قازاقتىڭ قاھارمان ۇلدارى ءتىپتى وزگەنىڭ تۇسىنە كىرسە, شوشىپ وياناتىنداي قورقىنىشتى وقيعالاردى باستان كەشتى. بۇل رەتتە مىنا ەستەلىك جۇرت جادىندا جاڭعىرۋعا لايىق. ماسكەۋ تۇبىندەگى سوعىس كەزىندە باۋىرجان وزدەرى تۇرعان تۇستان كەيىنگى جەردىڭ كارتاسىن جىرتىپ تاستاپ, وتقا جاقتىرعان. ونىسى – ماسكەۋدى جاۋ السا, ءبارى بىتكەنى, ءارى قاراي تۋعان جەر, وعان جىبەرۋگە بولمايدى دەگەن تۇجىرىمى ەدى. قاسىم قايسەنوۆ ايتقانداي, فرانتسۋزدارعا ماسكەۋدى ورتەپ تاستاپ كەتكەن كۋتۋزوۆتى « ۇلى قولباسشى» دەيدى, ال, وعان جاۋدى ەنگىزبەگەن باۋىرجانعا ولار كوزى تىرىسىندە باتىر اتاعىن بەرمەدى. باتىر بابامىزعا تەك تاۋەلسىزدىك كەزىندە عانا لايىقتى باعاسىن بەرە الدىق. تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە الدىمەن ءوزىمىز مۇددەلىلىك تانىتىپ, تۇرتكى سالۋعا ءتيىسپىز. مىسالى, سنايپەرلەردەن ۆ.گ.زايتسەۆ, ن.ۆ.كوۆشوۆا, م.س.پوليۆانوۆا, ل.م.پاۆليچەنكو جانە باسقالارى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن ولگەننەن سوڭ العان. سولاردىڭ ىشىندە ف.ا.سمولاچكوۆ – 125, ۆ.گ.زايتسەۆ – 255 جاۋدى جويعان. ال, تولەۋعالي ابدىبەكوۆ 395 ءفاشيستى, ياعني ءبىر باتالون جاۋدى قۇرتقان. بىراق وعان باتىر اتاعى بەرىلمەدى. ۇلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىنا ارنالعان «پانفيلوۆشىلار» اتتى كىتاپتا تولەۋعالي ابدىبەكوۆتىڭ ەسىمى جيناقتىڭ ەڭ سوڭىنداعى – «قۇرامانىڭ ەسكەرتكىش كۇنتىزبەسى» اتتى سوعىس حرونيكاسىندا ەكى جەردە جاي عانا اتالىپ وتكەن: ت.ابدىبەكوۆ 400-دەي ءفاشيستى جويدى; قازا تاپقانى تۋرالى دەرەك. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تىلەۋ كولباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭىنا مىقتاپ تۇسكەن قارسىلاس جاقتىڭ اتقىشتارىن جاسىرىن جەكپە-جەكتە تولەۋعالي ءبىر-بىرلەپ قۇرتىپ وتىرعان. اڭدىسقان جاۋ الماي تىنبايدى, ونىڭ ءومىرى 1944 جىلدىڭ 23 اقپانىندا, 26 جاسىندا قىرشىنىنان قيىلدى. سۇيەگى كالينين وبلىسىنداعى ناسۆا ستانساسىنىڭ تۇبىندە جەرلەنگەن. تىلەۋ كولباەۆ بىلاي دەپ جازادى: «جاۋىنگەرلىك ەرلىكتەرى ءۇشىن ابدىبەكوۆ «قىزىل جۇلدىز», «قىزىل تۋ» وردەندەرىمەن, ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن, «لەنين» وردەنىمەن ناگرادتالدى. كوماندوۆانيە ونى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ومىرباياندىق انكەتادا ءوزىنىڭ نەمەرە اعاسى كەمەلباي ناسىرحانوۆتىڭ رەپرەسسيالانعانىن جاسىرماي