ادامزات تاريحىندا ۇلكەندى-كىشىلى 15 مىڭعا جۋىق سوعىس وتكەن ەكەن. بىراق سولاردىڭ ءىشىندە اۋقىمى, الاپاتتىعى مەن قۇرباندىقتارى جاعىنان ەڭ جان-تۇرشىگەرلىگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جانە ونىڭ قۇرامداس بولىگى – ۇلى وتان سوعىسى بولدى. سوندىقتان, وعان قاتىسىپ جەڭىسكە جەتكەن جانە وسى جولدا ومىرلەرىن قۇربان ەتكەن اسىل ازاماتتاردى ەسكە الىپ, قۇرمەت كورسەتىپ وتىرۋ بارىمىزگە قاسيەتتى بورىش, قاستەرلى مىندەت.
1941 جىلدىڭ 22 ماۋسىمىندا فاشيستىك گەرمانيا اسكەرى كەڭەس وداعىنا تۇتقيىلدان, سوعىس جاريالاماستان باسىپ كىردى. جاۋ جاعىنىڭ باسىمدىعىنا قاراماستان, شەكاراشىلار, ولاردىڭ قاتارىندا برەست قورعاۋشىلارى العاشقى ۇرىستىڭ ءوزىندە تەڭدەسى جوق ەرلىك كورسەتتى. ولاردىڭ ساپىندا ا.مۇسىرەپوۆ, ك.ابدراحمانوۆ, ك.يمانقۇلوۆ, ع.جۇماتوۆ, ش.شولتىروۆ, ق.باتتالوۆ سەكىلدى جاۋىنگەرلەر جاۋدىڭ العاشقى سوققىسىنا قارسىلىق كورسەتىپ, اسا ايرىقشا ەرلىكپەن كوزگە ءتۇستى.
سوعىس جىلدارى قازاقستاندا 12 اتقىشتار, 4 اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 7 اتقىشتار بريگاداسى, 50-گە جۋىق پولكتەر مەن باتالوندار جاساقتالىپ, مايدانعا اتتاندىرىلدى جانە ولار ەرلىكپەن شايقاستى. ماسكەۋ باعىتىنداعى ۆولوكولامسك تاس جولىن قورعاۋدا الماتىدا قۇرىلعان 316-شى ديۆيزيا گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەرلىكتىڭ ەرەن ۇلگىسىن تانىتتى. اتاپ ايتقاندا, 28 پانفيلوۆشىلار جاۋدىڭ 50 تانكىسىن جويىپ جىبەرىپ, ولار كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن يەلەندى. پانفيلوۆشى اعا لەيتەنانت باۋىرجان مومىش ۇلى ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستا ءوز باتالونىمەن جاۋ قورشاۋىن ءۇش رەت بۇزىپ شىقتى. سوعىستى باۋىرجان مومىش ۇلى پولكوۆنيك شەنىندە, 9-شى گۆارديالىق ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى بولىپ ءجۇرىپ اياقتادى. ورىستىڭ بەلگىلى جازۋشىسى الەكساندر بەك «ۆولوكالام تاسجولى» كىتابىن ب.مومىش ۇلىنىڭ سوعىس جىلدارىنداعى ەرلىگىنە ارنادى. الايدا, باۋىرجان مومىش ۇلى كەڭەس وكىمەتى تاراپىنان ءوز دارەجەسىندە باعالانبادى. تەك 1990 جىلى ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن وعان كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلدى.
ماسكەۋ تۇبىندەگى بولعان ۇرىستاردا قازاق حالقىنىڭ كوپتەگەن ۇلدارى ەرلىكپەن شايقاستى. ولاردىڭ قاتارىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مالىك عابدۋللين, تولەگەن توقتاروۆ, راشيد جانعوزين, رامازان ەلەباەۆ بار. الەكسين قالاسى ءۇشىن شايقاسقا قازاق حالقىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان باتىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ ۇلى, قاتارداعى اۆتوماتشى رامازان امانگەلديەۆ قاتىسىپ, اسقان ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى.
