ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە ساحنادا ەشقاشان ەڭلىك بولىپ ەركەلەمەگەن, قاراگوز بولىپ قايعى شەكپەگەن, بىراق ساحنا ونەرىندەگى اسىل مۇراتىن قۋىرشاقتارمەن بايلانىستىرىپ, الماتى مەملەكەتتىك قۋىرشاق تەاترىندا 55 جىلدان بەرى ءۇزىلىسسىز ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان ەرەكشە دارىن يەسى. مىنەزدى ءارتىس. ميلليونداعان وقىرمان تارتىپ, تۇتاس ۇرپاقتى تاربيەلەگەن بەلگىلى ەرتەگى جەلىلەرى بويىنشا ساحنالانعان پەسالاردا 200-دەن ارتىق ءرول ويناپ, قۋىرشاق جۇرگىزۋ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءسابيلا ابۋەۆا بۇگىندە «قۋىرشاق تەاترىنىڭ اناسى» اتانعان.
قۋىرشاققا جان بەرگەن جارتى عاسىر
– ەگىزدىڭ سىڭارى ەكەنمىن. سىڭارىمدى انامىزعا تارتقان اققۇبا بولعاندىقتان التىنشاش, ال مەنى اكەمە تارتقان قاراتورى بولعان سوڭ قاراشاش دەپ اتاپتى. اتىمنىڭ ءسابيلا, سىڭارىمنىڭ ەسىمى ءامينا ەكەنىن مەكتەپ بىتىرەر شاقتا قۇجات العاندا عانا ءبىلدىم. بۇگىندە جاسىم جەتپىستەن اسسا دا, ءسابيلا دەگەن اتقا ۇيرەنە الماي-اق كەلەمىن. اكتەرلىك ونەردىڭ نە ەكەنىن العاش اتىراۋ وبلىستىق دراما تەاترىنا جۇمىسقا كەلگەندە كوردىم, كاسىبي ونەرىمەن تاڭداي قاقتىراتىن زارينا سۇلەيمەنوۆا, الما احمەتوۆا, جۇپار ماناپوۆا سەكىلدى ءۇش بىردەي قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كۇنيپا اپا, قازيلا اپالارداي ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەر قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن ۇجىم ونەرىمە جول اشتى. ەڭبەك جولىم وسى تەاتردىڭ ىشىندە ورنالاسقان «اق جايىق» انسامبلىندەگى بيشىلىكتەن باستالدى. وسىندا ءجۇرىپ نازىم حيكمەتتىڭ «ەلەۋسىز قالعان ەسىل ەر» سپەكتاكلىنەن ديرەكتوردىڭ ەكىنشى ايەلىنىڭ ءرولىن وينادىم. مەنىڭ شولاقتاۋ پىشىلگەن مۇرنىما شىعىس ارۋىنىڭ كەلبەتىنە ۇقساتۋ ءۇشىن دوڭەستەۋ كەلگەن تۇمسىق جالعاپ, ساحناعا شىعاردى. وقتا-تەكتە ءتىل قاتقانىم بولماسا, كوپ ءسوزىم جوق, قاتىرىپ ويناپ جۇرگەن سياقتىمىن. الدەن ۋاقىتتا اشۋلى كەلگەن پروفەسسور كۇيەۋىم بەتىمە قارادى دا, ەكى يىعى سەلكىلدەپ كۇلكىسىن تىيا الماعان كۇيى قۇمىقتى دا قالدى. تۇرعان ورنىمدا قاتىپ قالعان مەن قوزعالۋعا قورقامىن. سويتسەم مەنىڭ جالعامالى مۇرنىم جەرگە ءتۇسىپ كەتكەن ەكەن. وسىنداي قىزىقپەن باستالعان اكتەرلىك ونەر يىرىمىنە تارتىپ, الماتىنى اڭسادى دا تۇردى. تەاترداعى اكتريسالار: «الماتى دەگەن تاۋدىڭ ەتەگىندە جاتقان الىپ شاھار, كوشەلەرىندە الما مەن ورىك توگىلىپ جاتادى, تەك الاسىڭ دا, ارىقتاعى سۋعا جۋىپ جەي بەرەسىڭ» دەپ تامسانا ايتاتىن اڭگىمەسى ءومىرى كورمەگەن الماتىنىڭ كوڭىلدەگى بەينەسىن ءتىپتى شارىقتاتا ءتۇستى. ءارتىستىڭ وقۋىن ىزدەپ, الماتىعا وسىلاي كەلگەن ەدىم.
