ماسكەۋ-ۆولوكولامسك تاسجولىنان سولعا بۇرىلعان سوڭ, قازاق ولەڭىندە «ورمانى جاس, جەرى كارى, اتا قونىس سانايدى جۇرتتىڭ ءبارى» دەپ جىرلاناتىن كونە تۆەرگە قاراي ماڭداي تۇزەيسىز. بۇل حح عاسىرداعى عالامات قاندى قاساپ قۇرباندارىنىڭ قانى مەن تەرى سىڭگەن قاسيەتتى جەر. ەدىلدىڭ باستاۋ جاعاسىنا ورنالاسقان, 1929 جىلعا دەيىن تۆەر گۋبەرنياسىنىڭ ورتالىعى بولعان, 1931-1990 جىلدارى كالينين اتانعان قالا. ءحىى عاسىردا پايدا بولعان تۆەر وسى بايىرعى تاريحي اتاۋىنا 1990 جىلى عانا قايتا ورالدى. سول سەبەپتى سوعىس جىلدارىنداعى قۇجاتتاردا تۆەر كالينين قالاسى, وسى وڭىردەگى ۇرىس الاڭى كالينين مايدانى بولىپ كورسەتىلەدى.
بۇرىن دا, قازىر دە تۆەر – توعىز جولدىڭ تورابى ءارى سانكت-پەتەربۋرگ پەن ماسكەۋگە قاراي شىعاتىن جولداردىڭ توعىسقان جەرى. سوندىقتان نەمىستىڭ «ورتالىق» اسكەر توبى 1941 جىلعى 17 قازاندا قالانى جاۋلاپ الىپ, قالا حالقى ەكى ايعا جۋىق جاۋ قولى استىندا بولدى. ورشەلەنە ۇمتىلعان نەمىس اسكەرىنىڭ الدىن توسقان كەڭەس اسكەرى ولاردى بۇدان ءارى العا جىبەرمەدى. سول جىلعى 6 جەلتوقساندا كالينين مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرى قارسى شابۋىلعا شىعىپ, 16 جەلتوقساندا تۆەردى ازات ەتتى. ءسويتىپ, ماسكەۋدەن 170 شاقىرىم جەردەگى تۆەردىڭ 1941 جىلى جاۋدان بوساتىلۋى قىزىل اسكەردىڭ ەلەۋلى ستراتەگيالىق جەڭىسى بولىپ سوعىس تاريحىنا ەندى جانە كەزىندە ەل استاناسىنا تونگەن قاۋىپتى ءبىرشاما سەيىلتە الدى.
ماسكەۋگە ءتيىپ تۇرعان تۆەردىڭ جاۋدان بوساتىلۋى جانە وسى باعىتتا تەگەۋرىندى قورعانىس شەبى ورنىعىپ, قارسى شابۋىلداۋ ءادىسى قولدانىلا باستاعان سوڭ, ماسكەۋگە سمولەنسك جاعىنان تونگەن جاۋ اسكەرىنىڭ جاڭا كۇشىن تويتارۋ مىندەتى تۋدى. ەندى سمولەنسك وبلىسىنداعى ۆيازما قالاسى مەن تۆەر وبلىسىنداعى رجەۆ قالاسى اراسىنداعى تۋرا سىزىقتاي سوزىلعان جاڭا شەپتىڭ ستراتەگيالىق ەرەكشەلىگى كۇشەيدى.
رجەۆ-ۆيازما يىنىندە 1941 جىلدىڭ اياق كەزىنەن باستاپ 1943 جىلعى ناۋرىزعا دەيىن ۇزدىكسىز, ءۇزىلىسسىز قانتوگىستى شايقاستار ءوتىپ جاتتى. كەيبىر جاريالانىمداردا ناق وسى مايدان الاڭىندا ءبىر ميلليوننان استام كەڭەس اسكەرى قۇربان بولدى دەپ تۇجىرىمدالادى. ال ەكى جاقتىڭ ادام شىعىنىن قوسا ەسەپتەگەندە, قازا تاپقاندار سانى 2,5 ميلليوننان استام دەسەدى. سول ميلليونداردىڭ تاعدىرى مەن تاريحى ەندى-ەندى اشىلىپ, زاماننىڭ جاڭا ساۋلەسىنە شالىنىپ جاتىر... 2007 جىلى عانا رجەۆكە «اسكەري داڭق قالاسى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. ويتكەنى, ەل اۋزىندا ادەتتە «قولباسشىلىقتىڭ قاتەلىگى», «ەتتارتقىش», «ءولىم اڭعارى», ت.ب. دەپ ايتىلاتىن رجەۆ قىرعىنىنىڭ ناعىز شىندىعى سوڭعى جەتى-سەگىز جىلدىڭ جۇزىندە بەلگىلى بولدى.