1942 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا بوكوۆسكايا-پونومارەۆكا اۋدانىندا بولعان اۋە شايقاسىندا قاراعاندىلىق ۇشقىش نۇركەن ءابدىروۆ ءوزىنىڭ وق ءتيىپ ورتەنگەن ۇشاعىن جاۋدىڭ شىنجىر تابان تەحنيكالارى شوعىرلانعان جەرگە باعىتتاپ, ەكيپاجىمەن بىرگە ەرلىكپەن قازا تاپتى. ن.ءابدىروۆ, مينومەتشى ك.سىپاتاەۆ ستالينگرادتى قورعاۋداعى ەرەن ەرلىكتەرى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بولدى. ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, ستالينگراد جەڭىسىنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي جەرلەسىمىز, استانالىق جازۋشى-جۋرناليست, قازاقستاندىق جاۋىنگەر اسكەن نابيەۆ تۋرالى, ونىڭ اتاقتى تراكتور زاۋىتىن قورعاۋداعى قايتالانباس ەرلىگى تۇرعىسىندا جۋرناليست مويسەي گولدبەرگتىڭ «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالاعان كولەمدى وچەركىمەن تانىسىپ, قاھارماندىعىنا سۇيسىنگەن رەسەي ەلشىسى م.بوچارنيكوۆ قازىرگى ۆولگوگراد قالاسىنىڭ كورنەكتى ءبىر كوشەسىنە اسكەن ءنابي ۇلىنىڭ ەسىمىن بەرگىزۋگە ناقتى شارالاردى قاراستىرۋدا.
ءۇش جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان لەنينگراد ءۇشىن شايقاستا دا قازاق جاۋىنگەرلەرى ەرلىك تانىتتى. ولار قورشاۋداعى قالانىڭ «ۇلكەن جەرمەن» بايلانىسىن قامتاماسىز ەتۋگە, لادوگاداعى «ءومىر جولىن» سالۋعا, لەنينگراد وبلىسىنىڭ 22 ەلدى مەكەنىن ازات ەتۋگە قاتىستى. قازاق جاۋىنگەرلەرى بالتىق تەڭىزىنىڭ شەپتەرىن تاباندى تۇردە قورعادى. قىزىل تۋلى «كيروۆ» كرەيسەرىندە سوعىس باستالعانعا دەيىن جىبەرىلگەن 156 قازاقستاندىق ءوز ەرلىكتەرىمەن كوزگە ءتۇستى. ەدىل بويى مەن دون دالاسىندا, كۋرسك يىنىندە, دنەپردەن ءوتۋ شايقاستارىندا دا مىڭداعان قازاقستاندىق جاندارىن ايامادى. 25-ءشى گۆارديالىق اتقىشتار كورپۋسىنىڭ كومانديرى 1943 جىلعى 4 جەلتوقساندا قازاقستان ەڭبەكشىلەرىنە جازعان حاتىندا: «دنەپردەگى ۇلى شايقاستا قازاق حالقىنىڭ ۇلدارى جاۋعا وزدەرىنىڭ ءبىزدىڭ وتان-انامىزعا دەگەن ىستىق ماحابباتىن تاعى دا تانىتتى, ولاردىڭ تامىرلارىندا ءوز اتالارىنىڭ باتىرلىق قاندارىنىڭ سۋىماعانىن كورسەتتى. دنەپر جاعالاۋلارى مەن دنەپردەن ءوتۋ كەزىندەگى قازاقتار كورسەتكەن ەرلىكتەردىڭ بارلىعىن ساناپ بىتپەيسىڭ», دەپ اعىنان جارىلۋى تەگىن ەمەس.
قازاق قىزدارى دا سوعىس اۋىرتپالىعىن ەر ازاماتتارمەن بىردەي كوتەردى. سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ سوعىسقا سۇرانىپ, حات جازعان قازاق قىزدارى وتە كوپ بولدى. مىسالى, قاراعاندىنىڭ اسكەري كوميسسارياتىنا سوعىسقا سۇرانىپ ءوتىنىش جازعان ارۋلار سانى 10 مىڭنان اسقان. سەمەي قالاسى بويىنشا سوعىستىڭ العاشقى كۇندەرىندە 3 مىڭ ءوتىنىش, ال الماتى قالاسىنىڭ تەك فرۋنزە اۋدانى بويىنشا 112 ءوتىنىش تۇسكەن. قازاق ارۋلارى ءتۇرلى اسكەري قۇرامداردا بولىپ, ەرەن ەرلىك كورسەتتى. قولدارىنا قارۋ الىپ, قان مايدانعا اتتانعان شىعىس جۇلدىزدارى مانشۇك پەن ءاليا قازاقستان داڭقىن الەمگە پاش ەتتى. اۆياتسيا سالاسىنداعى قازاق قىزى حيۋاز دوسپانوۆا ۇشقىش شتۋرمانى بولىپ 300-دەن استام مارتە اۋەگە كوتەرىلدى. 2004 جىلى پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن ح.دوسپانوۆاعا حالىق قاھارمانى اتاعى بەرىلدى. جاۋھاريا سافاربەكوۆا قالالىق راديوستانسا باستىعى بولىپ, لەنينگراد مايدانىندا اسا ەرلىگىمەن كوزگە تۇسسە, 1942 جىلى قازاقستاندا قۇرىلعان 34-ءشى جەكە ايەلدەر روتاسىنىڭ 300-گە تارتا ارۋى كۋرسك يىنىندەگى شايقاسقا قاتىسىپ, بىرنەشە ماراپات يەلەندى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ءىرى, شەشۋشى وپەراتسياسى – بەرلين قالاسىن الۋعا قازاقستاندىق 118-ءشى, 313-ءشى, 150-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى قاتىستى. شايقاس قىزىپ جاتقاندا قازاقستاندىق وفيتسەر راحىمجان قوشقارباەۆ پەن قاتارداعى جاۋىنگەر گريگوري بۋلاتوۆ رەيحستاگقا تىككەن جەڭىس تۋى جەلبىرەپ تۇردى.