تاعدىردا كەزدەيسوقتىق بولمايدى دەيمىز عوي, بىراق الماتىعا كەلگەن بەتتە ويلاماعان جەردەن قۋىرشاق تەاترىنا جۇمىسقا قابىلداندىم. ول ۋاقىتتا قۋىرشاق جاسايتىن شەبەرلەردىڭ اراسىندا ۇلتتىق مامان جوقتىڭ قاسى ەدى. جۇمىستى قورقا-قورقا باستاسام دا, كەيىن ك ۇلىپ وتىرىپ جاسايتىن جاعدايعا جەتتىم. قۋىرشاق قالاي جاسالادى, اعاشقا باسى قالاي قوندىرىلادى, اۋزى, اياعى, قولى, كىرپىگى قالاي قيمىلدايدى, كوزى قالاي اشىلىپ-جۇمىلادى, قالاي بۇرىلىپ, قالاي شالقايىپ-ەڭكەيەدى, نە كەرەك, از ۋاقىتتا وسىنىڭ ءبارىن ۇيرەنىپ الدىم. وسى تسەحتا التى اي جۇمىس ىستەدىم. كۇندىز قۋىرشاق جاسايمىن, كەشكە سپەكتاكل كورەمىن, جۇمىستان سوڭ ءبارى ۇيىنە قايتقان كەزدە, ەسىك-تەرەزەنى تارس بەكىتەمىن. تۇنگى كۇزەتكە كەلگەن ەكى اپام: «ال قاراشاش, وينا, كورسەت, تاڭىرقات!» دەيدى. قولتىعىما سۋ بۇركىپ, دەم بەرىپ وتىرعان سوڭ, ايانام با, كەز كەلگەن كەيىپكەردىڭ وبرازىنا كىرىپ ەلىگىپ العان مەن ءبىرى اۋىر, ءبىرى ۇزىن قۋىرشاقتاردى ەپپەن دە, ەكپىندەتىپ تە جۇرگىزىپ, بار ونەرىمدى سالىپ وينايمىن. كۇزەتتە وتىرعان قوس كورەرمەنىم: «سەن اكتريسادان اينىمايسىڭ, سەن ءتۇبى اكتريسا بولاسىڭ» دەپ ماقتاۋىمدى اسىرىپ, ءماز بولادى.
قۋىرشاقتىڭ كولەڭكەسىندەگى قۋانىش
– قۋىرشاقتىڭ تۇرلەرى كوپ. «ماريونەتكا», «شيرموۆوي سپەكتاكل», «تروستەۆايا كۋكلا», «پلانشەتنىي» دەپ قۋىرشاقتىڭ الۋان ءتۇرى تۋرالى سىر شەرتىپ وتىرعان ءسابيلا ابۋەۆانىڭ سوزىنەن, قۋىرشاق تەاترىنداعى تەرميندەردىڭ تىلىمىزگە سىڭگەن ءتارجىماسى جوعىنا كوڭىل اۋداردىق. قالالىقتاردىڭ قىزىعى بولماسا, الىستاعى اۋىل بالالارىنا بۇل ونەر ءالى دە تاڭسىق. «قۋىرشاق تەاترىنىڭ ءارتىسى بولۋدىڭ قيىندىعى نەدە؟» دەپ سۇرادىق كەيىپكەرىمىزدەن.