رجەۆ-ۆيازما شەبىندەگى شايقاستار – ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس شەجىرەسىندە ەشتەڭەمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن قانتوگىس. اتاقتى قالامگەر يليا ەرەنبۋرگ وتان سوعىسىنىڭ قاي شايقاسى ومىردە ۇمىتىلماستاي بولىپ ەسىڭىزدە قالدى دەگەن ساۋالعا «رجەۆ» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. داڭقتى جازۋشى كونستانتين سيمونوۆ وسى قاندى قىرعىندى «ءولىم اڭعارى» دەپ اتاپتى. قيان-كەسكى ۇرىستار تۋرالى اسا كورنەكتى ورىس اقىنى (سۋرەتتە –
رەد.)الەكساندر تۆاردوۆسكي «يا ۋبيت پودو رجەۆوم» دەپ وزەكتەن وتەتىن وتكىر ولەڭىن جازىپ قالدىردى.
«يا ۋبيت پودو رجەۆوم, ۆ بەزىمەننوم بولوتە, ۆ پياتوي روتە, نا لەۆوم, پري جەستوكوم نالەتە…. فرونت گورەل, نە ستيحايا, كاك نا تەلە رۋبەتس. يا ۋبيت ي نە زنايۋ, ناش لي رجەۆ ناكونەتس؟..» – دەگەن جولدار بۇگىندە رجەۆتەگى سوعىس تاريحى مۇراجايىنا كىرگەن ادامنىڭ كوزىنە بىردەن تۇسەدى.
1942 جىلدىڭ سۇراپىلىن سۋرەتتەگەن بۇل ولەڭ 1946 جىلى جازىلعان. ونىڭ تاريحى دا قىزىق. رجەۆتىڭ قاندى شايقاسىنا قاتىسقان ۆلاديمير پەتروۆيچ بروسالوۆ دەگەن جاۋىنگەردىڭ اناسى « ۇلىڭىز 1942 جىلعى 25 قىركۇيەكتە ەرلىكپەن قازا تاپتى, كالينين وبلىسىنىڭ زۋبتسوۆسك اۋدانىنداعى بەرشەۆو دەرەۆنياسىنىڭ شىعىس جاعىنا جەرلەندى» دەگەن «قارا قاعاز» الادى. بىراق ارتىنشا جاۋىنگەر بروسالوۆتىڭ ءتىرى ەكەندىگى, گوسپيتالدا ەمدەلىپ جاتقانى بەلگىلى بولادى. جاۋىنگەردىڭ اناسىمەن سويلەسىپ, «قارا قاعازدى» وقىعان اقىندى وسى جايت قاتتى تولعاندىرىپتى… ناتيجەسىندە اتاقتى «يا ۋبيت پودو رجەۆوم» دەپ اتالاتىن ۇزاق ولەڭى ومىرگە كەلەدى...
17 ايعا سوزىلعان رجەۆ-ۆيازما باعىتىنداعى شايقاستارعا جيھانگەرلىك سوعىستىڭ ەشبىر ۇرىسى تەڭدەسە المايتىنىن زەرتتەۋشىلەر ءجيى ايتادى. شايقاستاردىڭ اۋقىمى دا زور بولدى: ول بەس مايداندى, وتىزدان استام ارميا مەن كورپۋستى قامتىپ, تۇتاستاي سوعىس تاعدىرىن ايقىندايتىن شەشۋشى ۇرىستارعا اينالدى. رجەۆ ازات ەتىلگەندە قالانىڭ تۇگەلدەي قيراعانى بەلگىلى بولدى, جاۋ قولى استىندا بولعان 20 مىڭ حالىقتان ءتىرى قالعانى 200-دەي عانا ادام ەكەن!
كەڭەستىك اسكەري تاريح 1942 جىلدىڭ باسىنان 1943 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن رجەۆ-ۆيازما باعىتىندا ءتورت شابۋىلداۋشى وپەراتسيا وتكىزىلگەنىن ايعاقتايدى. ءار وپەراتسيا ناقتى ستراتەگيالىق ماقساتتى كوزدەگەن, ءساتسىز شايقاستار دا بولعان. مىسالى, رجەۆ پلاتسدارمىن جويۋعا باعىتتالعان 1942 جىلدىڭ باسىنداعى جانە اياعىنداعى ەكى وپەراتسيا ساتسىزدىككە ۇشىراعان. قىزىل اسكەردىڭ جالپى شابۋىلى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعان بۇل وپەراتسيالار بىراق قالايدا رجەۆ ءوڭىرىن جاۋدان ازات ەتۋ ماقساتىندا ءارى قاراي جالعاستىرىلا بەرگەن.
رجەۆ شايقاستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا قاتىستى تاريحتان مىناداي دەرەك كەلتىرۋگە بولادى: ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى چەرچيلل رجەۆتىڭ ازات ەتىلۋىنە وراي ستالينگە قۇتتىقتاۋ جولداپتى. بۇل ادەتتە تاريحتا كوپ كەزدەسپەيتىن جايت. سونداي-اق, سوعىس جىلدارىندا ي.ستالين جالعىز رەت قانا سوعىس دالاسىنا بارعان. ول رجەۆ ءوڭىرى ەكەن. جوعارعى باس قولباسشى رجەۆ جەرىندە 1943 جىلعى 3-5 تامىزدا بولىپتى.
سوعىس تاريحىندا ايرىقشا ماڭىزى بولعانىنا قاراماستان, كەڭەستىك زاماندا رجەۆ يىنىندەگى قاندى شايقاستاردىڭ شىندىعى قۇپيالانىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى زەرتتەلمەي دە, ايتىلماي دا كەلدى. اسكەري تاريحتا دا, قولباسشى كومانديرلەردىڭ سوعىستان كەيىنگى ەستەلىكتەرىندە دە رجەۆ شايقاستارى «جەرگىلىكتى ۇرىستار» دەڭگەيىندە عانا اتالىپ ءوتتى.
ەكى جاق ءۇشىن, اسىرەسە, ماسكەۋ تۇبىندە مەسەلى قايتقان نەمىس اسكەرى ءۇشىن رجەۆكە بەرىك ورنىعۋ كسرو استاناسىنا قاۋىپ توندىرە ءتۇسۋدىڭ توتە جولى ەدى. نەمىستىڭ «ورتالىق» توبى 1941 جىلعى قازاندا باسىپ العان رجەۆ قالاسى مەن ونىڭ توڭىرەگى سول كەزدەن باستاپ ۇلى شايقاستاردىڭ تورىنە اينالدى. گيتلەر ءوز اسكەرلەرىنەن قانداي جاعدايدا دا رجەۆتەن ايىرىلماۋدى تالاپ ەتتى. ولار ءۇشىن «رجەۆ – شىعىس مايداننىڭ ەڭ ماڭىزدى نەگىزگى شەبى» بولدى. بۇعان نەمىس گەنەرالى حورست گروسسماننىڭ وسى اتتاس كىتابى («رجەۆ – كراەۋگولنىي كامەن ۆوستوچنوگو فرونتا». رجەۆ, 1996) دالەل بولا الادى. بۇل كىتاپتى كەزىندە وسى وڭىردە سوعىسقان نەمىستەر رجەۆكە 90-جىلداردىڭ ورتا شەنىندە الا كەلىپتى. كىتاپ رجەۆتە ورىسشاعا اۋدارىلىپ, ءۇش مىڭ دانا تارالىممەن باسىلىپ شىعادى. نەمىس جاياۋ اسكەرى گەنەرالىنىڭ كىتابى «قىرعيقاباق سوعىس» جىلدارىندا جازىلعانىن ەسكە سالعان شىعارۋشىلار, سوعان سايكەس بۇل جازبالارداعى كەيبىر تسيفرلار مەن باعالاۋلاردىڭ تاڭدانۋشىلىق تۋدىراتىنىن جانە ونىڭ رەسەيدە باسىلىپ شىعۋى اسكەري تاريحشىلاردىڭ رجەۆ شايقاستارىن تەرەڭىرەك تارازىلاۋىنا ىقپال ەتە مە دەگەن ۇمىتتە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى.
ارينە, «جەڭىلگەن ەلدە جەلكە جوق» دەمەكشى, نەمىس گەنەرالى ءاربىر ۇرىستى ءوز اسكەرىنىڭ قابىلەتىن كورسەتە وتىرىپ بايانداسا دا, ساتسىزدىكتەردىڭ سەبەبىن قاتتى قىسپەن, بوراندى ايازبەن, اسكەردىڭ جىلى كيىم-كەشەككە ءزارۋ بولعانىمەن بايلانىستىرادى. «ءسىبىردىڭ 45 گرادۋس ايازى» دەگەن ءسوزدى جيىرەك قولدانادى. سونىمەن بىرگە, كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ قايسارلىقپەن باتىل قورعانىن, كوزسىز شابۋىلدارىن دا ايتپاي قالا الماپتى. كەڭەس اسكەرى رجەۆ تۇبىندە جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ, الىسقا شەگىندىرىپ, ەلەۋلى كۇش-قۇرالىن تالقانداپ, رجەۆتى جانە باسقا كوپتەگەن ەلدى مەكەندەردى ازات ەتىپ, مايدان شەبىن ماسكەۋدەن جۇزدەگەن شاقىرىمعا الىستاتسا دا, نەمىس گەنەرالى ەندى قايتىپ ورالماستاي بولىپ كەرى شەگىنگەندەرىن اسكەري وپەراتسيانىڭ مۇددەسىنە وراي دەپ ءتۇسىندىرىپ, كىتابىنىڭ سوڭعى ءسوزىن «نەمىس سولداتى رجەۆ دالاسىنان جەڭىلمەي كەتتى» دەپ تۇيىندەپتى. ءوزى ءبىلسىن, «جەڭىلمەسە, نەگە كەتتى ەكەن؟» دەپ قازىر كىمنەن سۇرارسىڭ...
