سۋديالارعا سوت جوق پا؟

جوعارعى سوت ۇسىنعان دەرەككە سۇيەنسەك, 2018 جىلى – 270, 2019 جىلى – 318, 2020 جىلى 329 ءىس بويىنشا اقتاۋ ۇكىمى شىعارىلعان. بىلتىر اقتالعان 272 ءىستىڭ 45-ءى ونشا اۋىر ەمەس, 59-ى اۋىرلىعى ورتاشا, 155-ءى اۋىر, ال 13-ءى اسا اۋىر قىلمىس تۇرىنە جاتادى. الايدا اقتاۋ ۇكىمدەرى جالپى سوت ۇكىمدەرىنىڭ 2-3 پايىزىن عانا قۇرايدى. ال سوتتالىپ, كەيىن اقتالىپ شىققانداردىڭ ۇلەسى تىپتەن از.

قازىرگى قولدانىستاعى زاڭعا سايكەس, سۋديالار تاۋەلسىز ارەكەت ەتەدى. وعان اتا زاڭى­مىز­دان باستاپ بىرقاتار نەگىزگى زاڭناما كە­پىل­دىك بەرەدى. سۋديا تورەلىك ەتەر كەزدە تەك كون­ستي­تۋتسياعا باعىنىپ, تاۋەلسىز قازى رەتىندە ىسكە سوڭعى نۇكتەنى ەشكىمنىڭ ىقپالىنسىز ءوزى قويادى. سايكەسىنشە, سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋ كەزىندە سۋديانىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنىپ, ونىڭ سوڭى جاۋاپتىلىققا اكەلىپ سوعادى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى كونس­تي­تۋتسيالىق زاڭىندا سۋديا تارتىپتىك تەرىس قىلىق جاساعانى ءۇشىن تارتىپتىك جاۋاپ­تى­لىق­قا تارتىلۋى مۇمكىن ەكەنى ايتىلعان. سۋديا تارتiپتiك جاۋاپتىلىققا سوت iستەرiن قاراۋ كەزiندە زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزعانى ءۇشiن, سۋديا ادەبىنە قايشى كەلەتiن, اتىنا كىر كەلتىرەتىن تەرiس قىلىق جاساعانى ءۇشiن تار­تىل­ۋى مۇمكىن.

سونىمەن قاتار قۇجاتتا سۋديالىق قاتە, سون­داي-اق سوت اكتiسiنiڭ كۇشiن جويۋ نەمەسە ونى وزگەرتۋ سۋديانىڭ جاۋاپتىلىعىنا اكەل­مەي­تىنى دە قاراستىرىلعان. سۋديا قاتەسى دەپ ماتە­ريالدىق نەمەسە پروتسەستىك قۇقىق نورمالارىن دۇرىس تۇسىندىرمەۋگە جانە قولدانباۋ ارەكەتى ەسەپتەلىنەدى.

سۋديالار مۇلدەم جاۋاپكەرشىلىكتەن بوسا­تىلعان دەپ ايتۋعا بولماس. قىلمىستىق كو­دەكس­تىڭ 418-بابىندا قاساقانا ادiلەتسiز سوت ۇكiمiن, شەشiمiن نەمەسە وزگە دە سوت اكتiسiن شىعارعانى ءۇشىن قىلمىستىق جازا قاراستىرىلعان. «سۋد­يا­نىڭ (سۋديالاردىڭ) كورiنەۋ ادiلەتسiز سوت ۇكiمiن, شەشiمiن نەمەسە وزگە دە سوت اكتiسiن شىعارۋى بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگiلi بiر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان بەس جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ايىرا وتىرىپ, ەكى جىلدان التى جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى.

باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتىڭ زاڭ­سىز ۇكiمىنىڭ شىعارىلۋىنا بايلانىستى نەمەسە وزگە دە اۋىر زارداپتارعا اكەپ سوققان ءدال سول ءىس-ارەكەت بەلگiلi بiر لاۋازىمداردى اتقارۋ نەمەسە بەلگiلi بiر قىزمەتپەن اينالىسۋ قۇقىعىنان ون جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە ايى­را وتىرىپ, التى جىلدان ون جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا جازالانادى», دەلىنگەن قىلمىستىق كودەكستە.

بىراق سۋديانىڭ قاساقانا شەشىم شىعار­عا­نىن دالەلدەۋ وتە قيىن. ونىڭ ۇستىنە, سۋديالار تاۋەلسىز سانالاتىندىقتان تەك باس پروكۋروردىڭ نارازىلىعىمەن عانا ولارعا قاتىستى ءىس قوزعالادى. ال قالعان جاعدايلاردا ەسكەرتۋ جا­ريالانادى, سوگىس بەرىلەدى, تارتىپتىك جازا قول­دا­نىلادى, قىزمەتىنەن كەتەدى.

World Justice Project حالىقارالىق ۇيىمى انىقتايتىن «سوت تاۋەلسىزدىگى» يندەكسىنە سۇيەنسەك, قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى 139 ەلدىڭ ىشىندە 66-ورىندا تۇر. ياعني ءتىزىمنىڭ ءدال ورتا تۇسىنا جايعاسقان. وسى ورايدا, سۋديالار قانشالىقتى ءادىل شەشىم شىعارادى, مۇددەلى توپتار ىقپال ەتپەي مە دەگەن ساۋال تۋىندايتىنى راس. ارينە, زاڭ بويىنشا سوت ىسىنە كەدەرگى كەلتىرۋگە قىلمىستىق كودەكستە جازا قاراستىرىلعان. بىراق سۋديالار اراسىنداعى جەمقورلىق, سوت ىسىنە قاتىستى بىرجاقتى شە­شىم شىعارۋ ءالى دە كەزدەسەدى. ماسەلەن, كەيىن­گى 5 جىلدا فەميداعا انت بەرگەن 17 سۋديا جاۋاپ­قا تارتىلعان.

بىلتىر مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ماسە­لەلەرى جونىندە وتكىزگەن كەڭەستە وسى ماسە­لەگە نازار اۋدارعان بولاتىن. «سوتتار قىل­مىستىق پروتسەستى جۇرگىزۋ بارىسىندا تەرگەۋ ورگاندارىنا جالتاقتاماۋى كەرەك. ەگەر سوتتا مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى سوتتالۋ­شى­نىڭ كىناسىن دالەلدەي الماسا, ايىپتاۋ ۇكىمىن شىعارۋعا بولمايدى. سۋديالار تابان­دى­لىق تانىتسا, تەرگەۋ امالدارى ساپالى جۇر­گىزىلەتىنى انىق. قىلمىستىق قۋدالاۋعا تۇسكەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى دا لايىقتى قورعا­لارى ءسوزسىز», دەگەن ەدى پرەزيدەنت.

وكىنىشتىسى سول, سۋديانىڭ شەشىمىنە مۇد­دەلى توپتاردىڭ اسەر ەتكەنىن دالەلدەۋ وتە قيىن. ال مۇنداي جاعدايدا كىناسى دا­لەل­­دەنبەي, جازىقسىز سوتتالىپ كەتكەن جان­دار­دىڭ تاعدىرى تالكەككە تۇسەدى. وسىدان كەيىن قاتە شە­شىم شى­عار­عان سۋديالارعا سوت جوق پا دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى...