نەمەسە سوعىس ورتىنە شارپىلعان اۋداندار ەرلىك جانە ەڭبەك داڭقى مارتەبەسىنە لايىقتى
«پريكاز» (№ 0444) نارودنوگو كوميسسارا وبورونى سسسر:
«... س 1 دەكابريا 1941 گ. تەرريتوريالنىي سوستاۆ وكرۋگوۆ ەۆروپەيسكوي چاستي سويۋزا سسر يمەت ۆ سلەدۋيۋششەم سوستاۆە: ستالينگرادسكي ۆوەننىي وكرۋگ: ستالينگرادسكايا وبلاست, روستوۆسكايا وبلاست, كالمىتسكايا اسسر, استراحانسكي وكرۋگ, زاپادنايا چاست زاپادنو-كازاحستانسكوي وبلاستي (رايونى دجانىبەكسكي, كازتالوۆسكي, ۋردينسكي, فۋرمانوۆسكي). شتاب وكرۋگا – ستالينگراد. كوماندۋيۋششيم ۆويسكامي ستالينگرادسكوگو ۆوەننوگو وكرۋگا – گەنەرال-لەيتەنانت گەراسيمەنكو ۆاسيلي فيليپپوۆيچ. كوماندۋيۋششيم ۆويسكامي ۆوەننىح وكرۋگوۆ پەرەداچۋ ۆويسكوۆىح چاستەي, ۋچرەجدەني ي زاۆەدەني, پەرەحودياششيح تەرريتوريالنو ۆ سوستاۆ درۋگيح ۆوەننىح وكرۋگوۆ, زاكونچيت ك 5 دەكابريا 1941 گ. ي دونەستي منە س پريلوجەنيەم پەرەچنەي پەرەداۆاەمىح چاستەي. پريكاز ۆۆەستي ۆ دەيستۆيە پو تەلەگرافۋ. نارودنىي كوميسسار وبورونى سسسر ي.ستالين».
1942 جىلدىڭ جازىندا مايدان اۋماعى قازاقستان شەكاراسىنا جاقىنداي ءتۇستى. بۇل ءسات اۋىل تۇرعىندارىنا ۇلكەن سىناق بولدى. رەسپۋبليكا ەڭبەكشىلەرى سول ءبىر سۇراپىل سوعىس جىلدارىنداعى اۋىر سىندا شىدامدىلىق پەن توزىمدىلىكتىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتە ءبىلىپ, وتان الدىنداعى بورىشتارىن ادال اتقاردى.
جانىبەك اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى ءوز حاتىندا: «سول قاتەرلى كۇندەردە ستالينگراد وبلىسىمەن ورتاق شەكاراسى بار قازاقستاننىڭ باتىس اۋداندارى قىزىل ارميانىڭ جاقىن تىلى رەتىندە ۇلكەن اسكەري-ستراتەگيالىق ءرول اتقاردى. 1942 جىلدىڭ 12 تامىزىنان باستاپ ستالينگراد مايدانى قالادان 150-160 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان قازاقستاننىڭ جانىبەك, سايقىن, شوڭاي تەمىرجول ستانسالارىن قامتىدى», دەپ جازادى.
نەمىس باسقىنشىلارى استراحان-ۋرباح تەمىرجول ماگيسترالىن, سايقىن, شوڭعاي, جانىبەك اۋىلدارىن نىساناعا الىپ, سول كەزدەگى رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس, شوڭعايعا – 24, سايقىنعا – 36, جانىبەككە 40 شاقتى اۋە سوققىسى جاسالعان. ءبىر اۋە شابۋىلىنا 30-عا جۋىق ۇشاقتار قاتىسقان. وسىنداي شابۋىلداردىڭ سالدارىنان تەمىرجول ۆوكزالى, مەكتەپ, اۋرۋحانا ۇيلەرى جانە باسقا دا ءوندىرىس, مەكەمە ورىندارى زيان شەكتى. تەك قانا جانىبەك كەنتى بويىنشا 41 نىسان زارداپ شەگىپ, 200-دەي تۇرعىن ءۇي قيرادى, وسى بومبالاردىڭ سالدارىنان كوپتەگەن بەيبىت تۇرعىندار جاراقات الدى, قايتىس بولدى. 1942 جىلى 11-12 قىركۇيەك كۇندەرى فاشيست ۇشاقتارى جانىبەك اۋدانى «العاباس» جانە «جاڭا تۇرمىس» كولحوزدارىنىڭ جەر پايدالانۋ شەكاراسىنداعى دالاعا جاناتىن بومبا تاستاپ, ورتەگەن. سونىڭ سالدارىنان 38 مىڭ گەكتار جينالماعان پىشەن جانىپ كەتكەن. جاۋ اۆياتسياسىنىڭ بومبالاۋىنان كەلگەن زيان مەملەكەتتىك توتەنشە كوميسسياسىنىڭ اكتىسى بويىنشا 7 161 693 سومعا جەتكەن.