قازاقستاندىقتار تەك مايداندا عانا ەمەس, جاۋ تىلىندا دا شايقاستى. ەلدىڭ وزگە حالىقتارىمەن بىرگە ولار جاۋ ۋاقىتشا باسىپ العان اۋماقتارداعى پارتيزان قوزعالىسىنا قاتىستى. ۋكراينانىڭ قۇرامالى وتريادتارىندا, كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا – 1500, لەنينگراد وبلىسىندا 220 قازاق شايقاستى. سوعىس جىلدارى پارتيزان قوزعالىسىنا قاتىسقان قازاقستاندىقتاردىڭ سانى 3,5 مىڭعا جەتتى. پارتيزاندىق قوزعالىستىڭ عالىم احمەدياروۆ, عالىم وماروۆ, نۇرىم سىدىقوۆ, قاسىم قايسەنوۆ, ءادي ءشارىپوۆ, توقتاعالي جانگەلدين, جۇماعالي ساين سەكىلدى باتىرلارىنىڭ ەسىمى كوپكە تارالدى. حالىق كەكشىلدەرىنىڭ قاتارىندا قازاق قىزى راديست نۇرعانىم بايسەيىتوۆا ايانباي شايقاستى.
ەۋروپا ەلدەرىندە قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا قاتىسۋشى قازاقستاندىقتار فاشيستەرگە قارسى كۇرەستە باتىرلىق پەن ەرلىك كورسەتتى. پولياك پارتيزاندىق جاساقتارىندا جامبىلدىق ءساتىمبەك تولەشوۆ, يۋگوسلاۆيا جەرىندە كوكشەتاۋلىق تەلجان جەلقوجينوۆ, اقتوبە وبلىسىنان ارىق ەسەنتاەۆ ۇلى جەڭىسكە جەتۋگە مولىنان ۇلەس قوستى. فرانتسۋز قارسىلاسۋ قوزعالىسى ساپىندا داۋلەت قاراجۇماننىڭ باتىرلىعىمەن اتى شىقسا, يتاليالىق قارسىلاسۋ قوزعالىسى قۇرامىندا قاراعاندىدان ت.ءالپەيىسوۆ, اقتوبەدەن ج.كەلشىكوۆ, قىزىلوردادان ا.حالىقباەۆ, ق.دۇيسەنبەكوۆ, تسەلينوگراد وبلىسىنان ت.سادۋاقاسوۆ جاۋمەن قاسىق قانى قالعانشا سوعىستى.
سوعىستىڭ اياعىنا دەيىن اسكەري بولىمدەر رەتىندە ەرلىكپەن شايقاسقان 12 قازاقستاندىق ديۆيزياعا قۇرمەتتى اتاقتار بەرىلدى. اسكەري ەرلىكتەرى ءۇشىن 500-دەن استام قازاقستاندىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاندى. بۇل اتاقتى 104 قازاق يەلەندى. ءتورت قازاقستاندىق ۇشقىش – تالعات بيگەلدينوۆ, لەونيد بەدا, يۆان پاۆلوۆ, سەرگەي لۋگانسكي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى دۇركىن يە بولدى.
وسىلايشا, قازاق حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى 1418 كۇنگە سوزىلعان ۇلى وتان سوعىسىندا جانقيارلىق ەرلىك جاساپ, بابالار اماناتىنا بەرىك ەكەندىگىن پاش ەتتى. ولاردىڭ تۋعان ەل, تۋعان جەر ازاتتىعى ءۇشىن ايانباي شايقاسقاندارى جاستارىمىزعا ماڭگىلىك ونەگە. سونىڭ ءبىر جارقىن ايعاعى رەتىندە جاس تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرى قۇرامىنداعى ساربازدار بۇگىنگى كۇنى بەيبىت ءومىرىمىزدى كوزدەرىنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ عاسىرلاپ كۇتكەن ارمانى, ەلباسى بەلگىلەپ بەرگەن ۇلتىمىزدىڭ باستى يدەولوگياسى – ماڭگىلىك ەلدى باياندى ەتۋ جولىندا ايانباي تەر توگۋدە.
كەنجەبولات جولدىباي,
ساياساتتانۋشى, «باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى.