– قۋىرشاق تەاترىنا كەلگەن ءارتىس ساحناعا قارا باسىن الىپ شىعىپ, ءانىن ايتىپ, ءبيىن بيلەپ, ءوز ونەرىن جەكە-دارا كورسەتە المايدى. باستى ورىندا قۋىرشاقتىڭ ونەرى, قۋىرشاق جۇرگىزە ءبىلۋ ونەرى تۇرادى. بالەت ءبيشىسى كۇن ۇزاق اياعىن قالاي باپتاسا, قۋىرشاق جۇرگىزەتىن ءارتىس تە ەرتەلى-كەش قولىن سولاي جاتتىقتىرادى.
1981 جىلى الماتى قۋىرشاق تەاترى گاسترولدىك ساپارمەن ۆەتنامعا باردى. اۋىلداعى اجەسىنە قىدىرىپ بارعان كىشكەنتاي قالالىق بوكسشى بالانىڭ ءومىرى تۋرالى باياندايتىن «چەمپيون قوجاناسىر» سپەكتاكلىن كورگەن ۆەتنامدىقتاردىڭ ىقىلاسى مەن تاڭدانىسى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. وسپانحان اۋباكىروۆ اعامىزدىڭ قالامىنان تۋعان پەسا قىزىق ەدى. ەڭ قىزىعى, ۆەتنامدىقتاردى تاڭىرقاتقان سول سپەكتاكلدى اۋدارماسىز قازاقشا ويناپ شىقتىق. مىنە, ونەر ءتىلىنىڭ قۇدىرەتى. ۆەتنامدىق كورەرمەن قازاق تىلىندەگى پەسانى كەدەرگىسىز تۇسىنگەنىن دۋىلداتا قول سوعۋىمەن ءبىلدىردى. سونداي-اق اقىن-دراماتۋرگ نۇرلان ءورازاليننىڭ «اق قۇس تۋرالى اڭىز» پەساسىن دا ولار ەسى كەتىپ, قۇمارتا تاماشالادى. قاي ەلدىڭ ساحناسىندا ونەر كورسەتسەك تە, ءبىزدىڭ بوتا كوزى مەن مەيىرىمدى جۇزىنە قوس ەتەك كويلەك, بيىك ساۋكەلە, قىناما بەل كامزولى جاراسقان قىزىلدى-جاسىلدى ۇلتتىق كيىمدەگى اسەم قۋىرشاقتارىمىز وزگە ەلدىڭ كورەرمەنىنىڭ كوزىن جايناتىپ, كوڭىلىن اۋدارماي قويمايدى. ۆەتنامعا اپارعان ەكى سپەكتاكلىمىزدىڭ دە بيىك دەڭگەيدە قويىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى, سول قۋىرشاقتارىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىس-بىتىممەن بىتە قايناسىپ, تاريحىمىز بەن ءداستۇرىمىزدىڭ وزەگىنە جان سالىپ كورسەتە العانىندا. وسى گاسترولدىك ساپاردان ورالعان سوڭ «اق قۇس تۋرالى اڭىز» سپەكتاكلىندەگى مىستان ءرولى ءۇشىن ماعان «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» دەگەن اتاق بەرىلدى. جارتى عاسىردان استام ساحنالىق عۇمىرىمدا بارلىق كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا, كامپۋچيا, قىتاي, جاپونيا, تۇركيا ەلدەرىندە وتكەن حالىقارالىق قۋىرشاق فەستيۆالدەرىنە قاتىسىپ, ونەر كورسەتتىم, كەيىن ءتىپتى ءوزىم دە قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىنا شاقىرىلاتىن بولدىم. شۇكىر.
