قوعام دەرتىنە اينالعان ناشاقورلىق

تاۋەلدىلىك ءھام تاۋباعا كەلۋ

ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمە­تىندە وتكەن بريفينگتە ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل جانە الدىن الۋ شارالارى تالقىلاندى.

«قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى» باسقارما توراعاسىنىڭ مىن­دەتىن اتقارۋشى جانار قالماقوۆا­نىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدە 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانى مەن 2018 جىلدىڭ ماۋسىمى ارالىعىندا جاستار اراسىندا ەسىرتكىنى قولدانۋ جونىندەگى ۇلتتىق زەرتتەۋ (ESPAD) جۇرگىزىلگەن. زەرتتەۋدىڭ نە­گىزگى ماقساتى – تۇتىنۋدىڭ كليني­كا­­­­لىق, الەۋمەتتىك-ەپيدەميالىق سەبەپ­تە­رىن انىق­تاۋ جانە 13-18 جاس اراسىندا ەسىرتكى زاتتارىن قولدانۋدىڭ تارالۋىن زەرتتەۋ. زەرتتەۋ جۇمىستارى مەكتەپتەر مەن ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋشىلا­رىن, ياعني 13-18 جاس ارالىعىنداعى قىز بەن جىگىتتى (9111 بالا) قامتىعان. وعان سايكەس پسيحواكتيۆتى زاتقا تاۋەلدى بولىپ تىركەلگەندەردىڭ ەڭ جاسى 13-تە بولسا, ەسىرتكىنىڭ ءدامىن العاش رەت تاتىپ كورگەن بالانىڭ جاسى 11-دە ەكەنى انىق­تالىپتى. «دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيس­تر­لىگى, قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلت­تىق ورتالىعى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەسىرتكى تۇتىنۋدىڭ الدىن الۋ, جاستار اراسىندا سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ باعىتىندا جۇيە­لى جۇمىستاردى جالعاستىرۋدا», دەدى ج.قالماقوۆا.

ارينە, ەشبىر ورگان «قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرمىز» دەپ ايتا قويماس. انىعى سول, سوڭعى ۋاقىتتا كامەلەتكە تول­ماعان­دار اراسىندا ناشاقورلىقتىڭ كۇرت وسكەنى بايقالادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى رەسپۋبليكالىق پسيحيكا­لىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالى­عىنىڭ باس ديرەكتورى قۋانىش التىنبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, جاعىمسىز كورسەتكىشتىڭ سەبەبى كوپ.

– جاسوسپىرىمدەر مەن جاستاردىڭ ەسىرتكىنىڭ دەنساۋلىققا زياندى اسەرى تۋرالى حاباردار بولماۋى, سينتەتيكالىق قۇرالداردىڭ قولجەتىمدىلىگى جاع­داي­دى ۋشىقتىرۋدا. بۇل رەتتە جاسوس­پى­رىمدەر مەن جاستار اراسىندا ەسىرتكى قۇ­رال­دارىن قولدانۋدىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالعان. بىرىن­شىدەن, ءاربىر پسيحيكالىق دەنساۋلىق ور­تالىعىندا سەنىم تەلەفوندارى, ونلاين پسيحوتەراپيالىق جانە پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋ بويىنشا اقپاراتتىق رەسۋرستار جۇمىس ىستەيدى, وندا بىلىكتى ماماندار كەڭەس بەرەدى.

قازىرگى ۋاقىتتا مەديتسينالىق-الەۋ­­مەتتىك كومەككە مۇقتاج حالىققا بىر­ىڭعاي Call-ورتالىق ارقىلى حالىققا كونسۋلتاتيۆتىك, پسيحولوگيالىق قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن پسيحيكالىق دەنساۋلىق قىزمەتىنىڭ بايلانىس ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزۋدە. اتالعان ورتا­لىق ەلدىڭ بارلىق پسيحيكالىق دەنساۋ­لىق ورتالىقتارىن بىرىكتىرەتىن بولادى. وڭىرلىك پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتا­لىقتارىندا ەسىرتكىگە تاۋەلدى پا­تسيەنت­تەردى مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك وڭال­تۋدىڭ ءۇش كەزەڭدىك باعدارلاماسى بار بولىمشەلەردى كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. وندا ەسىرتكىگە فيزيكا­لىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا, الەۋمەتتىك داعدىلاردى قالپىنا كەلتىرۋگە, سون­داي-اق ەسىرتكىنى قايتا پايدالانۋعا تو­زىم­­دىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن جەكە قاسيەت­­تەردى دامىتۋعا باعىتتالعان مەدي­تسي­نالىق جانە الەۋمەتتىك ءىس-شارالار ۇيىم­داستىرىلادى. بۇل بولىمشەلەردە وزدەرى تاۋەلدى بولعان جانە ءوز تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, پاتسيەنتتەردىڭ ساۋى­عۋىنا كومەكتەسەتىن ادامدار جۇمىس ىستەي­تىنىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇگىندە ءۇش كە­زەڭ­دى وڭالتۋ 7 وڭىردە جۇمىس ىستەيدى: اقمولا, قوستاناي, پاۆلودار, تۇركىستان, اقتوبە وبلىستارىندا جانە نۇر-سۇلتان, شىمكەنت قالالارىندا. قازان ايىندا ءبولىم سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعىندا اشىلادى, – دەيدى قۋانىش التىنبەكوۆ.

