كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قورلارىندا باسقارۋ قۇجاتتاماسىمەن قاتار پارتيالىق نومەنكلاتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ, ونەر, مادەنيەت جانە عىلىم وكىلدەرىنىڭ جەكە ىستەرىن قامتيتىن جەكە قۇرام بويىنشا قۇجاتتاردىڭ بىرەگەي توپتاماسى ساقتاۋلى. بۇل قۇجاتتاردىڭ ىشىندە قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىنان شىققان جۋرناليست, پاۆلودار وبلىسىنداعى العاشقى مۇعالىم قىزداردىڭ ءبىرى, دارىندى اۋدارماشى, حالىق اقىنى ءابۋ سارسەنباەۆتىڭ مۋزاسى ءلازيزا (ليازيزا) مەشىتبايقىزى سەرعازينانىڭ (1902–1982) ءوز قولىمەن جازىلعان ءومىربايانى بار. 1937 جىلعى 28 قاراشادا تولتىرىلعان ءومىربايان ل.سەرعازينانىڭ جەكە ىسىندە ساقتاۋلى, قۇجات قازاق (لاتىن قارپى) جانە ورىس تىلدەرىندە بىرنەشە نۇسقادا جازىلعان. ل.سەرعازينانىڭ ماسكەۋدەگى رەداكتورلار كۋرستارىنا جىبەرۋ تۋرالى ءوتىنىشى, كادرلىق ەسەپ بويىنشا جەكە پاراقتارى دا وسىندا جيناقتالعان. ونىڭ پارتيالىق-كوپشىلىك ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن بريگادانىڭ قۇرامىندا بولعانى, ماركسيزم-لەنينيزم ەڭبەكتەرىن اۋداراتىن رەداكتورلار كۋرسىنا جىبەرىلگەنى, «ستالين جولى» گازەتىنە جاۋاپتى قىزمەتكە تاعايىندالعانى تۋرالى باسقارۋشى ورگاننىڭ شەشىمدەرى, 1933 جىلى ونىڭ ماسەلەسىن دەربەس قاراعان تەرگەۋ ءىسى تۋرالى دا ارحيۆ قۇجاتتارى ساقتالعان.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندەگى («سوتسياليستىك قازاقستان» اتاۋىمەن شىعىپ تۇرعان كەزدە) دەرەككوزدەر ل.سەرعازينانىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنەن سىر شەرتەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنىڭ بۇيرىقتار كىتابىندا 1944 جىلعى 15 جەلتوقساندا رەداكتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىق ەڭبەكاقىسىنىڭ بەلگىلەنۋى تۋرالى بۇيرىقتا حات ءبولىمىنىڭ باستىعى رەتىندە ل.سەرعازينا كورسەتىلگەن. گازەت رەداكتسياسىنىڭ پارتيا جينالىستارىنىڭ وندىرىستىك ماسەلەلەر قارالعان ماجىلىستەردىڭ حاتتامالارى كورسەتكەندەي, ءبولىم باستىعى, پارتيا مۇشەسى رەتىندە ل.سەرعازينا مەكەمەنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەنە قاتىسقان. جۇمىس بارىسىندا تۋىنداعان كۇرمەۋلى ماسەلەلەر مەن ولاردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرۋ تۋرالى ءوز پىكىرىن ءجيى ءبىلدىرىپ وتىرادى. گازەت رەداكتسياسىنىڭ جانىنداعى باستاۋىش پارتيا ۇيىمى كوممۋنيستەرىنىڭ 1946 جىلعى 15 قازان – 30 جەلتوقسان ارالىعىنداعى جالپى جيىلىستارىنىڭ توراعاسى رەتىندە قول قويعان حاتتامالار بار.
ءلازيزا مەشىتبايقىزىنىڭ 1937 جىلى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قىزىپ تۇرعان شاعىندا ءوزىنىڭ ءومىربايانىندا «اكەم باي, قاجى» دەپ كورسەتۋدەن جاسقانباعان, ءوز اكەسىنەن باس تارتپاعان ەرلىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. قۇجات ءماتىنى بىلاي: «مەن 1902 جىلى پاۆلودار وبلىسىندا دۇنيەگە كەلدىم. اكەم باي, قاجى بولعان. ونىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى بولمادى. سوتتالمادى, جاۋاپقا تارتىلمادى. 1929 جىلى 79 جاسىندا قايتىس بولدى. قازىر 1915 جىلى تۋعان ءىنىم بار. ودان باسقا مەنىڭ تۋىستارىم جوق. انام دا جوق. تۋىستارىم اق اسكەر قاتارىندا قىزمەت ەتپەگەن, شەتەلدە بولعانىم جوق.