قۋىرشاق تەاترىندا شارل ازناۆۋر دا ءان سالعان
– تىلسىم سيقىر ونەرىن تابانداپ ءجۇرىپ مەڭگەرىپ, قازاقتان شىققان تۇڭعىش يلليۋزيونيست اتانىپ, الەمدى مويىنداتقان اتاقتى سۇلتانعالي شۇكىروۆ پەن سارا قابيعوجينا تەاترىمىزدىڭ تاريحىندا وشپەستەي ءىز قالدىرعان جاندار. تسيرك ونەرىنىڭ مايتالماندارى سول جىلدارى افريكادان لاۋرەات بولىپ ورالىپ, ءبىزدىڭ تەاترىمىزدا ءبىرى ديرەكتور, ءبىرى رەجيسسەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. مەن رەجيسسەردىڭ كومەكشىسى ەدىم. جۇپ-جۇمىر ءبىر ءرول شىعارۋ ءۇشىن پەسانى ءبىر اي بويى «مىجيمىز». ءبىر قۋىرشاقتىڭ كۇلگەنىن, جۇرگەنىن, قاراعانىن, اكروباتيكا جاساپ, شپاگاتقا وتىرىپ, ءيىلىپ-بۇگىلگەنىن ءۇش ادام ءجۇرىپ جاسايمىز. باستىسى, بىردەي جاساۋ كەرەك. ماسكەۋ كورەرمەنىنىڭ الدىندا ونەر كورسەتكەنىمىزدە, وسى ونەردىڭ اتاسى سانالاتىن ورىستاردىڭ ءوزى اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇماتىن. «قۋىرشاق-شوۋ» دەگەن ۇلكەن دۇنيەنى قۋىرشاق تەاترىنىڭ ساحناسىنا عانا ەمەس, كۇللى قازاق ونەرىنە اكەلگەن س.شۇكىروۆ ەدى. ول ءوزىمىزدىڭ ءمۇسىلىم مەن راشيد ابدۋلليندەردىڭ, عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ پەن روزا باعلانوۆانىڭ, باتىستىڭ تانىمال ونەر جۇلدىزدارىنىڭ قۋىرشاق بەينەسىن جاساتتى. ابدۋلليندەر باسىن ءتۇيىستىرىپ تۇرىپ ەكى داۋىستا ءان سالعاندا, جۇرت ءماز بولاتىن ەدى. فرانتسۋزدىڭ الەمگە ايگىلى ءانشىسى شارل ازناۆۋردىڭ ساحناعا شىعىپ «ماڭگىلىك ماحاببات» انىمەن مۇڭعا باتىراتىن بەينەسى قانداي ەدى! عاريفوللا اعامىزدىڭ اياعىن ايقاستىرىپ, باسىن سىلكىپ, موينىن وڭدى-سولدى ىرعاپ, دومبىرامەن داۋىلداتا ءان سالعانىن كورگەن جۇرت كۇمىس كومەي, جەزتاڭداي ءتىرى قۇرمانعاليەۆتىڭ ءوزىن كورگەندەي ورنىنان دۇركىرەي كوتەرىلىپ, بەلگىلى ءارتىستىڭ مىنەزىن ءدال كەيىپتەي العان قۋىرشاقتارعا اياماي قول سوعىپ, قوشەمەت بىلدىرەتىن. وكىنىشكە قاراي, بۇل قۋىرشاقتاردىڭ ەشقايسىسى ساقتالمادى. ءار جەرگە كوشىپ ءجۇرىپ, اقىرى قۋراپ قالدى. سەبەبى قىستىڭ كۇنى قاتپايتىن, جازدا قۇرعاپ كەتپەيتىن, بىرقالىپتى جىلۋ ۇستايتىن ارنايى قويما تەاتردا قاراستىرىلماعان.