بۇدان بولەك, ەلىمىزدە 10-24 جاس ارا­لى­عىنداعى جاسوسپىرىمدەر مەن جاس­تارعا مەديكو-پسيحوالەۋمەتتىك كومەك كور­سەتەتىن جاستار دەنساۋلىق ورتالىق­تارىنىڭ جەلىسى اشىلعان. مۇندا جاس­­تار ەسىرتكى زاتتارىن عانا ەمەس, تە­مە­كى شەگۋدىڭ, الكوگولدى تۇتىنۋدىڭ پروفيلاكتيكاسى بويىنشا كەڭەس الا الادى. بۇگىنگى تاڭدا وبلىستاردىڭ جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا 182 جاستار دەنساۋلىق ورتالىعى جۇمىس ىستەپ تۇر. وندا جەدەل جەلى ىسكە قوسىلعان, ەسىرتكى زاتتا­رىن, الكوگولدى نەمەسە تەمەكىنى قول­دانا باستاعان جاسوسپىرىمدەر مەن جاس­تارعا تاۋلىك بويى پسيحولوگيالىق قول­داۋ كورسەتىلەدى. سونداي-اق جاستار دەن­ساۋلىق ورتالىقتارىنىڭ پسيحولوگتەرى موتيۆاتسيالىق كەڭەس بەرەدى, ياعني ءالى تاۋەلدىلىگى جوق جاسوسپىرىمدەرمەن ترەنينگتەر وتكىزەدى.

جارناما جاساۋ دا جارعا جىعادى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىلعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, بۇل تۋرا­لى جىل سايىنعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا جەكە توقتالادى. بۇل ماسە­لە ۇكىمەتتىڭ ءاردايىم باقىلاۋىندا. ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ارنايى جول كارتاسى دا قابىلدانعان. قوعامنىڭ دەرتىنە اينالعان تۇيتكىل بي­لىكتىڭ زاڭ شىعارۋشى تارماعى تاراپى­نان دا نازاردان تىس قالعان جوق, كوپتە­گەن دەپۋتاتتىق ساۋال جولدانىپ, بىر­قا­تار زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلدى.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەسىرتكى قىل­مىسىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەن­تى­نىڭ باسقارما باستىعى باقىتجان ءامىر­حانوۆتىڭ مالىمەتىنشە, جىل باسى­نان بەرى زاڭسىز ەسىرتكى اينالىمىنا قا­تىس­تى 1 700-گە جۋىق قىلمىس تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە وتكىزۋ فاكتىلەرى 1 055, اسا ءىرى مولشەردە ساقتاۋ فاكتىلەرى – 262. تاركىلەنگەن سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ جالپى سالماعى – شامامەن 333 كيلو. جالپى ەسىرتكىنىڭ سالماعى – 4 توننادان استام.

– قازاقستانعا سينتەتيكالىق ەسىرت­كىنىڭ تۇرلەرى 2015 جىلدان باستاپ كەلە باس­تادى. سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ تارالۋىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالاردىڭ ناتيجەسىندە 2017 جىلى 6 كيلو ەسىرتكى تاركىلەنسە, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 140 كيلوعا جەتتى. ىشكى ىستەر ورگاندارى جىل باسىنان بەرى 87 كيلو سينتەتيكالىق ەسىرتكىنى تاركىلەدى, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 ەسەگە كوپ. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ەكى ەلدىڭ اۋماعىندا سينتەتيكالىق ەسىرتكىلەردى جەتكىزۋدىڭ ترانسۇلتتىق ارناسىنا توسقاۋىل قويۋ بويىنشا ارنايى وپەراتسيانى اياق­تادى. بۇل ءىس-شارا وتكەن جىلدىڭ سوڭى­نان وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىنا دەيىن وتكىزىلدى. ءبىر مەزگىلدە جۇرگىزىلگەن ءىس-شارا­لاردىڭ ناتيجەسىندە ومبى مەن تاراز­دا سينتەتيكالىق ەسىرتكىنىڭ نەگىزگى جونەلتۋشىسى جانە قازاقستاندا ولاردى قابىلداپ الۋشى ۇستالدى. 260-قا جۋىق سينتەتيكالىق ەسىرتكى تاركىلەندى. ونىڭ جالپى سوماسى 9,5 ملن اقش دوللارىنا تەڭ. ال دوزامەن ايتساق, ميلليوننان اسىپ كەتەدى. وپەراتسيا كەزىندە 13 ادام ۇستالدى, تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر, – دەيدى باقىتجان ءامىرحانوۆ.

