ديزاينەرلەر تەك ءۇيدىڭ ءىشىن ۇيلەسىمدى ساندەپ, اۋلانى رەتكە كەلتىرىپ, گازەت پەن جۋرنالدى جۇتىندىرىپ شىعارادى دەسەك, ماعىناسىنا ءمان بەرمەگەنىمىز. ديزاين اۋقىمى كەڭ, ول وتىرعان ورنىڭدى جايلى, ىشكەن اسىڭدى ءدامدى, جۇرگىزگەن كاسىبىڭدى بەرەكەلى, ال ءومىرىڭدى ادەمى ەتەدى. بىردەي الەۋمەتتىك تۇرمىس كەشىپ, بىردەي ويلاپ, بىردەي كيىنىپ, ءبىر تەكتەس ۇيلەردە تۇرىپ, ءبارى تەڭەستىرىلگەن كەشەگى قوعامنان الشاقتاپ, ادامداردىڭ ءوز مارتەبەسى مەن دارالىعىن ايقىنداپ كورسەتۋىنە, قاۋىپسىزدىك پەن جايلىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە دەمەۋ بولاتىن ديزاين ونەرى قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنەن ءوز ورنىن بەلگىلەپ الدى. ىڭعايسىز دۇنيەنى ىڭعايلى ەتىپ, تاۋار باعاسى مەن قىزمەت كورسەتۋ قۇنىن ارتتىرا تۇسەتىن, كەم-كەتىكتى تۇزەپ, جاڭا ۇلگىدە جوبالايتىن ماماندى ديزاينەر دەيمىز. تاڭداۋلىلاردىڭ عانا قولى جەتكەن تەحنولوگيا تابىسى, قايتالانباس تالعاممەن تاڭىرقاتقان جاڭا دۇنيە بۇگىن تابان استىندا ەسكىرىپ, جەتىستىك بولۋدان قالىپ قويىپ جاتقان كەزەڭدە ديزاين ونىمدەرىنىڭ دە سۇرانىسقا ساي بولۋى ماڭىزدى. كيىم, ينتەرەر ديزاينى, وندىرىستىك, ارحيتەكتۋرالىق ديزاين, ديزايننىڭ قاي ءتۇرى بولسا دا, قيال مەن يدەيا ەركىندىگىنىڭ تالابىنا جاۋاپ بەرە الماسا, ءوزىن-ءوزى ء«ولتىرىپ» الادى. وسىلاي ارقايسىسى دەربەس جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعان سان سالالى ديزاين ونەرىنىڭ ىشىندە قازاقستانداعى گرافيكالىق ديزاين باقىلاۋدىڭ دا, باسقارۋدىڭ دا شەگىنەن شىعىپ بارادى دەپ, ماماندار دابىل قاعىپ وتىر.
ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيىنە شاقىرىپ, ءباسپاسوز وكىلدەرىمەن كەڭەس قۇرعانىنا قاراعاندا, گرافيكالىق ديزاينەرلەردىڭ ءبىر شوعىرى تاجىريبەسىمەن ءبولىسۋ ءۇشىن ءوز قاۋىمداستىعىن قۇرۋعا نيەتتى. بۇل قاۋىمداستىق ديزاينەرلەردىڭ ءوز قىزمەتىن سەرتيفيكاتتاپ, قۇقىعىن قورعاپ, ارى قاراي قورىقپاي جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن كەرەك. قازىر جۇمىس بەرۋشىلەر ارنايى سەرتيفيكاتقا يە مامانداردى عانا جۇمىسقا قابىلداعىسى كەلەدى. تەحنولوگيا قارىشتاپ, العا وزىپ بارادى, ونىڭ ونىمدەرى ەل يگىلىگىندە, ەندەشە, ديزاينەر وزىنە تاپسىرىس بەرۋشىمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەي الماسا, بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ديزاينەر جۇمىسىنا سوققى بولىپ تيەدى. تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ تالعامىن تولىق ساراپتاپ, نەنىڭ ءتاتتى, نەنى قاتتى ەكەنىن, قالاي جاساپ, نەدەن اباي بولىپ, نەگە ۇمتىلۋ كەرەگىن ءتۇسىندىرىپ, باعىت بەرەتىن ادام – ديزاينەر. گرافيكالىق ديزاين – كوزگە كورىنىپ تۇرعان قورشاعان ورتاداعى, كوممۋنيكاتسيالىق قارىم-قاتىناستاعى بارلىق نارسەنىڭ نەگىزى. شىعارماشىلىق وزەگى كۇشتى. مۇقيات بولۋدى, جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى كەرەك ەتەدى. گرافيكالىق ديزاينەر جاساعان جارناماداعى ءماتىننىڭ 30 پايىزىنىڭ ماڭىزى بولماۋى مۇمكىن, سوعان قاراماستان دىتتەگەن 70 پايىز ماقسات – تۇتىنۋشى سەنىمىن جاۋلاپ الۋ. ءونىم تاعدىرىن ديزاين ونەرىنىڭ شەبەرلىگى شەشەدى.