ۇلىلار دا قۋىرشاقتى ۇلىقتاعان
– بەلگىلى كومپوزيتور اسەت بەيسەۋوۆ ءبىزدىڭ قۋىرشاق تەاترىنىڭ مۋزىكالىق ءبولىمىن باسقاردى. ول كەزدە ەسكەندىر حاسانعاليەۆ سىمعا تارتىلعانداي سىمباتتى جىگىت, ەكەۋى اراسىنان قىل وتپەستەي دوس. ەسكەندىر جولداسىن ىزدەپ تەاترعا ءجيى كەلەتىن. ەكەۋى دە ءارى ءانشى, ءارى كومپوزيتور, ءان جازۋداعى قولتاڭباسى ەكى ءتۇرلى بولعانىمەن, اۋەنى انىق, بوياۋى قانىق اندەرگە ورتاق ءبىر بەلگى – ەركىندىك, كەڭدىك, ەركەلىك ەكى كومپوزيتوردىڭ دا اندەرىنەن ەسىپ تۇراتىن. ە.حاسانعاليەۆ پەن ءا.بەيسەۋوۆتىڭ جاڭا جازىلعان اندەرىن اۋىل-اۋىلداردا ءبىرىنشى بولىپ بايانمەن ورىنداپ شىعاتىن ناق وسى قۋىرشاق تەاترىنىڭ ارتىستەرى بولعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. قوس كومپوزيتوردىڭ دا سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن كوپ اندەرىنىڭ بەتاشارىن ءبىز جاسادىق, ءبىز ورىنداعاننان كەيىن عانا قالىقتاپ, باسقا جاققا قانات قاعىپ تاراپ جاتاتىن. ول ۋاقىتتا گاسترولدە ۇزاق جۇرەمىز, ەكى-ءۇش ايلاپ ءۇي بەتىن كورمەي كەتەمىز. ءالى ەسىمدە, وزبەكستان, قاراقالپاقستان ەلدەرىنە بارعان ساپارىمىزدا سپەكتاكلدىڭ سوڭىنان كونتسەرت قويامىز. ە.حاسانعاليەۆتىڭ «بوزتورعاي» ءانىن ورىنداعانىمىزدا, ساحنانى قاۋمالاي جايعاسقان قازاقتار كوزىنىڭ جاسىن تىيا الماي, كەمسەڭدەپ جىلاپ وتىرادى. «تاعى دا ايتشى» دەيدى قيىلىپ. «تىرشىلىكتە اينىماسقا تاعدىر قوسقان, قۇس ەدىڭ عوي, كەڭ دالاعا باۋىر باسقان...» نە كەرەك, ءبىر ءاندى ەكى-ءۇش قايتارا ايتقىزادى. كەيىن ويلاپ وتىرسام, قيىر قونىپ, شەت جايلاعان قانداستارىمىز ەلىن ساعىنادى ەكەن عوي.
بالانى الداۋ مۇمكىن ەمەس
– شىعارماشىلىق جولداعى 55 جىل – از ۋاقىت ەمەس. جارتى عاسىر بويى تەاتردىڭ ارعى تاريحىنىڭ دا, بەرگى كەزەڭىنىڭ دە كۋاسى بولدىم. سپەكتاكل دە ۋاقىت تالابىنا وراي قويىلادى. ءدال وسى كەزەڭنىڭ تامىرىن تاپ باسىپ تانىپ, قوعام كۇتىپ وتىرعان, ۋاقىتقا كەرەك كەسەك ءسوزدى ايتا السا, تەاتردىڭ ەرلەگەنى. دوستىقتى, بىرلىكتى, جالپى يدەولوگيانى ناسيحاتتاعان كەڭەس كەزىندەگى قويىلىمداردىڭ باعىت-باعدارى بارىمىزگە بەلگىلى عوي, ال ءبارىن جاڭاشا قۇرامىز دەگەن بۇگىنگى ارپالىس كەزەڭىندەگى ايتىلار ءسوز دە حالىقتى اۋىزبىرشىلىككە, وتانشىلدىققا, ادامگەرشىلىككە شاقىرۋى كەرەك. بۇرىنعى سپەكتاكلدەردەن بۇگىنگى قويىلىمداردىڭ مازمۇنى دا, تاقىرىبى دا بولەك. «قۋىرشاق تەاترى تەك بالالارعا ارنالعان سپەكتاكل قويۋى كەرەك» دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدا بۇگىندە بۇزىلدى. ءدال قازىر ءبىزدىڭ تەاتردىڭ ساحناسىندا «رومەو مەن دجۋلەتتا», «مەدەيا», «انا – جەر – انا», «انا جۇرەگى» سەكىلدى ەرەسەكتەرگە ارنالعان سپەكتاكلدەر قويىلىپ جاتىر. مەكتەپتىڭ جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى سپەكتاكلدىڭ باسىندا «حا-حا-حا-حي-حي-حي» دەپ وتىرادى دا, سوڭىندا اعىل-تەگىل كوز جاسىنا ەرىك بەرەدى.