1920 جىلعا دەيىن اۋىلدىق مەكتەپتىڭ 3 سىنىبىن ءبىتىردىم. 1921-1922 جج. پاۆلودار قالاسىنداعى 8 ايلىق مۇعالىمدەر دايارلايتىن كۋرستاردا وقىدىم, بىراق انام قايتىس بولعاندىقتان وقۋدى اياقتاۋعا ۇلگەرمەدىم. 1923 جىلى تۇرمىسقا شىعىپ, 1926 جىلعا دەيىن ءۇي شارۋاسىمەن اينالىستىم. 1926 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 1,5 ايلىق مۇعالىمدەر كۋرسىندا وقىپ, وقىتۋشى بولدىم. 1930 جىلى كۇيەۋىمنىڭ الماتىعا اۋىسۋىنا بايلانىستى قونىس اۋداردىق. 1930 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن جۇمىس ىستەمەدىم, تامىز ايىنان باستاپ كومۆۋزدىڭ (1920-1930 جىلدارداعى كسرو-داعى جوعارى پارتيا وقۋ ورىندارى. – اۆت.) دايىندىق كۋرستارىنا ءتۇسىپ, ونى 1933 جىلى ءبىتىردىم.
رەۆوليۋتسيالىق شارالارعا قاتىسقان جوقپىن. كەمە قاتىناسى مەكەمەسىنىڭ پاۆلودار قالالىق جۇك تاسىمالى ءبولىمىنىڭ پارتيالىق ياچەيكاسىندا پارتيا قاتارىنا قابىلداندىم. پاۆلودار اۋداندىق پارتيا كوميتەتى بەكىتكەن. پارتيادان شىعارىلعان ەمەسپىن. باسقا پارتيالاردىڭ نەمەسە توپتاردىڭ مۇشەسى ەمەسپىن.
1926 جىلدان قوعامدىق جۇمىستارعا قاتىستىم. 1926–1930 جىلدارى مۇعالىم بولدىم. كومۆۋزدى بىتىرگەننەن كەيىن الماتى وبلىستىق «ستالين جولى» گازەتىندە قىزمەت ەتتىم, قازىر مەن جاۋاپتى حاتشىمىن.
ماراپاتتالماعانمىن. 1936 جىلى «ستالين جولى» گازەتى پارتيا ۇيىمىنان ستالين وبلىستىق پارتيا كونفەرەنتسياسىنا دەلەگات بولدىم. مەن سوتتالماعانمىن. اسكەردە بولعان جوقپىن.
كۇيەۋىم سارسەنباەۆ ابۋعالي, باتىس قازاقستان وبلىسى تەڭىز اۋدانىنىڭ ازاماتى, بالىقشىنىڭ بالاسى. تۋعان جەرىندە بالىق شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ءبىر اعاسى بار. جولداسىم – پارتيا مۇشەسى, قازىر «قازاقستان» باسپاسىنىڭ جول-وندىرىستىك ءبولىمىنىڭ رەداكتورى. وتباسىمىزدا
3 بالامىز بار. «ستالين جولى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ەتكەنىمە 4 جىلدان استى. جۇمىس جاقسى, بىراق ءبىر جەردە جۇمىس ىستەگەنىمە 4 جىل بولعاندىقتان باسقا جۇمىسقا اۋىسقىم كەلەدى». قولى: سەرعازينا.