«مىنە, مىناۋ مەنىڭ قولىمدا 5 000 تەڭگەلىك كۋپيۋر. ەلتاڭبا مەن تۋ تۇر. وسى تەڭگەدەگى ديزاين ءۇشىن مەن ون جىلعا جۋىق كۇرەسىپ كەلەمىن. ون جىل ىشىندە قازاقستاننىڭ ءۇش-ءتورت مەملەكەتتىك حاتشىسىمەن كەزدەستىم. «بۇلاي جاساۋعا بولمايدى. بۇل جەردە ەلتاڭبا مەن تۋعا زالال كەلگەن. اقشا دەگەن – مەملەكەتتىك قۇجات, ول جەردە مەملەكەتتىك رامىزدەر دۇرىس قولدانىلماسا, ۇلكەن ايىپپۇلمەن قۇتىلا سالۋ ەشنارسە ەمەس, ول جازالانۋى كەرەك. ال اقشادا مۇنداي قاتەلىككە قالاي جول بەرىلگەن؟ بۇل وتە قاۋىپتى. بۇل ۇيلەسىمسىزدىك مەملەكەت ءۇشىن دە, حالىق ءۇشىن دە كوڭىل اۋدارۋعا تۇرمايتىن كىشكەنتاي قاتەلىك بولىپ قالماۋعا ءتيىس. ءبىز نىشاندار الەمىندە ءومىر سۇرەمىز. ول قوعامدى نە كۇل-تالقان ەتەدى, نە كوككە كوتەرەدى. ەڭ قىنجىلارلىعى, مۇنى ەشكىم قاپەرىنە العىسى كەلمەيدى» دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, فابەرجە وردەنىنىڭ كاۆالەرى ۆالەري ۆاسيلەۆ.
ۆالەري ياكوۆلەۆيچ 2000 جىلدارى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن العاش رەت گرافيكالىق ديزاين فاكۋلتەتى اشىلىپ, ءوزىنىڭ وقىتۋشى بولعان كەزىن ەسكە الدى. وقۋعا قابىلدانعان ستۋدەنتتەردى ءبىرىنشى سەمەستردەن سوڭ تەوريالىق ءبىلىمدى تاجىريبەمەن ۇشتاستىرا كورسەتۋ ءۇشىن جەكە كومپانياسىنىڭ جۇمىسىمەن تانىسۋعا شاقىرادى. كومپانيا عيماراتىنىڭ ءار قاباتى ەڭ سوڭعى تەحنولوگيامەن, سۋ جاڭا قۇرالدارمەن جابدىقتالعان. قىمبات قۇرىلعىلاردىڭ جانىندا بارىن-جانىن سالىپ ءتۇسىندىرىپ تۇرعان ۆاسيلەۆتىڭ كوزى, كىرپىگى ايقاسىپ, قالعىپ-مۇلگىپ وتىرعان ستۋدەنتتەرىنە تۇسەدى. «سەندەر مۇندا نە ءۇشىن وقۋعا كەلدىڭدەر؟» دەيدى ۇستاز. «بىلەسىز بە, بۇل فاكۋلتەت العاش اشىلىپ وتىرعاندىقتان, مۇندا كونكۋرس مۇلدە بولمادى, ال باسقا جەرگە تۇسە المادىق, ۋاقىتتى تەككە ولتىرگىمىز كەلمەدى». سودان بەرى جيىرما جىل وتسە دە, بۇل كوزقاراستىڭ وزگەرىپ, گرافيكالىق ديزاينەر ماماندىعىن كوركەيتەمىن دەپ كەلەتىندەر قاراسىنىڭ ارتقانى شامالى. «ەڭ قىزىعىنا سودان كەيىن كەنەلدىم, – دەيدى ۆاسيلەۆ, – ولاردىڭ ءبارى دە ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن ءبىتىردى».