راس, بۇگىنگى شەتەل انيماتورلارىنىڭ نە ادامعا, نە اڭعا ۇقسامايتىن نەشە ءتۇرلى قۇبىجىق كەيىپكەرلەرى كەشەگى مەن ويناعان قيال عاجايىپ ەرتەگىلەرىندەگى مىستاندار مەن اجداھالارعا ۇقسامايدى. بۇگىنگى بالالاردىڭ ءپىر تۇتاتىن كەيىپكەرلەرى مەن قاھارماندارى باسقا. قۋانارلىعى, سوعان قاراماستان بالالارىمىزدىڭ قۋىرشاق كەيىپكەرلەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتپاسا, الاسارعان جوق. بۇگىنگى بالالاردى الداۋ مۇمكىن ەمەس. ءتىلىڭدى بۇراپ, سەندىرەمىن دەپ ويلاما. ينەنىڭ جاسۋىنداي قاتەلىگىڭدى كورىپ قويادى. بالالاردىڭ الدىندا ويناعان سوڭ ءارتىستىڭ جان تازالىعى جارقىراپ كورىنىپ تۇرۋى ءتيىس. اكتەردىڭ قۋىرشاق كەيىپكەرىن جاقسى كورەتىنى, جاناشىرلىعى, جاۋاپكەرشىلىگى سەزىلىپ تۇرۋى قاجەت. تەاترىمىزدا سەنىمدى ويىن ۇلگىسىن كورسەتىپ «بالالاردىڭ ىشىنە كىرىپ كەتەتىن» ىزدەنىس جولىنداعى تالانتتى جاستار جەتەرلىك. سول سەبەپتى ساحنانىڭ ءتارتىبى مەن رەجيسسەر بەلگىلەگەن ماقساتتىڭ شارتتارى قاتاڭ ساقتالۋى كەرەك.
«88 جىلدىق تاريحى بار, قازاقستانداعى بەتكە ۇستار ۇلكەن تەاترلارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن الماتى قۋىرشاق تەاترىنا بىرەگەي ونەر ورداسى رەتىندە نەگە اكادەميالىق مارتەبە بەرىلمەيدى ەكەن» دەپ ءجيى ويلانامىن. وزگەشە ونەرىمەن ساحنانىڭ ءسانى بولىپ, وكشەمىزدى باسىپ كەلە جاتقان جاستارىمىز دا اتاق-ماراپاتتان تىسقارى قالىپ جاتادى. ونىڭ سەبەبى الماتى قۋىرشاق تەاترى مادەنيەت مينيسترلىگىنە ەمەس, قالا اكىمدىگىنىڭ قۇزىرىنداعى مەكەمە. ەل الىپ جاتقان «ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر» دەگەندى ولار بەرە المايدى. ال ءبىزدىڭ تالانتتى جاستارىمىزدىڭ ونەرى قاي دراما ءارتىسىنىڭ ونەرىنەن كەم, نەگە ولار تار شەڭبەردە قالىپ, ەڭبەگى ەسكەرىلمەي, ەلەۋسىز جۇرە بەرۋى كەرەك؟ سونداي-اق قۋىرشاق جاسايتىن شەبەرلەر مەنىڭ جاس كۇنىمدە قانداي قات بولسا, مامان جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ زاردابى ءالى كۇنگە سەزىلەدى. جاستار بۇل كاسىپكە قىزىقپايدى. شەشىمى مەنىڭ قولىمدا بولماسا دا, وسىنىڭ ءبارى جاسى ۇلعايعان ادامنىڭ جانىنا تىنىشتىق بەرمەيدى ەكەن.
الماتى