نەمىس ستاۆكاسىنىڭ سوعىس احۋالىنا وراي جانە اۋىر ۇرىس قيمىلدارىن باعالاي كەلىپ, قىزىل اسكەردىڭ ەندى جەتكىلىكتى كۇشى جوق دەپ ساناعانىنا قاراماستان, جوعارعى باس قولباسشىنىڭ ستاۆكاسى وسى كەزدە ءبىر ماقساتقا باعىنعان ءارى العا قويعان مىندەتى ءوزارا ورتاق ءۇش ستراتەگيالىق وپەراتسيا ازىرلەدى. اسكەري وپەراتسيانىڭ بىرەۋى سولتۇستىكتە, ەكەۋى وڭتۇستىكتە جوسپارلاندى. ولار شارتتى تۇردە «مارس», «ۋران» جانە «ساتۋرن» دەپ اتالدى. ماسەلەن, «ۋران» فاشيستەردىڭ ستالينگراد تۇبىندەگى اسكەرلەرىن قورشاپ, تالقانداۋ ماقساتىن كوزدەسە, «ساتۋرن» وپەراتسياسىنا كاۆكازداعى شايقاستاردا تولىق جەڭىسكە جەتۋ جۇكتەلدى. ال «مارس» كالينين جانە باتىس مايداندار اسكەرلەرىنىڭ ەكپىندى سوققىلارىمەن جاۋدىڭ 9-ارمياسىن تالقانداپ, شابۋىلدى سمولەنسكىگە قاراي ورىستەتىپ, رجەۆ-ۆيازما ءيىنىن بوساتۋدى ماقسات تۇتتى. بۇل رەتتە قالايدا جاۋدىڭ قورعانىسىن بۇزۋ, ونى ءاربىر ۋچاسكەدە بولشەكتەپ جويۋ, رجەۆ, سىچەۆكا, ۆيازما قالالارىن ازات ەتۋ, ءسويتىپ, ماسكەۋگە تونگەن قاۋىپ-قاتەردى تۇپكىلىكتى جويۋ مىندەتى قويىلدى. بىلايشا ايتقاندا, رجەۆ تۇبىندەگى قاندى شايقاستار ستالينگراد پەن كاۆكازداعى سوعىس قيمىلدارىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى جانە وسى سوعىستاردىڭ بارىسىنا ەلەۋلى ىقپال ەتتى. سوندىقتان رجەۆ شايقاستارىن «باسشىلىقتىڭ قاتەلىگى», «كەڭەس اسكەرىنىڭ كەمشىلىگى», ت.ب. دەپ باعالاعاننان گورى, ونىڭ اسا قانتوگىستى بولسا دا, ەل تاعدىرىن ايقىنداعان ۇلى ۇرىستارمەن ستراتەگيالىق بىرلىكتە جۇرگىزىلگەنىن, كەڭەس اسكەرى جۇرگىزگەن سولتۇستىكتەگى سوعىستار مەن وڭتۇستىكتەگى سوعىستاردىڭ ءوزارا تامىرلاس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن ءجون.
ءبىر مەزگىلدە ءتورت باعىتتا شابۋىلداعان نەمىس اسكەرى كۇش-قۇرالىنىڭ تاپشىلىعىنان, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قاتتى قارسىلىق كورسەتۋى مەن قارسى شابۋىلدارىنان كەيىن, ىلگەرى جىلجي الماي, 1941 جىلعى قازاندا بارلىق مايداندا قورعانىسقا كوشكەنى بەلگىلى. بۇل رجەۆ توسىندەگى كالينين جانە باتىس مايداندارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ العاشقى ستراتەگيالىق مىندەتتى ورىنداعانىن, ياعني جاۋدىڭ بەتىن قايتارعانىن, اسكەرى مەن تەحنيكاسىنىڭ ستالينگرادقا قاراي ءجۇرۋىن توقتاتقانىن كورسەتەدى. بىراق وسى اسكەري قيمىلداردىڭ بارىسىندا جوسپارلانعان ستراتەگيالىق وپەراتسيانىڭ مازمۇنىن ءبىرشاما وزگەرتۋگە تۋرا كەلىپتى. «ورتالىق توبىنا قارسى كەڭەس اسكەرى ءىرى قىسقى وپەراتسيا جاساعالى جاتىر» دەپ ەسەپتەگەن جاۋ وسى كەزدە كالينين مايدانىنا گەرمانيادان, فرانتسيادان, لەنينگراد تۇبىنەن, ۆورونەج ماڭىنان قوسىمشا اسكەري كۇشتەرىن توگە باستايدى. جانە اسكەرلەردى نەگىزىنەن سوعىس تاجىريبەسى بار ءارى 25-35 جاس اراسىنداعى سولداتتارمەن تولىقتىرادى. ءسويتىپ, كالينين مايدانىنداعى كەڭەس اسكەرى الدىندا نەمىستىڭ ەكى كۇشتى اسكەر توبى قارسى تۇرادى. بۇل جاۋدىڭ وسى باعىتتا بارىنشا بەلسەندى ءىس-قيمىل جاساۋعا ازىرلەنىپ جاتقانىن اڭعارتاتىن ەدى. ەگەر كۇشى باسىم جاۋ كۇرت شابۋىلعا شىعاتىن بولسا, وندا جوبالانعان «مارس» وپەراتسياسىنا ءسوزسىز قاتەر تونەتىن; ونىڭ ۇستىنە, وسىنىڭ سالدارىنان كەيبىر ارميالاردىڭ قورشاۋعا ءتۇسىپ قالۋ قاۋپى دە جوق ەمەس-ءتى. كەڭەس اسكەرى باسشىلىعى, قالىپتاسقان جاعدايعا وراي, جاۋدىڭ قارسى سوققىسىن كۇتپەي-اق, ونى الدىن الا بۇزۋ ءۇشىن كالينين مايدانى قولباسشىسىنا ءوز كۇشتەرىمەن شابۋىلداۋ وپەراتسياسىن باستاۋدى تاپسىرادى. ءۇش كەزەڭگە بولىنگەن وسى اسكەري ءىس-قيمىلدار 10-12 كۇنگە جوبالانسا دا, ءىس جۇزىندە 57 تاۋلىككە سوزىلادى.