ارينە, كەسەلدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن زاڭ­دى كۇشەيتۋ ماڭىزدى. وسى رەتتە سوڭعى بىرنەشە جىلدا ۇلتتىق زاڭناما ايتارلىقتاي پىسىقتالعان. اتاپ ايتساق, 2019 جىلى نارىقتا پايدا بولىپ جاتقان ەسىرتكىلەر ءتىزىمى زاڭمەن ەمەس, قاۋلىمەن بەكىتىلەتىن بولدى. جالپى تىزىمگە ەسىرتكىنىڭ 117 ءتۇرى ەندى. بۇرىن ينتەرنەت رەسۋرستار ارقىلى ساتۋ تارماعى بولماعان. وسىعان وراي, قىلمىستىق كودەكستىڭ 297-باپتىڭ 3-تارماعىنىڭ 5-بولىگىنە وزگەرىس ەنگىزىلدى. ەسىرتكىنى جارنامالاپ, ناسيحاتتاعانى ءۇشىن دە جازا تاعايىندالعان. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى ىشكى ىستەر ورگاندارى 150 فاكتىنى تىركەگەن. ونىڭ 79-ى جارناما بويىنشا 153-ءى ينتەرنەت ارقىلى ساتۋ دەرەگى.

جاسىراتىنى جوق, جاسوسپىرىمدەر ءپىر تۇتاتىن رەپ انشىلەرىنىڭ ماتىندەرىن­دە ەسىرت­كى جايلى ءسوز كوپ كەزدەسەدى. ەسىرت­كى­نىڭ ءتۇرى تىلگە تيەك ەتىلەتىنى بىلاي تۇر­سىن, ونى قالاي قولداناتىنى جايلى جا­ريا قىلاتىن انشىسىماقتار از ەمەس. باقىت­جان ءامىرحانوۆ ونداي فاكتىلەر تىركەلسە, انشىلەر جازاسىز قالمايتىنىن جەتكىزدى.

– وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن اسا قاۋىپتى زاتتار­دىڭ «كريمينالدىق» مولشەرى ازايتىلدى. وعان سايكەس مەفەدرون, پيروۆالەرون جانە سول سياقتى زاتتار 3 گرامنان 1 گرامعا دەيىن, سينتەتيكالىق كاننابينويدتار 50 گرامنان 1 گرامعا دەيىن تومەندەتىلدى. ياعني ەندىگى جەردە 1 گرامم زياندى زاتتى الىپ ءجۇرۋدىڭ ءوزى اۋىر قىلمىس بولىپ تابىلادى. تيىسىنشە, ولاردى وتكىزۋ ماقساتىنسىز زاڭسىز ساقتاعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلدى. ەندى ساتۋ ماقساتىنسىز ساقتاعانى ءۇشىن مۇنداي زاتتاردىڭ 1 گرامىنان باستاپ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋىندايدى, – دەيدى ب.ءامىرحانوۆ.

قۇرامىندا ەسىرتكى بار وسىمدىكتەردى وسىرۋمەن اينالىساتىن پىسىقايلار از ەمەس. «قۋاتى كۇشتى» وسىمدىكتى باپتاۋ كوبىنە قىزىلوردا وبلىسىندا ىڭعايلى ەكەن. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە ساباعى ءتورت مەترگە دەيىن جەتەتىن ءۇندى ماريحۋاناسىنىڭ بۇكىل تۇرلەرى وسىرىلەتىن كورىنەدى. مۇنداي القاپتاردى باپتاۋ ءۇشىن «جۇمىسشىلار» مامىر-قازان ايلارى ارالىعىندا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتەتىن كورىنەدى. ىنگە تىعىلعان سۋىر سياقتى قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك قورىن جەتكىزىپ الىپ, الاڭسىز ىسكە كىرىسەدى ەكەن. قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى جىل سايىن 60-قا جۋىق سۋار­­مالى پلانتاتسيانى انىقتايتىنىن جەتكىزدى. ارنايى وپەراتسيالار جىل سا­يىن وتكىزىلەدى. اتاپ ايتساق, «قارا­سورا» ءىس-شاراسى 1 ماۋسىمنان 30 قازانعا ­دە­يىن ۇيىمداستىرىلادى. بۇل ىسكە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتى, قورعانىس مينيسترلىگى, «عارىش ساپارى» اق ماماندارى جۇمىلدىرى­لىپ, بىرلەسكەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە ءىرى قىلمىستاردىڭ بەتى اشىلۋدا.

ماماندار ناشاقورلىق دياگنوزىمەن ديناميكالىق باقىلاۋدا تۇرعان ادامدار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ جاتقانىن ايتادى. بىراق, بۇل – ەسەپتە تۇرعان ازاماتتاردىڭ «ۇلەسى». شىن مانىندە, اتا-انالار بالالارىن مەملەكەتتىك ەمدەۋ ورتالىقتارىنا اپارۋعا ق ۇلىقسىز كورىنەدى. ءتىپتى بالاسىنىڭ ناشاقور ەكە­نىن مويىنداعىسى دا كەلمەيدى. ەسەپكە تۇرسا, ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابا الماي, قوعامنان شەتتەتىلەدى دەپ ويلايدى. ءسوي­تىپ, جەكە ەمدەۋ ورتالىقتارىن جاعالاپ جۇرەدى ەكەن. ەلىمىزدە ەسىرتكىگە قاتىستى احۋال وسىنداي...