ءلازيزا سەرعازينا 1902 جىلى پاۆلودار وبلىسى, اقسۋ اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ تۋعان جىلىنا قاتىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزىقتى دەرەكتەر جاريالانعان. كەي دەرەكتەردە, شىن مانىندە, 1908 جىلى تۋعان, وقۋعا جاسى جەتپەگەن سوڭ جىل قوسىپ الۋىنا تۋرا كەلگەن دەپ ايتىلادى. اكەسى ولكەنىڭ بەدەلدى, اعارتۋشى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان قىزىنا جاقسى تاربيە مەن ءبىلىم بەرۋگە تىرىستى. ءلازيزا مەشىتبايقىزى بەس جاسىنان باستاپ ءوز اكەسىنىڭ ارالاس مەدرەسەسىندە وقىپ, كەيىن سول مەدرەسەدە اشىلعان كەڭەس مەكتەبىن 1922 جىلى وزات باعامەن ءبىتىرىپتى. وزىمەن قاتارلاس بىتىرگەن ۇل-قىزدارمەن كەرەكۋگە اتتانعىسى كەلگەن ونى جاسى جەتپەگەندىكتەن اكەسى الىپ قالعان ەكەن. اعايىن تۋىسىنىڭ ۇلى ءلازيزانىڭ شىرىلداپ جىلاپ قالعانىن كورىپ اياعاندىقتان, «مەشىتباي مولدا قىزىن وقۋعا جىبەرمەي, ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعىن جاساپ وتىر» دەپ ارىز جازىپتى. وسى ارىزدىڭ سالدارىنان وبلىستان ەكى ميليتسيا كەلىپ «كەڭەستىك بيلىكتىڭ ساياساتىنا قارسى شىعىپ, قىزىڭىزدى وقۋعا جىبەرمەي وتىرسىز, ءسىزدى قاماۋعا الامىز», دەپ ەسكەرتەدى. اكەسى مەن قىزىنىڭ كوزدەرى شاراداي بولىپ, ءبىر-بىرىنە قاراسادى. قىز «مەن جازبادىم», دەپ جىلايدى, اكەسى «مەنىڭ وزىمە نەگە ايتپادىڭ, ءوزىم-اق جىبەرەتىن ەدىم عوي», دەپ رەنجيدى. اقىرىندا قىزدى اناسىمەن بىرگە وبلىس ورتالىعىنا وقۋعا جىبەرەدى. وقۋىن وقىپ, الاڭسىز جۇرگەن كەزىندە, ءبىلىم ساپاسىن تەكسەرە كەلگەن وبلىستىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزدىڭ جاسى كامەلەتكە تولماعاندىقتان وقۋدان شىعارىپ, اۋىلىنا قايتارۋ كەرەك دەپ شەشىم شىعارماقشى بولادى. ءلازيزا اتىپ تۇرىپ: «وزدەرىڭىز حات جىبەرىپ, اكەمدى قاماتامىن دەپ قورقىتىپ, ەندى مەنى نە دەپ قايتاراسىزدار, مەن قايتپايمىن», دەپ بۇلقان-تالقانى بولادى. ء«وزىڭ حات جازدىڭ عوي, وقۋعا اكەم جىبەرمەي جاتىر دەگەن بولاتىنسىڭ», دەگەن اڭگىمە تاعى قايتالانادى. سول جەردە وقىتۋشىسى دا ارا ءتۇسىپ, ء«وزى كىشكەنتاي بولعانىمەن, ەڭ وزات وقۋشىمىز, قايتارماي-اق قويايىق», دەگەن ءوتىنىش جاسايدى. جاسى 14-كە ەندى تولعان قىزدى ساباقتا قالاي قالدىرارىن بىلمەگەن باسشىلىق, ونىڭ جاسىن ۇلعايتىپ كورسەتۋگە شەشىم قابىلدايدى. سولايشا ءلازيزا 1902 جىلى تۋعان بولىپ شىعا كەلەدى. بىراق ءبارى-ءبىر سونشا اۋرە-سارساڭمەن كەلگەن وقۋىن اياقتاپ ۇلگەرە المايدى, ەلدى جايلاعان سۇزەكتىڭ كەسىرىنەن وقۋ توقتاتىلادى, قىز ەلگە اتا-اناسىنىڭ باۋىرىنا ورالادى.
فيلولوگ-جۋرناليست اتانعان ءلازيزانىڭ ەڭبەكتەرى 1940 جىلداردىڭ باسىندا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جارىق كوردى, كەيىن وتباسى ماسەلەلەرىن, ايەلدەردىڭ قوعامداعى ءرولىن كورسەتەتىن «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى بولدى. زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە قاراعاندا, باسىلىم بەتتەرىندە الەۋمەتتىك, وتباسىلىق-تۇرمىستىق قارىم-قاتىناس سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى, ايەل تەڭسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ باتىل كوتەرگەن ءلازيزا. ونىڭ جارقىن ماقالالارى ارقاشان وقىرماندار اراسىندا رەزونانس تۋدىردى.
ءلازيزا قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى ءابۋ سارسەنباەۆقا تۇرمىسقا شىققان. ەكەۋى بىرگە ۇزاق جىل باقىتتى ءومىر ءسۇردى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ءارحيۆى ءلازيزا سەرعازينانىڭ ءومىر دەرەگىن قامتيتىن قۇجاتتىق جيناقتار شىعاردى. سونىڭ ىشىندە ارحيۆ قورلارىندا ساقتالعان جەكە ىستەردىڭ قۇرامىنداعى ءومىربايانداردى فاكتولوگيالىق ماتەريال رەتىندە ۇسىنعان جيناقتى اتاپ ءوتۋ قاجەت. جيناقتى قۇراستىرۋشىلار ونىڭ ءومىربايانىنا قاتىستى بىرنەشە تۇسىنىكتەمە بەردى: «وقىپ جۇرگەندە ل.سەرعازينانى مولدانىڭ قىزى دەپ وقۋدان شىعارۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىلدى», «كەيىن 25 جىل بويىنا «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى بولىپ جۇمىس ىستەدى». «اۋدارماشى, قازاقتىڭ حالىق جازۋشىسى ءا.سارسەنباەۆ 1986 جىلى ل.سەرعازينا قايتىس بولعاننان كەيىن «تۇنگى جىلاندار بي» كىتابىندا ازيا جانە افريكا جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنان جاسالعان اۋدارمالارىن جاريالادى».