زەرتتەۋشىلەر «مارس» وپەراتسياسىنا «ۋران» وپەراتسياسى باستالاتىن كۇنى, ياعني كەڭەس اسكەرىنىڭ ستالينگراد تۇبىندەگى قارسى شابۋىلىنا بايلانىستى تاعى دا وزگەرىس ەنگىزىلدى دەيدى. ويتكەنى ستالينگراد تۇبىندە قورشاۋعا تۇسكەن پاۋليۋس اسكەرى قورشاۋدى بۇزۋعا, سىرتتان كەلەتىن كۇشتى كۇتىپ, اينالا قورعانىس سالۋعا ءماجبۇر ەدى. بۇل ورايدا كالينين مايدانىنا جۇكتەلگەن باستى مىندەت جاۋدىڭ كۇشىن وزىنە تارتىپ, ونىڭ وسى ۋچاسكەدەگى كۇشتەرىن ستالينگرادقا قاراي جىبەرتپەۋ بولادى. ءسويتىپ, جاۋدىڭ ماسكەۋ باعىتىنداعى اسكەرىن ستالينگرادقا قاراي جىبەرمەۋ ماقساتىندا, «مارس» وپەراتسياسىنا سايكەس باتىس جانە كالينين مايداندارىنىڭ اسكەرلەرى رجەۆ-ۆيازما جانە وستاشكوۆسك-ۆەليكيە لۋكي باعىتىندا شابۋىلعا شىعادى. العاشقى كۇنى-اق كەيبىر جەرلەردە جاۋ قورعانىسىنىڭ ءبىرىنشى شەبى بۇزىلىپ, كەڭەس اسكەرى ءبىرشاما ىلگەرىلەيدى. بىراق قوسىمشا رەزەرۆتىڭ بولماۋى, كۇش-قارۋدىڭ تاپشىلىعى ءبىزدىڭ جاقتى سول جەتكەن شەپتەرىندە قورعانىسقا كوشۋگە ءماجبۇر ەتەدى. قاتتى قارسىلىق كورسەتە وتىرىپ, قارسى شابۋىلعا شىققان كۇشى باسىم جاۋ مۇنى ۇتىمدى پايدالانادى. ناتيجەسىندە ءبىزدىڭ كەيبىر ديۆيزيالار قورشاۋعا تۇسەدى... وق-ءدارى, ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگىنە قاراماستان, قورشاۋداعى كەڭەس اسكەرىنىڭ ارپالىسقان شايقاستارى باستالادى... مايداننىڭ وزگە وڭىرىندە نەمىس اسكەرىنىڭ ءبىر توبى قورشاۋعا ءتۇسىپ, ولار دا جانتالاسىپ جاتادى... كەيبىر جاريالانىمدارداعى رجەۆ شايقاستارىنا قاتىستى ايتىلاتىن ءارتۇرلى بەينەلەۋ-انىقتاۋىشتار وسى كەزەڭدەگى ۇرىستارعا ءتان.
الايدا, اتالمىش وپەراتسيا تۇپكى ماقساتىنا جەتپەگەنمەن, وسى قانتوگىستى ۇرىستار ارقىلى كەڭەس جاۋىنگەرلەرى جاۋدىڭ مۇمكىن بولاتىن قارسى سوققىلارىن بولدىرماي تاستادى; مۇنى زەرتتەۋشىلەر سوعىستاعى تاكتيكالىق جەتىستىك دەپ سانايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, العاشقى ۇرىستاردا كالينين جانە باتىس مايداندارىنىڭ اسكەرلەرى جاۋ قورشاۋىن بۇزىپ وتسە دە, قانتوگىسپەن قول جەتكەن شەپتەردى ءارى قاراي ۇزارتا المايدى. ەگەر وسى كەزەڭدە نەمىس باسشىلىعى رجەۆ-ۆيازما يىنىنە امالسىز باسقا مايدانداردان قوسىمشا 10 ديۆيزيا اكەلۋگە ءماجبۇر بولعانىن, وسى وڭىردەگى 9-ارمياسىنىڭ سانىن ەسەلەپ ارتتىرعانىن ەسكەرەر بولساق, كالينين جانە باتىس مايداندارى اسكەرلەرىنىڭ زور شىعىندارعا قاراماستان, اسكەري باسشىلىق العا قويعان العاشقى تاپسىرمانى ورىنداعانىن اڭعارا الامىز.