دامىعان ەلدەردىڭ ديزاينىمەن سالىستىرعاندا, قازاقستاندا بۇل ونەردىڭ بالاڭ, ءالى دە بولسا شيكى ەكەنى كوزگە ۇرىپ تۇرادى, دەيدى ماماندار. ال انگليا ەكونوميكاسىنىڭ ج ۇلىنى ءدال وسى «كرەاتيۆتى ەكونوميكامەن» جالعانعان. ديزاين دەگەن, الدىمەن, دۇرىس ويلاۋ, تەك سودان كەيىن عانا كاسىپ رەتىندە كادەگە اسادى. كاسىبيلىكتىڭ دەڭگەيىن ساپالى ءبىلىم عانا انىقتاي الادى. بۇل شىعارماشىلىق ونەرىندەگى كۇرمەۋلى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى كاسىبي ءبىلىم بەرىپ, وقىتۋ ىسىندە جاتىر. مەكتەپ بىتىرۋشىلەر بۇل ماماندىققا كاسىپ رەتىندە قىزىقپايدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ىرىكتەۋ كەزىندە تومەنگى بالمەن ىلىگە الماي قالعانداردىڭ قوسىمشا تاڭداۋ رەتىندە قاراستىراتىن كوزقاراسى وزگەرمەگەن كۇيى كەلەدى. كاسىبي بىلىگى جوعارى وقىتۋشى ۇستازدار جەتىسپەيدى. سوعان قاراماستان ديزاين ماماندىعى بويىنشا باكالاۆردى بىتىرگەندەردىڭ 80 پايىزى ۇزدىكتەر. بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, قازاقستاندا ديزاينەرلەردىڭ مول شوعىرى پايدا بولعانىمەن, ولاردىڭ جۇمىسىن كەزدەيسوق ادامداردىڭ ىستەي بەرەتىنى تاڭعالارلىق جاعداي قالپىندا قالىپ وتىر. جاڭا جىل قارساڭىندا اكىمدىكتەر زەڭگىر كوكپەن تالاستىرىپ شىرشا قۇرادى. ال جانىنداعى اياز اتا مەن قارشا قىزدىڭ ءبىتىم-سۇلباسى شىرشامەن مۇلدە ۇيلەسپەيدى. كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ اتقارعان جۇمىسى ما؟ البەتتە!
سونداي-اق الماتى كوشەلەرىندەگى الا-قۇلا جازۋدان بۇگىندە باس اينالادى. ءبىر ساۋدا ورنىنىڭ ماڭدايشاسىنداعى جازۋ لاتىن ارپىمەن جازىلسا, ءدال جانىندا تۇرعان كورشى مەكەمە كيريلليتسامەن «كۇن كورىپ» وتىر. لاتىن قارپىنىڭ ءوزى ءبىرىزدى ەمەس, قابىلدانعان-قابىلدانباعان, ەسكى-جاڭا نۇسقالارى ميداي ارالاسىپ كەتكەن. بۇل كەمشىلىك تە ديزاينەرلەرمەن كەلىسىلمەي جاسالعاندىقتان ورىن الىپ وتىر. ال كەيبىر كاسىپكەر ايلاسىن اسىرىپ, ءبىر بيلبوردتا نەمەسە ءبىر جارناما ماتىنىنە كيريلليتسا مەن لاتىندى قاتار قولدانادى. ارينە, كاسىپكەردىڭ ماسەلەسىن ديزاينەر شەشپەيدى, سول سياقتى كاسىپكەرلىك تە ديزاين ونەرىنە قيىندىق تۋدىرماۋى كەرەك, دەپ ەسەپتەيدى وسى شارۋامەن شۇعىلداناتىن ازاماتتار.
جالپى, جۇرت ديزاينەردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋدى ارتىق سانايدى. بىراق ولار يدەيانىڭ قىمبات تۇراتىنىن, ول ءۇشىن اقى تولەنۋ كەرەگىن ءالى دە تۇسىنبەيدى. عالىمدار زاڭگەر, نوتاريۋس, بۋحگالتەر, كاسسير قىزمەتىن الداعى ون-جيىرما جىلدا جويىلاتىن ءولى ماماندىقتار قاتارىندا قاراستىرادى, ال ديزاين ونەرى – ناعىز بولاشاقتىڭ جۇمىسى. شىعارماشىلىقپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ قيالىنان تۋعان بىرەگەي بۇيىم ەشقاشان ەسكىرمەيدى جانە قاي كەزەڭدە دە نارىق سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا قابىلەتى جەتەدى. ول ءۇشىن گرافيكالىق ديزاينەر تالانتتى, ءتۋابىتتى تابيعي سەزىمتال بولۋىمەن بىرگە كەڭ ساراپتامالىق ينتەللەكتۋالدىق وي ورىسكە يە بولۋى قاجەت. مامان ماسەلەگە كەڭ تۇرعىدا قاراي الاتىن بولسا, بۇل الداعى جەتىستىكتىڭ جارتىسى دەگەن ءسوز.
اي سايىن جارىقتىڭ, جىلۋدىڭ اقشاسىن تولەي الماي, ازىق-ت ۇلىكتى ارەڭ الىپ, اۋپىرىممەن كۇنەلتىپ جۇرگەن ادام «ديزاين مەنىڭ نە تەڭىم» دەپ, بۇل ونەردى وتە قىمبات, دۇنيەسى تۇگەل قالتالى جاندارعا ارنالعان قاجەتسىز قىزمەت كورسەتۋ ۇلگىسى دەپ قابىلدايدى. انىعىندا ولاي ەمەس. ديزاين – قاراپايىم نارسەنى اسەم ەتىپ ۇسىنۋ. قازاقستانداعى ديزاين ونەرىنىڭ دامۋىندا ديلەمما دا, قيىندىق تا كوپ. اتالعان سالادا باسەكەسى جوعارى ورتا قالىپتاستىرىپ, دامىتۋ, راسىندا دا, قاجەت-اق.
الماتى