جازعانى ءۇشىن عانا ۇسىنباعان». ياعني, قايسار باتىر كەزىندە حالقىنىڭ قامىن ويلاعانى ءۇشىن «حالىق جاۋى» اتانىپ, لاگەرلەردە ازاپ شەككەن ارىس ازاماتتان باس تارتپاي, اشىق ايتقان. ءسويتىپ, 1937 جىلعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءبىرى, جالادان يتجەككەنگە ايدالعان, ماگاداننىڭ سۋ تۇرمەسىندە سۇيەگى قالعان اعاسى كەمەلباي ءۇشىن كۇيىپ كەتتى. تۋعان ەلى مەن جەرىن فاشيستىك باسقىنشىلاردان ازات ەتۋ جولىندا عۇمىرىن قيعان, سوڭىندا جوقتايتىن ۇرپاعى قالماعان قىرشىن باتىردىڭ دەرەكتەرى پودولسكىدەگى اسكەري ارحيۆتە ساقتاۋلى. بەلگىلى جازۋشى مەدەۋ سارسەكە پولكوۆنيك تولەۋعازى جىلتىروۆقا تىلەۋ كولباەۆتىڭ «سنايپەر تۋلەۋگالي» اتتى ماقالاسىن بەرگەن ەكەن. ول كىسى قالاي ىزدەنۋ كەرەكتىگىن قاعازعا ىجداعاتتاپ جازىپ بەرىپتى. «ارحيۆ ارقىلى سويلەۋ كەرەك. موسكۆا جاساندى دۇنيەگە, وتىرىككە ابدەن ۋلىققان, بەتالدى سەنبەيدى, شىننىڭ ءوزىن دالەلدەۋ وڭاي ەمەس. ناعىز قاھارماندى شىعارا المايسىڭ. سوندىقتان ناقتى قۇجاتتار قاجەت. جاسىم 80-دە, مەنىڭ بۇل ىسكە ارالاسۋعا ءحالىم جوق», دەپ شىنىن ايتقان تولەۋعازى جىلتىروۆ ارادا ءبىر-ەكى جىل وتكەن سوڭ دۇنيە سالدى. اسكەري ءتارتىپتى بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن پولكوۆنيكتىڭ نۇسقاۋىن قاز-قالپىندا بەرەيىك.
«فاكتى وب ابديبەكوۆە تۋلەۋگالي فانتاستيچەسكيە... لەگەندارنىي سنايپەر زايتسەۆ ۋنيچتوجيل 255 فاشيستوۆ, ستال گەروەم سوۆەتسكوگو سويۋزا, ەگو ەجەگودنو چەستۆۋيۋت نا مالاحوۆوم كۋرگانە ستالينگرادا. 1.گلاۆنوە, نايتي ۆ ارحيۆاح پرەدستاۆلەنيا ك ناگراجدەنيۋ ەتيمي وردەنامي. ۆسە دوكۋمەنتى يسكات ۆ ارحيۆاح مينوبورونى ي ناگرادنوگو ۋپراۆلەنيا ۆەرحوۆنوگو سوۆەتا تەح لەت. 2.ەحات ۆ موسكۆۋ ۆ ارحيۆى مينيستەرستۆا وبورونى سسسر ي گوسۋدارستۆەننىي ارحيۆ سسسر ي نايتي حوتيا بى ناگرادنىە ليستى (سنيات كوپي). 3.پويسكات ي نايتي پۋبليكاتسي ۆ گازەتاح «پراۆدا», «يزۆەستيا», «كومسومولسكايا پراۆدا», «كراسنايا زۆەزدا» ي سدەلات فوتوكوپي. 4.وبششەستۆەننوە منەنيە نۋجنو... 9.سوستاۆيت كراتكي حرونولوگيچەسكي سپيسوك و پودۆيگاح گەرويا سو سسىلكوي نا يستوچنيكي پۋبليكاتسي ي نا اۆتوروۆ. كراتكو, ۆسەگو نە ودنوي سترانيتسە. بەز وفيتسيالنىح دوكۋمەنتوۆ دوبيتسيا نيچەگو نەۆوزموجنو. ەتو اكسيوما. نۋجنى وفيتسيالنىە دوكۋمەنتى ي تولكو دوكۋمەنتى» دەپ, 2006 جىلى 18 اقپاندا قول قويىپ, مەدەۋ اعا ارقىلى جازۋشى ايگۇل كەمەلباەۆاعا بەرىپ جىبەرگەن ەكەن.
قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى جۇمابەك اشۋ ۇلى 2007 جىلى قازان ايىندا رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق اسكەري مۇراعاتىنا سۇراۋ سالىپ, 2008 جىلدىڭ 18 ناۋرىزىندا جاۋاپ الدى. پودولسك اسكەري مۇراعاتى ەكى ارحيۆتىك انىقتاما سالعان. گۆارديا اعا سەرجانتى, سنايپەر ت.ابدىبەكوۆتىڭ سوعىس دەرەكتەرىن, ەرەن ەرلىكتەرىن راستاعان. حاتتا مۇراعات دەرەكتەرى قولمەن كوشىرىلىپ, ناگرادالاردىڭ قانداي ەرلىگى ءۇشىن بەرىلگەنى ءتىزىلىپتى. وندا: «پروسلاۆلەننىي ي نەپرەۆزويدەننىي سنايپەر. حيترىي, وستوروجنىي, ۆىدەرجاننىي, حوروشو زنايۋششي پوۆادكي ۆراگا دوۆەل سۆوي سنايپەرسكي سچەت دو 395 ۋنيچتوجەننىح گيتلەروۆتسەۆ. پودگوتوۆيل 32 سنايپەرا... ۋمەر وت ران ۆ مەدسانباتە 23.2.44 گ.» (وسنوۆانيە: ف 33, وپ. 686044, د. 4689, ل. 300. ۆىپيسكي دانى س سوبليۋدەنيەم تەكستا دوكۋمەنتوۆ. زاۆ. ارحيۆوحرانيليششەم ن.بريلەۆ, يسپ. كوندراتەۆا) دەپ جازىلعان. قول قويىلعان, ءمور باسىلعان, ءبارى زاڭدى تۇردە رەسىمدەلگەن.
داڭقتى جەرلەسىمىزدىڭ سوعىستاعى اسقان ەرلىگىن دالەلدەيتىن بۇدان ارتىق قانداي قۇجات كەرەك؟ ء«بىزدىڭ قانداسىمىز تولەۋعالي ابدىبەكوۆتەن اسقان بىردە-ءبىر مەرگەن جايىندا دەرەك كەزدەستىرمەدىم», دەيدى جۇمابەك اشۋ ۇلى. زەرتتەۋشى ايگۇل كەمەلباەۆا بەلگىلى جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتان دەرەك كوزدەرىن سۇراعاندا, 2006 جىلى 16 اقپاندا جازىلعان مىنا جاۋاپتى الىپتى: «... تىلەۋ كولباەۆتىڭ «سنايپەر تۋلەۋگالي» اتتى ماقالاسىندا 1944 جىلى شىلدەدە قازاقستانعا كەلگەن دەلەگاتسيادان مەرگەننىڭ №2916 ۆينتوۆكاسىنىڭ ەلگە جىبەرىلگەنى, ونىڭ قازىر ورتالىق مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇرعانى باياندالعان. بۇعان قاراعاندا ديۆيزيانىڭ ءۇش جىلدىعى قارساڭىندا تولەۋعالي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان بولۋى ءتيىس. ديۆيزيا ەلگە دەلەگاتسيا جىبەرگەندە قولدارىنا قازاقستان ۇكىمەتىنە ارنالعان حات ۇستاتادى. باتىرلىققا ديۆيزيا ۇسىنادى. سودان كەيىن ول قۇجات ماسكەۋگە كەتەدى. ديۆيزيانىڭ قازاقستانعا جازعان حاتى الماتى ارحيۆتەرىنىڭ بىرىنەن تابىلۋعا ءتيىس (1944 جىلى مايداننان ديۆيزيا دەلەگاتسياسىن باسقارىپ كەلگەنىمدە, ءبىز ديۆيزيانىڭ حاتىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنە تاپسىرعانبىز». باتىر باۋكەڭنىڭ «شىندىق قاشاندا كەلەدى, بىراق ءسال كەشىگىپ كەلەدى» دەگەن اسىل ءسوزى بار. جۇرەگى قايسار, كوزى مەرگەن تولەۋعالي ابدىبەكوۆكە «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرسەك, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ۇلتتىڭ رۋحىن تەڭسەلتىپ, ادامداردىڭ ساناسىن شايقالتقان دۇربەلەڭدەر قازاق حالقىنىڭ رۋحاني كەمەلدىگىن, باتىرلىق تامىرىنىڭ تەرەڭدىگىن جەرىنە جەتكىزە دالەلدەپ بەرە الدى. باتىرلار تۋرالى ەستەلىك بىزگە وتانشىلدىقتى وياتاتىن, نامىستى قامشىلايتىن, رۋحتى اسقاقتاتاتىن قىرلارىمەن قىمبات. مۇنداي قاسيەتتەردى قاستەرلەپ, ۇكىلەي ۇستاي الساق, جەڭىستى كۇندەرىمىز كوپ بولارى كۇمان كەلتىرمەيدى. باۋىرجان, راقىمجان, تولەۋعالي سەكىلدى ۇل تۋدىرعان ءور ۇلىستىڭ ۇلى رۋحى كۇيرەمەيدى.
باقىتبەك سماعۇل,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, «نۇر وتان» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى, اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى ۇيىمدارىنىڭ «قازاقستان ارداگەرلەرى» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى.