ستالينگراد تۇبىندەگى ماسقارا جەڭىلىستەن سوڭ, جالپى سوعىس بارىسىنداعى ستراتەگيالىق جاعدايىن تۇزەتۋ ماقساتىندا جاۋ اسكەرى قۋاتتى قارسى شابۋىلدارىن كۇشەيتە تۇسەدى. اسىرەسە ۆەليكيە لۋكي باعىتىندا قاتەر توندىرەرلىكتەي احۋال قالىپتاسادى. باسشىلىق رجەۆ-ۆيازما يىنىندەگى نەعۇرلىم ۇرىسقا قابىلەتتى ەكى ديۆيزيانى وسى وت ورتاسىنا جىبەرەدى, ولارعا جاۋدى بۇيىرلەي سوعۋ ارقىلى تالقانداپ, قالاعا كىرگىزبەۋ مىندەتى قويىلادى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ ەكپىندى توبىنىڭ قايسار ءارى تاباندى شايقاستارى ناتيجەسىندە جاۋ قالادان ون شاقىرىمداي جەرگە شەگىندىرىلەدى.
«مارس» وپەراتسياسى بارىسىنداعى قانتوگىستى شابۋىلدار مەن قورعانىس ۇرىستارى جاۋدىڭ ستالينگراد تۇبىندە قورشاۋدا قالعان پاۋليۋس اسكەرىن بوساتىپ الۋ جونىندەگى جوسپارىن ىسكە اسىرتپادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, رجەۆ وڭىرىندەگى قانتوگىستى شايقاستاردان سوڭ جانە ستالينگراد تۇبىندەگى جەڭىلىستەن كەيىن وسى يىندە ويناق سالعان وزبىر جاۋدىڭ 9-ارمياسىنىڭ قولباسشىسى مودەل گيتلەرگە ءوز اسكەرىنىڭ رجەۆ تۇبىندە قورشاۋعا ءتۇسۋ قاۋپى بار ەكەنىن ايتىپ, كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قىسىمىمەن 1943 جىلدىڭ باسىندا كەيىن قاراي شەگىنە باستايدى... ءسويتىپ, ەكى جاقتىڭ رجەۆ تۇبىندەگى تەكەتىرەسى كەڭەس اسكەرىنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى, ماسكەۋگە تونگەن قاۋىپ تۇپكىلىكتى جويىلادى. «مارس» وپەراتسياسى وسىلاي اياقتالادى.
سول توزاق وتىنا اينالعان رجەۆ دالاسىنداعى قايناعان ۇرىستىڭ ورتاسىندا قازاقستاندا قۇرىلعان 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى دا ءجۇردى جانە قوس بريگادا قۇرامىنىڭ 80 پايىزدان استامى شايقاس دالاسىندا كوز جۇمدى. قازاقستاندىقتار نەگىزىنەن رجەۆ-ۆيازما تۇبىندە, ولەنينو سەلوسى (قازىر وسى اتتاس اۋدان ورتالىعى) اۋماعىندا, مولودوي تۋد (بۇرىنعى اۋدان ورتالىعى) جانە بەلىي دەرەۆنيالارى ماڭىندا جانقيارلىقپەن شايقاستى (جوعارىدا ءسوز بولعان نەمىس گەنەرالىنىڭ كىتابىندا دا وسى جەرلەردە قاتتى شايقاستار وتكەنى نازاردان تىس قالماپتى).
تۆەر وبلىسىنىڭ ولەنينو اۋدانىنداعى «ورەل» اسكەري-تاريحي ىزدەستىرۋ توبىنىڭ باسشىسى دميتري جۋك (قازاقستاننىڭ ەكىنشى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى) بىزبەن اڭگىمەسىندە: «رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا كالينين مايدانىنداعى 22 جانە 39-ارميالاردىڭ جاۋىنگەرلىك جولىن, قاسىرەتتى اتاعى شىققان «مارس» وپەراتسياسىن زەرتتەپ جۇرگەنىمدە, قۇجاتتاردان ءبىرىنشى رەت 100-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگاداسى تۋرالى دەرەكتەردى كەزدەستىردىم», دەگەن ەدى.
