قازاقتىڭ گرەك كەلىنى

توتەنشە جاعدايلار سالاسىنىڭ ارداگەرى ۇلى وتان سوعىسى قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن جالماپ, قانشاما وتباسىنىڭ ويرانىن شىعارىپ كەتكەنىن بۇرىنعى كونەكوز قاريالاردان ەستىپ وتىراتىنبىز. سوعىستىڭ قان مايدانىنا رەسەيدىڭ قول استىنداعى بارلىق رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتارى مەن ۇلىستارى ءبىر كىسىدەي جۇمىلدىرىلعان بولاتىن. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننان كەتكەن ازاماتتاردىڭ سانىندا دا ەسەپ جوق. ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان نەمەسە تىلدا ەڭبەك ەتكەن ازاماتتار قىزىلوردا وبلىسىندا دا از ەمەس. ونىڭ ىشىندە توتەنشە جاعدايلار سالاسىندا جۇمىس جاساعاندارى دا بولعان. وسى تۇستا سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىن ارداقتاۋ, كەيىنگى بۋىنعا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ءىس-شارالار مەن ناسيحاتتىق جۇمىستار ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. مۇنداعى باستى ماقسات قارت ارداگەرلەرىمىزگە قۇرمەت كورسەتۋ, قازاقستاندىقتاردىڭ بويىندا اعا بۋىننىڭ اسكەري ەرلىكتەرى ءۇشىن ماقتانىشىن تۋدىرۋ, جاستاردىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىمدەرىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلدى. بۇل شارا بولاشاقتا دا جالعاسىن تابا بەرمەك. سوعىسقا اتتانىپ, ەلىن قورعاعان حالقىمىزدىڭ باتىر ۇلدارى مەن قىزدارىن ەستە ساقتاۋعا, ەرلىكتەرىن ۇلگى تۇتۋ بارىمىزگە ورتاق پارىز. بۇل ولاردىڭ جانقيارلىق كۇرەسى مەن جەڭىسى ءۇشىن, ولاردىڭ بىزدەرگە بەيبىت ءومىردى قامتاماسىز ەتكەندەرى ءۇشىن كورسەتىلگەن قۇرمەت. قىزىلوردالىق توتەنشە جاعداي سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن تىل ارداگەرىنىڭ ءبىرى ول - پ.پ.كافاتاريدي. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تىل ارداگەرى رەتىندە پەنەلوپا پانايوتوۆنانىڭ ۇيىنە بارىپ, تۇراقتى حال-جاعدايىن ءبىلىپ وتىرۋدى قازاقستان توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ /بۇرىنعى «قىزىلوردا وبلىستىق تجد جانىنداعى ارداگەرلەر كەڭەسى» قوعامدىق بىرلەستىگى/ توراعاسى تۇڭعىشباي بوتاباەۆ تا نازاردان تىس قالدىرماي كەلەدى. پولينا اجەيگە كەلسەك, دالىرەك ايتقاندا, پەنەلوپا كافاتاريدي پانايوتوۆنا – 1927 جىلعى 17 قاراشادا  رەسەي فەدەراتسياسى ابحازيا رەسپۋبليكاسى  سۋحۋمي قالاسىندا تۋعان. «اكەمنىڭ اتى-ءجونى پانايوت يۆانوۆيچ كافاتاريدي, انامنىڭ ەسىمى ەلەنا كافاتاريدي, - دەيدى اجەي اڭگىمە بارىسىندا. - ءوزىمىز گرەك بولعاندىقتان, اتا-بابامىزدىڭ قاي جەردەن كوشىپ كەلگەنىنەن حابارسىزبىن, كوزىمدى اشقالى بەرى رەسەيدىڭ سۋحۋمي قالاسىندا بويجەتتىك, ەكى ءسىڭىلىم بار ەدى, كەيىن ءبىرى قازا بولدى, ءبىرى - ماريا ءسىڭىلىم قازىرگى كۇنى گرەكياعا كوشىپ كەتتى. ونىڭ ءبىر ۇلى بار, كەلىنىمىز قازاق - ميرا ولار دا اتا-ەنەسىمەن بىرگە گرەكيادا تۇرادى. اتا-انادان بىرگە تۋعان انەستي ەسىمدى اعام بولاتىن, حاركوۆ قالاسىنان مايدانعا كەتىپ, ورالعان جوق. وسى ءبىر وقيعا سەبەپكەر بولدى ما؟ مەندە سوناۋ بالا كەزدەن  جاستايىمنان سوعىسقا اتتانامىن دەگەن ۇلكەن ماقسات بولدى. بىراق مەنى سوعىسقا قايدان السىن؟ جاس جەتپەيدى, ونىڭ ۇستىنە قىز بالاسىڭ دەپ سۋحۋمي قالاسىنداعى اسكەري گوسپيتالدىڭ جارالانعانداردىڭ جاراقاتىن تاڭاتىن بولىمگە تازالىقشى, كومەكشى رەتىندە ەڭبەك ەتۋگە قابىلدادى». پولينا اجەي, ءسويتىپ, سۇراپىل سوعىس كەزىندە گوسپيتال جۇمىسىنا ءوزى سۇرانىپ اتتانعان. «ەشقاشان دا سوعىس بولماسىن, ەلىمىز تىنىش بولسىن!», - دەيدى اڭگىمە بارىسىندا كەيۋانا. كەيىن سوعىس بىتكەن سوڭ 1945 جىلى ەلگە ورالادى. ەلدە پولۋەكتوۆ ەۆگەني سەرگەەۆيچكە تۇرمىسقا شىعىپ, سەرگەي اتتى ۇلدى بولادى. بىراق ءدام-تۇزى جاراسپاعان سوڭ ودان اجىراسىپ, بالاسىن اناسىنا تاپسىرادى. «جۇمىس ىزدەپ, ەكى قولعا تابىلعان ءتۇرلى جۇمىستىڭ بارىنەن باس تارتپادىم. ودان كەيىن تەرەڭوزەك اۋدانىنداعى اۋرۋحانادا اسپازشى بولىپ قىزمەت ەتتىم. وسى تۇستا 1928 جىلى تۋعان قازاق ازاماتى قارجاۋباەۆ مارات رىسقۇل ۇلىمەن باس قوستىم», - دەيدى ول. «ەنەم جاقسى ادام بولاتىن, - دەپ ەسكە الادى سول كۇندەرىن اجەي. - ماكەڭمەن باس قوسقان سوڭ ەكى بالالى بولدىم, سەرىك جانە مۇرات اتتى. قازىر بالالارىم جۇمىس ىستەيدى, مەنىمەن بىرگە تۇرادى». «ەڭبەك جولىمداعى 1962-1977 جىلدارى قىزىلوردا قالاسىنداعى ءورت ءسوندىرۋ بولىمىندە ديسپەتچەر بولىپ جۇمىس جاسادىم. ءسويتىپ, وسى بولىمنەن زەينەتكەرلىككە شىقتىم. جارىم ادال جانە جاقسى ازامات بولاتىن, 35 جىل وتاسقاننان كەيىن قاراقشىلاردىڭ قولىنان قاپيادا قازا بولدى. جۇبايىم ماكەڭ دە, ۇلىم سەرىك تە ءورت ءسوندىرۋ سالاسىندا قىزمەت ەتتى. وزىمە دە وسى قىزمەت ەتكەن ورنىم ىستىق. كەزىندە وسى قىزمەت ورنىمداعى ءبىر بولمەدە ۋاقىتشا تۇرۋىما باسشىلىقتاعىلار رۇقسات ەتىپ, پانالادىم, 2012 جىلى قالاداعى تاسبوگەت كەنتى امانگەلدى كوشەسى 1 كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيدەن  اكىمشىلىك تاراپىنان ارنايى 2 بولمەلى پاتەر بەرىلدى. قازىر شۇكىر, جاعدايىم جاقسى, سىزدەرگە مىڭ العىس مەرەكە سايىن جاعدايىمدى ءبىلىپ حابارلاسىپ تۇراسىڭدار,  امان-ەسەن قىزمەت ەتە بەرىڭىزدەر, اينالايىن!» - دەيدى پەنولوپا اجەي. بولمەدەن اجەيمەن قوش ايتىسىپ شىعىپ بارا جاتىپ, جازۋ ۇستەلى  ۇستىندەگى العىس حاتتار مەن ەستەلىك سۋرەتتەرگە, انىقتامالارعا كوزىم ءتۇستى. ولاردىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگى اسكەري-مەديتسينالىق مۇراجايىنىڭ اسكەري مەديتسينالىق قۇجاتتار مۇراعاتىندا  پ.پ.كافاتاريديدىڭ گوسپيتالدا تازالىقشى قىزمەتىن اتقارعاندىعى تۋرالى ارحيۆتىك انىقتاماسى بار. ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى سالاسىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندە العان العىس حات, قۇرمەت گراموتاسى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنە 65 جىل تولعاندا قازاقستان توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.ك.بوجكونىڭ ارنايى العىس حاتىمەن ماراپاتتالعانى, 2013 جىلى 16 جەلتوقساندا تاۋەلسىزدىك كۇنىندە بەرىلگەن «قۇرمەتتى ارداگەر» مەدالى بار ەكەن. ارداگەر بۇگىندە ەلىنە تەك قانا تىنىشتىق پەن ىنتىماق, كەيىنگى بۋىن ۇرپاققا امانشىلىق تىلەيدى. «ءبىز كورگەن سوعىس زارداپتارىن ەشكىم دە كورمەسە ەكەن»,- دەيدى اعىنان جارىلا. ءيا, وسىناۋ بەيبىتشىلىك زاماندى كەيىنگى ۇرپاعىنا تارتۋ ەتكەن, سۇراپىل سوعىستا, تىلدا دەۋگە دە كەلمەيتىن, سوعىستىڭ ورتىندەگى گوسپيتالدا ەڭبەك ەتكەن انانىڭ جارالانعانداردى جازۋعا, ولارعا دەگەن ايالى الاقانى مەن ۇلكەن قىزمەتى, تابان ەت, ماڭداي تەرى ءبارىمىز ۇشىندە قايتارۋسىز ەكەنى راس. ايگۇل نۇرمانوۆا, قىزىلوردا وبلىسى تجد ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ باس مامانى, قر جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.