا دەيىن بولعان ەكەن. بۇل بىرىنشىدەن, شولپى تاققان كەزدە باستى ارتقا قاراي تارتىپ تۇرادى. ياعني, ايەلدىڭ كەۋدەسى كوتەرىڭكى, بويى تىك بولادى. سوسىن شولپىنىڭ سالماعى شاشقا ماسساج جاسايدى. ودان باسقا كۇمىس تەڭگەلەردى شاشباۋعا تاققان. نيكولاي پاتشانىڭ كەزىندە ءۇش تەڭگەگە ءبىر سيىر الۋعا بولادى ەكەن. ياعني, ءبىر شولپىنىڭ ءوزى ەكى سيىردىڭ قۇنى بولعان.
ەكى ساۋساققا بىردەي كىرەتىن كۇمىس جۇزىكتى «قۇداعي جۇزىك» دەيدى. بۇرىن قازاق بىرەۋدىڭ ەگەر قىزىنا قۇدا ءتۇسىپ كەلەتىن بولسا «وندا مەن سەندەرگە قۇداعي بولىپ كەلە جاتىرمىن» دەپ بايبىشە وسى جۇزىكتى قولىنا تاعىپ بارادى ەكەن. «قۇداعي جۇزىكتى» كورگەن كەزدە اۋىلدىڭ ءبارى ونىڭ نە ماقساتپەن كەلە جاتقانىن بىردەن بىلگەن. سونداي-اق, كۇمىس بەلدىكتىڭ قالىڭ بولعانى ادامنىڭ دارەجەسىن بىلدىرەدى. بەلدىگىندەگى ويۋ-ورنەگىنە قاراپ, قاي جۇزدەن, قاي رۋدان ەكەنىن بىلگەن. كۇمىس بەلدىكتى قازاق قاتتى باعالاعان. ءتىپتى, قۇدا ءتۇسىپ كەلە جاتقان جىگىت قىزعا سىرعا ەمەس, ءبىرىنشى بەلدىك تاعادى ەكەن. كۇمىس بەلدىك تاعىلىپ بارىپ, سودان كەيىن قىزدى الىپ كەتەتىن بولعان.
...ارينە, ءوز تاريحىن بىلمەگەن مەملەكەتتىڭ بولاشاعى جوق. تاريحي قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاۋعا ارنايى باعدارلاما بار. قازىر زەرگەرلىك بۇيىم كوپ, بىراق ءبارى شەتەلدەن اكەلىنەدى. جومارت قاسىمحان ۇلى اڭگىمە اراسىندا قازاقتىڭ زەرگەرى دەگەن ماماندىقتىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىن وكىنىشپەن ايتىپ قالدى. ءيا, شىنىندا قازاقتىڭ ءاربىر كونە بۇيىمىنان, اشەكەي زاتىنان, ونداعى ويۋ-ورنەگىنەن وتكەن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى بولجاۋعا بولادى ەمەس پە؟ وسى جاعىنان كەلگەندە زەرگەرلىك ماماندىقتى ءالى دە جانداندىرا ءتۇسۋ قاجەت-اۋ.
ورالحان ءداۋىت,
«ەگەمەن قازاقستان».
جامبىل وبلىسى.