شىندىعىندا, العاش رەت قازاقستاندىق اتقىشتار بريگادالارى تۋرالى اڭگىمەنى ورتاعا سالىپ, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنە جاۋىنگەرلەردىڭ قايتپاس قارا ءتىزىمىن (سپيسوك بەزۆوزۆراتنىح پوتەر) ۇسىنعان دميتري جۋك ەدى. قوس بريگادا بوزداقتارىنىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ شارالارىن قولعا الۋ جايىن قوزعاعان دا وسى ازامات بولاتىن. 100-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگاداسىنىڭ شتاب باستىعى مايور زابورين مەن 4-ءشى بولىمشەسىنىڭ باستىعى اعا لەيتەنانت گۋمينسكي قول قويعان, سيالى قالامۇشپەن جازىلعان ۇزىن-سونار وسى قايتپاس قارا تىزىمنەن بىروڭكەي قانداس جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونىن, تۋعان جىلىن, تۋعان جەرىن جانە قاشان قازا تاۋىپ, قايدا جەرلەنگەنىن وقىعانداعى كوڭىل تولعانىسىمىز مۇلدە باسقاشالاۋ بولعانى ءالى ەسىمىزدە... رەسەيلىك ىزدەستىرۋ توپتارىنىڭ قاجىرلى ەڭبەگى ارقاسىندا سوڭعى 20 جىلدىڭ ىشىندە عانا رجەۆ وڭىرىندە 40 مىڭنان استام كەڭەس جاۋىنگەرلەرىنىڭ سۇيەگى تابىلىپ, قايتا جەرلەندى; سونىڭ ناتيجەسىندە بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن بەس مىڭعا جۋىق وفيتسەرلەر مەن قىزىل اسكەرلەردىڭ اتى-ءجونى انىقتالدى.
ءبىر مىسال: د.جۋكتىڭ جازۋىنشا, 1942 جىلعى 3 جەلتوقسانداعى شەشۋشى شايقاستار باستالعان كەزدە 100-ءشى بريگادا قۇرامىنداعى 4751 ادامنان 1994 ادام عانا قالعان ەكەن. سونداي-اق, كەيبىر جاريالانىمداردا رجەۆ تۇبىندەگى قاندى شايقاستارعا وسى ەكى بريگادادان باسقا, رەسپۋبليكامىزدىڭ باتىس وبلىستارىنان جاساقتالعان تاعى دا التى اسكەري قۇرامانىڭ قاتىسقانى تۋرالى دەرەك كەزدەسەدى. بىراق بۇلار جايىندا ازىرگە كەڭ تارالعان مالىمەتتەر از...
توپىراعىنا اكەلەرىمىز بەن اتالارىمىزدىڭ قانى سىڭگەن, ارماندا كەتكەن مىڭداعان ۇلت بوزداقتارىنىڭ سۇيەگى جاتقان رجەۆ جەرى قازاققا جات بولۋى مۇمكىن بە؟ باباسىنىڭ اسىل سۇيەگى جاتقان جەر بالاسىنا بوتەن بە؟ سوندىقتان دا ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ رجەۆ توسىندە ەرلىكپەن شايقاسقان قازاقستاندىقتاردىڭ ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ جونىندە تاپسىرما بەرۋى – ەل مەن ەلدى جالعاعان ەجەلگى دوستىقتى شىڭداي ءتۇسۋدىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتاۋدىڭ, وتكەنگە قۇرمەتپەن قاراۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسى ەدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىنا وراي رجەۆ قالاسىندا 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنە ارنالعان كورنەكتى مەموريال ورناتۋ جوباسىن ەلىمىزدىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگى بۇدان بىرەر جىل بۇرىن, سول كەزدەگى ەلشى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ باسقارۋىمەن, اقتوبە وبلىسى اكىمدىگىنىڭ قاتىسۋىمەن ويداعىداي جۇزەگە اسىردى.
قازىر رجەۆتەگى كوپتەگەن تەكتەس ەسكەرتكىشتەردەن كوركەمدىگىمەن وقشاۋ كورىنەتىن وسى مەموريال ۇزىندىعى 30 مەترگە جۋىق گرانيت قابىرعا ۇلگىسىندە جاسالعان. قازاق ەلىنىڭ كارتاسى بەينەلەنىپ, وندا وسى بريگادالار قۇرىلعان اقتوبە جانە الماتى قالالارى مەن ەلوردامىز – استانا قالاسى كورسەتىلگەن. مەموريال قابىرعاسىنا «ماڭگىلىك تاعزىم. 100-ءشى جانە 101-ءشى دەربەس اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنە قازاقستاندىقتاردان» دەگەن جازۋ جازىلعان. ەسكەرتكىش تۇعىرى استىنا تۋعان جەردىڭ توپىراعىن تۇيگەن كاپسۋل سالىنعان.
