1945 جىل. 2 مامىر. بەرلين تىزە بۇككەن كۇن. قالا جانىپ جاتىر. لاۋلاعان وت, تۇتاسقان ءورت, قويۋ ءتۇتىن. قاراقۇرىم تۇتقىندار توبى. كوشەدە شاشىلىپ جاتقان جۇزدەگەن ولىك. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك قولىندا قىسا ۇستاعان اۆتومات پەن گراناتا. ولار ۇرىس ۇستىندە ولگەن جانە دە ءبارى دەرلىك قىزعىلتقوڭىر ءتۇستى كيتەل كيگەن. بۇلار فاشيستىك پارتيانىڭ بەلسەندىلەرى, يمپەريالىق كەڭسەنى قورعاعان جانكەشتىلەر. فاشيستەردى الگىندە عانا جۋساتىپ سالىپ, كەڭسە عيماراتىنا باسىپ كىرگەندەردىڭ اراسىنداعى قاراتورى, جاق سۇيەكتەرى شىعىڭقى, جالپاق بەتتى جاپ-جاس قازاق جاۋىنگەر گيتلەردىڭ كابينەتى – قابىلداۋلار زالى – ۆەستيبيۋل – كىرەبەرىس اۋىز ۇيدە ۆەلوسيپەد تەۋىپ ءجۇر. قالادا ۇرىس ءالى دە تولىق توقتاي قويماعان. اۆتومات داۋسى, زەڭبىرەك گۇرسىلى ەستىلىپ قالادى. سولدات وعان نازار اۋدارىپ جاتقان جوق. ءبىر يىعىنا ءىلىپ العان اۆتوماتى, بەلدىگىنە بايلاعان كاسكاسى ىڭعايسىزدىق جاساپ, ۆەلوسيپەدتەن بىردە قۇلاپ ءتۇسىپ, ەندى بىرەسە ىزعىتا جونەلەدى. ءيا-ءيا, بۇكىل الەمدى تابانىنىڭ استىنا سالماق بولعان گيتلەردىڭ كابينەتى – قابىلداۋلار زالى – كىرەبەرىس اۋىز ءۇي – ۆەستيبيۋلدە جاپ-جاس قازاق جاۋىنگەر ۆەلوسيپەد تەۋىپ ءجۇر!
بۇل جىگىت كىم بولدى ەكەن. بەرلينگە شابۋىل, يمپەريالىق كەڭسە مەن رەيحستاگ شايقاستارى جونىندە ازدى-كوپتى وقىعاندارىمىز بولعانىمەن, ناق گيتلەردىڭ كابينەتىندە ۆەلوسيپەد تەۋىپ ءجۇرگەن قازاق تۋرالى ەستىگەن دە, بىلگەن دە ەمەسپىز. جاقسىنى بىلمەك, كورمەك كەرەك! ەسىمى كىم؟ تەگى كىم؟ قازاق ەلىنىڭ قاي ايماعىنان بولدى ەكەن؟ ءبىراز-ءبىراز سۇراستىرىپ كورسەك, كورگەن, بىلگەن, ەستىگەن ەشكىم جوق, ءبار-ءبارىسى بەيحابار بولىپ شىقتى. سوندا, قازاق جاۋىنگەر جىگىتىنىڭ گيتلەردىڭ كابينەتىندە ۆەلوسيپەدپەن سەرۋەن سالعانى جونىندەگى دەرەك قايدان الىنعان؟ «ستەپان كولچۋگين», «ءومىر جانە تاعدىر» جانە باسقا شىعارمالارىمەن بەلگىلى جازۋشى ۆاسيلي گروسسماننىڭ (1905-1964) ماسكەۋدىڭ «پراۆدا» باسپاسىنان 1989 جىلى «گودى ۆوينى» كىتابى باسىلىپ شىققان. دەرەك وسى كىتاپتان الىنىپ وتىر.
«2 مايا. دەن كاپيتۋلياتسي بەرلينا... نوۆايا يمپەرسكايا كانتسەلياريا... كابينەت گيتلەرا. زال پريەموۆ. گيگانتسكي ۆەستيبيۋل, پو كوتورىمي پادايا, ۋچيتسيا كاتاتسيا نا ۆەلوسيپەدە سمۋگلىي شيروكوسكۋلىي مولودوي كازاح» (456-بەت). مىنە, وسىلاي! بۇنى ۆ.گروسسمان ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ ەمەس, ءوز كوزىمەن كورىپ جازعان. ول وداقتىق اسكەري گازەت «كراسنايا زۆەزدانىڭ» ءتىلشىسى رەتىندە 1941 جىلدىڭ تامىزىنان مايداندا بولادى. ماسكەۋ, ستالينگراد, كۋرسك شايقاستارى, دنەپر, بەلارۋس, پولشا... بەرلين تىزە بۇككەن 2 مامىردا وسى قالادا ەدى. جاڭا يمپەريالىق كەڭسەدە, گيتلەردىڭ كابينەتىندە بولاتىن. وسىندا ۆەلوسيپەد تەۋىپ جۇرگەن قازاق جاۋىنگەرىن كورەدى. ۆ. گروسسمان مايداندا كورگەندەرىن كۇندەلىك داپتەرىنە جازىپ وتىرعان. «گودى ۆوينى» كىتابى نەگىزىنەن جوعارىداعىداي جازۋلاردان قۇرالعان.