ل.سەرعازينا تۋرالى مالىمەتتەر سول جىلدارداعى رەپرەسسيالىق مەحانيزمدى كورسەتەتىن پارتيالىق حاتتامالاردا دا بار. ايىپتاۋلار – تۇرمىستىق ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردان باستاپ, الەۋمەتتىك شىعۋ تەگىن جاسىرۋعا دەيىن, باسقا دا پارتيالىق ءتارتىپتى بۇزۋ – بارلىعى پارتيا ورگاندارىنىڭ قاراۋ وبەكتىسىنە اينالدى. ەگەر 1920 جىلدارى مۇنداي «تەرىس ارەكەتتەر» ءۇشىن سوگىس تۇرىندەگى سالىستىرمالى تۇردە «جەڭىل» جازالار بولسا, 1937–1938 جىلدارى ولار دا پارتيالىق تەرگەۋ, ودان كەيىن قىلمىستىق ىستەرگە نەگىز بولدى. تەرگەۋگە الىنعانداردىڭ كوپشىلىگى تۇرمەگە قامالۋمەن قاتار, ءولىم جازاسىنا دا كەسىلدى.
پارتيا حاتتامالارىنان بەلگىلىسى: ءلازيزا سەرعازينانىڭ پارتياعا مۇشەلىككە ءوتۋ ماسەلەسى بويىنشا ءوتىنىشىنىڭ قارالعانى تۋرالى مالىمەتتەر. اتالعان قۇجاتتا ونىڭ اكەسى باي-قاجى جانە مايدانداس جولداستارىنا جىر ارناعان بەلسەندى الاشوردا مۇشەسى بولعانى تۋرالى دەرەك بەرىلدى.
تۋعان اكەسىمەن بايلانىس جاساۋى بىرنەشە رەت پارتيالىق جازاعا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولدى. ونىڭ ىشىندە 1929 جىلى سەرعازينانىڭ بۇل «ادەپسىز ارەكەتى» ەسكە تۇسەدى: «حالىق جاۋلارىمەن بايلانىسى بار» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, الماتى قالاسى فرۋنزە اۋداندىق كوميتەتىنىڭ پارتيا كوميتەتى ونى پارتيادان شىعارۋعا شەشىم قابىلدايدى. اراعا 10 جىل سالىپ, 1939 جىلدىڭ مامىرىندا قالالىق پارتيا كوميتەتى اۋداندىق كوميتەتتىڭ شەشىمىن جويىپ, ول پارتيا قاتارىندا قالدىرىلدى. بۇعان قۋعىن-سۇرگىن تولقىنى باسەڭدەي باستاعانى سەبەپ بولسا كەرەك.
جەكە ارحيۆ قورلارىنا قايتا ورالساق, كسرو ىدىراعاننان كەيىن زەرتتەۋشىلەر بەلگىلى تۇلعالاردىڭ «بيلىككە حاتتارىن» (پارتيا, مەملەكەت ورگاندارىنىڭ اتىنا, گازەتتەرگە جازىلعان وتىنىشتەر, سۇرانىمدار جانە باسقا دا قۇجاتتار) اتاپ كورسەتەدى. «بيلىك اتىنا جازىلعان حاتتار» سياقتى تاريحي دەرەككوزدىڭ شەتەلدە انالوگى بولۋى ەكىتالاي, بىراق ولاردىڭ كەڭەس قوعامى ءومىرىنىڭ ءارتۇرلى اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋ تۇرعىسىنان ءبىز ءۇشىن ماڭىزى وتە زور.
بۇگىندە ۇيالى تەلەفوندار, ەلەكتروندى پوشتا, ونلاين فورۋمدار ارقىلى بايلانىس قولجازبا حاتتار الماسۋ ءتاسىلىن ىعىستىرىپ شىعاردى. ەپيستوليارلىق دەرەككوزدەر ءۇشىن تاريحي جاعدايلار وتكەننىڭ ەنشىسىندە, سوندىقتان ارحيۆتەردەگى ساقتاۋلى تۇرعان جەكە تەكتى قۇجاتتار ەرەكشە ءمان مەن قۇندىلىققا يە دەرەككوز رەتىندە قالا بەرمەك.
ءاليا سۇلەيمەنوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
