جالپى, بۇل اۋىلدىڭ وتكەننىڭ ونەگەسىنە سەرگەك قارايتىنىن بۇرىننان بىلەتىنبىز. بۇل شارۋا دا ارتىنا مول رۋحاني قازىنا قالدىرعان تاسبەرگەن قۇلامان ۇلىنىڭ ەسىمى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىنا الاڭداعان اعايىننىڭ ۇسىنىسىمەن «تۇرماعامبەت» جشس جەتەكشىسى, ىسكەر ازامات نۇرجان پىرمانتاەۆتىڭ جىراۋدىڭ باسىنا بەلگى قويۋىنان باستالىپتى. جىرشىلار ونەرىن تاماشالاۋدان بۇرىن جيىلعان جۇرت جىراۋدىڭ زيراتىنا سوعىپ, رۋحىنا قۇران باعىشتادى.
قازىرگى الداشباي احۋن اۋىلى ماڭىندا 1870 جىلى دۇنيەگە كەلگەن تاسبەرگەن قۇلامان ۇلى ءداستۇرلى ونەردى بايىتقان ونەرپاز. الۋان جۇيرىكتىڭ اراسىنان ايرىقشا ماقامىمەن ەرەكشەلەنگەن ونىڭ مۇراسى شەتى كورىنبەيتىن مول قازىنا. جەتپىس جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن تاسبەرگەن قۇلامان ۇلىنىڭ سۇيەگى 1940 جىلى تۇرماعامبەت اۋىلىنا قويىلعان.
سۇلەيلەر مۇراسىن زەرتتەپ جۇرگەندەر قازىر سىردىڭ بويىندا ساقتالعان 300-گە تارتا ماقام-سازدىڭ جارتىسىنان استامى وسى تاسبەرگەن جىراۋ ارقىلى بىزگە ورنەگى بۇزىلماي جەتكەنىن ايتادى. جىراۋدىڭ ايگىلى «ماڭىراماسى» جىر كومبەنىڭ باعا جەتپەس قازىناسىنىڭ ءبىرى. كوپتەگەن داستان مەن تولعاۋدى كەيىنگىگە جەتكىزىپ, بۇرىنعى جىراۋلار مۇراسىن ناسيحاتتاعان ول ونەگەسى وشپەيتىن ونەرپاز.
– ەل اۋزىنداعى دەرەكتەردە جىراۋدىڭ كادىر ەسىمدى شاكىرتى بولعانى ايتىلادى. كەشەگى قىزىلدىڭ قىسپاعىندا اۋعانستان ءوتىپ, جات جەردە دۇنيەدەن كوشىپتى. اۋعانستاندا كادىردىڭ داۋىسىن امەريكالىق ونەر زەرتتەۋشىلەرى جازىپ السا كەرەك. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن بەلگىلى جىراۋ الماس الماتوۆ باستاعان ازاماتتار سول جازبانى تاۋىپ, ورتامىزعا ورالتتى, – دەيدى جىرشى بەرىك سايماعامبەتوۆ.
قۇلاعى ماقام-سازعا قانىق اۋىل تۇرعىندارى وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا جىراۋلىق ءداستۇردىڭ جولىن جالعايتىن ۇيىرمەلەر اشىپ, بالالاردى ساف ونەرگە باۋلي باستاعان ەكەن. وسىنداي باستامانىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن «تاسبەرگەن جىراۋ» مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, وسى اۋىل مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى ءسۇيىنباي اقباەۆ بولىپتى. بۇل كۇندە دۇنيەدەن وزىپ كەتكەن ازامات باعزى ونەردىڭ باعىن اشقان يگىلىكتى ءىستى اقى-پۇلسىز, تەگىن اتقارا ءجۇرىپ, العاشقى لەكتە ونداعان بالانىڭ باسىن توپتاستىرىپتى. سولاردىڭ ءبارى بۇگىندە سۇلەيلەر جولىن جالعاعان بەلگىلى ونەرپازعا اينالدى.
«جىر دەگەن قۇلاش سەرمەپ عالاماتقا,
ۇرپاعىم ءوسسىن ەرەك سالاماتتا.
زەيىندى اشاتىن جىر, سانانى ءسوز,
قيانات قىلماعايسىڭ اماناتقا…»,
دەيتىن تاسبەرگەن جىراۋعا ارنالعان فەستيۆالدى قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى, جىرشى بەرىك سايماعانبەتوۆ جۇرگىزىپ, كوپ الدىندا قاساربەك كارىباەۆ, اماندىق بۇرلىباەۆ, ءدىنيسلام توقسانباەۆ, بالتاباي بەدەباەۆ, ايدوس راحمەتوۆ, سەرىك جاقسىعۇلوۆ سەكىلدى بەلگىلى ونەرپازدارمەن قاتار جىر كوشىنە ەندى ىلەسكەن الىشەر مىرزاعاليەۆ, دينار راحمان, المات ازاماتوۆ, اڭسۇڭقار بۇركىتباي, اراي وڭعارقىزى سياقتى جاستار جىرلادى. كوپشىلىكتىڭ قولقالاۋىمەن جىراۋدىڭ نەمەرەسى قالاباي نۇرماحانوۆ تا ونەر كورسەتتى.
– جالپى, جىر ونەر عانا ەمەس, تاربيەنىڭ دە قاينار كوزى. سىر سۇلەيلەرىنىڭ مۇراسىن جاڭعىرتۋدان جامانشىلىق كورمەيتىنىمىز انىق. سوندىقتان دا ۇسىنىسىمىزعا قولداۋ تانىتقان ەل ازاماتتارىنا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ەل باردا, جۇرت ورنىندا تۇرعاندا اسىل تۇلعالارىمىزدىڭ اتى وشپەك ەمەس, – دەيدى تۇرماعامبەت اۋىلىنىڭ تۇرعىنى, زەينەتكەر توعاناس سارىباەۆ.
فەستيۆال سوڭىندا اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى ءادىل قوشالاقوۆ رۋحاني شارانى ۇيىمداستىرعان ازاماتتارعا العىسىن جەتكىزىپ, ونەرپازداردى ماراپاتتادى.
قىزىلوردا وبلىسى,
قارماقشى اۋدانى