ەڭ ماڭىزدىسى گرانيت تاقتادا ەكى بريگادا قۇرامىندا سوعىسقان 10 مىڭعا جۋىق قازاقستاندىقتاردىڭ اتى-ءجونى جازىلعانى ەدى. بۇل ەسىمدەردى انىقتاۋ وڭاي بولعان جوق, ارينە. رەسپۋبليكا مۇراعاتتارىندا دا قوس بريگادانىڭ دەربەس قۇرامىن, شتاتتىق-لاۋازىمدىق بىرلىكتەرىن راستايتىن قۇجاتتار ازداۋ بولىپ شىقتى. سول سەبەپتى قازاقستاندىق ديپلوماتتار رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسك قالاسىنداعى ورتالىق مۇراعاتىنىڭ ماتەريالدارى اراسىنان اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتى-ءجونىن جالىقپاي ىزدەستىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە تاس تاقتاعا ويىپ جازۋعا لايىق قاھارماندار ءتىزىمى قالىپتاستى. وسى رەتتە بريگادالار ءتىزىمىن جيناقتاۋعا قاتىستى ءوزىمىز كۋا بولعان ءبىر دەرەكتى ايتا وتەيىك. 1941 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي, ەل استاناسى تۇبىندەگى سوعىس جاعدايى قيىنداي تۇسكەن شاقتا, الماتىدا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان 100-ءشى بريگادا ساپىنان 50 ادام جەدەل تۇردە ماسكەۋ تۇبىندە شايقاستارعا جىبەرىلىپتى. سول ەلۋدىڭ اراسىنان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتانعان تولەگەن توقتاروۆتىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. جانە ءبىر جايت, كەزىندە كورشىلەس ەلدەگى كەيبىر جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى رجەۆتەگى جاڭا ەسكەرتكىشكە جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونىن جازۋعا ىقىلاس تانىتا قويمادى. «ولاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قاشان قازا تاپقانى, قايدا جەرلەنگەنى تۋرالى مالىمەت جوق; بىزدەگى باسقا ەسكەرتكىشتەردە ادامداردىڭ اتى-ءجونى جازىلماعان» دەگەن سياقتى ءۋاجدى العا تارتتى. الايدا, سول كەزدەگى ەلشى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆتىڭ تاباندىلىعىنىڭ ارقاسىندا قوس بريگادا مۇشەلەرىنىڭ تولىق تىزىمىنە قوسا, قازىرگى ساۋساقپەن سانارلىق كوزى ءتىرى ارداگەرلەردىڭ دە ەسىمى تاس تاقتاعا وشپەستەي بولىپ جازىلعانىن ايتىلۋعا دا, ەلدىڭ ءبىلىپ جۇرۋىنە دە لايىق اقيقات دەپ ەسەپتەيمىز. سونداي-اق, قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ ۇسىنىسىمەن, سوڭعى جىلدارى رجەۆ قالاسىنداعى ءبىر ءبىلىم ۇياسى «تۆەر وبلىسىنىڭ رجەۆ قالاسىنداعى 100 جانە 101 دەربەس اتقىشتار بريگادالارى جاۋىنگەرلەرى اتىنداعى جالپى ءبىلىم بەرەتىن № 5 ورتا مەكتەپ» دەپ اتالدى. بۇدان باسقا, كەزىندە تۆەر وبلىسى اۋماعىندا سوعىسقان تاعى دا التى قازاقستاندىق اسكەري قۇراما جاۋىنگەرلەرى تۋرالى دەرەكتەر ىزدەستىرۋ جۇمىسى, رجەۆ-ۆيازما شايقاسىنىڭ مۇراجايىن قۇرۋ قولعا الىنا باستاعان ەدى.
رجەۆ تاقىرىبى قازاقستاندىقتارعا قوس بريگادا ارداگەرلەرى ق.كوپىشەۆتىڭ «قارا بۇلتتى قاق جارعان», ح.بەكىشەۆتىڭ «باتالون, العا!», س.جيەنباەۆتىڭ «سوتايا كازاحسكايا», ك.ابەنوۆتىڭ «وپەراتسيا «مارس» سەكىلدى كىتاپتارى ارقىلى بەلگىلى. شىعىس مايداننىڭ وزەگى بولعان ءوڭىردەگى شەشۋشى شايقاستاردا توتەنشە قيىنشىلىقتارعا (قاتتى ايازعا, قارۋ-جاراقتىڭ, وق-ءدارىنىڭ, سوعىسقا قاجەتتى باسقا دا نارسەلەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە), رجەۆ جەرىنە تامىر جىبەرگەن كۇشى باسىم جاۋدىڭ قاسارىسقان قارسىلىقتارىنا قاراماستان, جەرلەس-ەلدەس جاۋىنگەرلەردىڭ ازاتتىق جولىنداعى قانتوگىستى ۇرىستارى ۇرپاقتار ەسىندە جۇرەتىنى ءسوزسىز. رجەۆ يىنىندەگى جەڭىستىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا قازاقستاندىقتاردىڭ دا تەككە قان توكپەگەنىن تاريحتان تاريحقا جەتكىزۋ – كەشەگى ءھام بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ورتاق بورىشى.
سەرىكقالي بايمەنشە,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مۇشەسى.
رەسەي فەدەراتسياسى,
تۆەر وبلىسى,
رجەۆ قالاسى.