كىتاپتا قازاق جىگىتتىڭ – جاۋىنگەر سولداتتىڭ اتى-ءجونى اتالماعان. بەلگىسىز. ەسىمى بەيمالىم بولعانىمەن, ءبىز قازاقتىڭ ءبىر بالاسىنىڭ بۇكىل ەۋروپانى دەرلىك جاۋلاپ العان گيتلەردىڭ كابينەتىندە – كىرەبەرىس اۋىز بولمەدە ۆەلوسيپەد تەۋىپ, سايرانداعانىن بىلەيىك! «مىنە, قازاعىڭ وسىنداي»! وسىدان تۋرا 200 جىل ىلگەرىدە ءبىزدىڭ اتالارىمىز ناپولەوندى قۋالاپ, پاريجگە كىرىپ, سەنا وزەنىنە اتتارىن سۋارعان. راقىمجان قوشقارباەۆ اعامىز رەيحستاگقا شابۋىلداعان مىڭداعان جاۋىنگەرلەر اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ونىڭ قابىرعاسىنا قىزىل جالاۋ تىكتى! «انە, قازاعىڭ سونداي!» – دەيىك!
ءسادىل كادەەۆ.
شىمكەنت.
بۇل جىگىت كىم بولدى ەكەن. بەرلينگە شابۋىل, يمپەريالىق كەڭسە مەن رەيحستاگ شايقاستارى جونىندە ازدى-كوپتى وقىعاندارىمىز بولعانىمەن, ناق گيتلەردىڭ كابينەتىندە ۆەلوسيپەد تەۋىپ ءجۇرگەن قازاق تۋرالى ەستىگەن دە, بىلگەن دە ەمەسپىز. جاقسىنى بىلمەك, كورمەك كەرەك! ەسىمى كىم؟ تەگى كىم؟ قازاق ەلىنىڭ قاي ايماعىنان بولدى ەكەن؟ ءبىراز-ءبىراز سۇراستىرىپ كورسەك, كورگەن, بىلگەن, ەستىگەن ەشكىم جوق, ءبار-ءبارىسى بەيحابار بولىپ شىقتى. سوندا, قازاق جاۋىنگەر جىگىتىنىڭ گيتلەردىڭ كابينەتىندە ۆەلوسيپەدپەن سەرۋەن سالعانى جونىندەگى دەرەك قايدان الىنعان؟ «ستەپان كولچۋگين», «ءومىر جانە تاعدىر» جانە باسقا شىعارمالارىمەن بەلگىلى جازۋشى ۆاسيلي گروسسماننىڭ (1905-1964) ماسكەۋدىڭ «پراۆدا» باسپاسىنان 1989 جىلى «گودى ۆوينى» كىتابى باسىلىپ شىققان. دەرەك وسى كىتاپتان الىنىپ وتىر.
«2 مايا. دەن كاپيتۋلياتسي بەرلينا... نوۆايا يمپەرسكايا كانتسەلياريا... كابينەت گيتلەرا. زال پريەموۆ. گيگانتسكي ۆەستيبيۋل, پو كوتورىمي پادايا, ۋچيتسيا كاتاتسيا نا ۆەلوسيپەدە سمۋگلىي شيروكوسكۋلىي مولودوي كازاح» (456-بەت). مىنە, وسىلاي! بۇنى ۆ.گروسسمان ۇزىنقۇلاقتان ەستىپ ەمەس, ءوز كوزىمەن كورىپ جازعان. ول وداقتىق اسكەري گازەت «كراسنايا زۆەزدانىڭ» ءتىلشىسى رەتىندە 1941 جىلدىڭ تامىزىنان مايداندا بولادى. ماسكەۋ, ستالينگراد, كۋرسك شايقاستارى, دنەپر, بەلارۋس, پولشا... بەرلين تىزە بۇككەن 2 مامىردا وسى قالادا ەدى. جاڭا يمپەريالىق كەڭسەدە, گيتلەردىڭ كابينەتىندە بولاتىن. وسىندا ۆەلوسيپەد تەۋىپ جۇرگەن قازاق جاۋىنگەرىن كورەدى. ۆ. گروسسمان مايداندا كورگەندەرىن كۇندەلىك داپتەرىنە جازىپ وتىرعان. «گودى ۆوينى» كىتابى نەگىزىنەن جوعارىداعىداي جازۋلاردان قۇرالعان.
كىتاپتا قازاق جىگىتتىڭ – جاۋىنگەر سولداتتىڭ اتى-ءجونى اتالماعان. بەلگىسىز. ەسىمى بەيمالىم بولعانىمەن, ءبىز قازاقتىڭ ءبىر بالاسىنىڭ بۇكىل ەۋروپانى دەرلىك جاۋلاپ العان گيتلەردىڭ كابينەتىندە – كىرەبەرىس اۋىز بولمەدە ۆەلوسيپەد تەۋىپ, سايرانداعانىن بىلەيىك! «مىنە, قازاعىڭ وسىنداي»! وسىدان تۋرا 200 جىل ىلگەرىدە ءبىزدىڭ اتالارىمىز ناپولەوندى قۋالاپ, پاريجگە كىرىپ, سەنا وزەنىنە اتتارىن سۋارعان. راقىمجان قوشقارباەۆ اعامىز رەيحستاگقا شابۋىلداعان مىڭداعان جاۋىنگەرلەر اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ ونىڭ قابىرعاسىنا قىزىل جالاۋ تىكتى! «انە, قازاعىڭ سونداي!» – دەيىك!
ءسادىل كادەەۆ.
شىمكەنت.