اۋە شابۋىلىنا ۇشىراعان قازاقستاننىڭ ستانسالارىندا ۆوكزالدار, پاكگاۋزدار قيراپ, سۋ ايدايتىن مۇنارالار مەن سۋ قۇبىرلارى جۇيەسى ءب ۇلىندى. جۇزدەگەن تۇرعىندار باسپاناسىز قالدى. تەك جانىبەكتىڭ وزىندە اۋە قاراقشىلارى 200-دەن استام تۇرعىن ءۇيدى ورتەپ, قيراتقانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى.
رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1942 جىلعى قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنان 1943 جىلعى قاڭتار ايىنىڭ باسىنا دەيىن جانىبەك جانە وردا اۋداندارىنىڭ اۋماقتارىنا گيتلەرلىك اۆياتسيا 538 رەت بومبا تاستاعان. جانىبەك اۋدانىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بەتىندە باۋىرلاستار زيراتى بار. وندا ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جانىبەك جەرىندە قازا تاپقان جاۋىنگەرلەر ماڭگىلىك جەر قويناۋىنان ورىن تاپقان. بوزداقتاردىڭ ۇزىن سانى – 93. ولار – وفيتسەرلەر, قاتارداعى جاۋىنگەرلەر جانە مەدبيكەلەر. وتان ءۇشىن ومىرلەرىن قيعان بوزداقتارعا ماڭگى تاعزىم ەتەمىز.
«قاتاڭ قۇپيا تۇردە» دەپ بەلگى سوعىلعان بۇيرىقتار بۇگىنگى تاڭدا مۋزەيلەردەن تابىلىپ وتىر. حات جولداۋشىلار ناقتى دەرەكتەردىڭ قايدان الىنعانى تۋرالى دا مالىمەتتەر كەلتىرگەن. اتالعان تاقىرىپتى ءار كەزەڭدە س.پ. بەلان, ا.قۇسايىنوۆ جانە ق.دوسقاليەۆ تەرەڭ زەرتتەپ, كولەمدى ماقالالار مەن عىلىمي ەڭبەكتەر جازعان. جانىبەك اۋداندىق مۋزەيىندە جۇمىس ىستەپ, كوپتەگەن دەرەكتەردى تابۋدا ءجانە جازۋدا جۋرناليست ا.باتىرحانوۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون.
ال بوكەي وردا اۋدانى تۇرعىندارى جازعان حاتتا ستالينگراد قالاسىن جاۋدان قورعاۋ جانە نەمىس ارمياسىن وسى جەردە تالقانداۋ ءۇشىن 1942 جىلدىڭ 18 ماۋسىمىندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا دايىندىقتان وتكەن 26 مىڭ 225 جاۋىنگەر ستالينگراد مايدانىنا جىبەرىلگەنى ايتىلادى.
بوكەي ورداسى اۋدانىنان ۇلى وتان سوعىسىندا ءۇش كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىقتى. ولار: تەمىر ماسين, قازاقتىڭ باتىر قىزى مانشۇك مامەتوۆا جانە احمەديار حۇسايىنوۆ. سونىمەن بىرگە, وسى قاتاردا 2004 جىلى 15 جەلتوقساندا حالىق قاھارمانى اتاعى بەرىلگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش ۇشقىش قىزى حيۋاز دوسپانوۆا تۇر.
بىزگە حات جولداۋشىلار ءوز ويلارىن «بارلىق كەڭەس حالقى سياقتى وردا اۋدانى ەڭبەكشىلەرى دە مايدانعا كومەك بەردى. وردالىقتار ستالينگراد مايدانىنداعى جاۋىنگەرلەرگە 280 پۇت ەت, 22 پۇت ماي, 220 پۇت استىق, 245 دانا قۇس ەتىن جانە كوپتەگەن جىلى كيىمدەر, تەمەكى سىيلىعىن ارناۋلى دەلەگاتسيا ارقىلى جەتكىزگەن. ونى سول كەزدە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ اسكەري ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعان I دارەجەلى داڭق وردەنىنىڭ يەگەرى مۇحتار سارسەنعاليەۆ باستاپ بارعان. ءسويتىپ, مايدان مەن تىل ءبىرتۇتاس بىتە قايناسىپ, بارلىق قيىنشىلىقتاردى ءبىرلەسە جەڭدى. وردا اۋداندىق ءاسكەري كوميسسارياتى ارقىلى 1941-1945 جىلدارى سوعىسقا 4613 ادام الىنعان. ولاردان ەلگە 3028 ادام ورالماعان. ونىڭ 2963-ءى – قاتارداعى جاۋىنگەرلەر مەن كىشى كومانديرلەر, 651-ءى – وفيتسەرلەر. وسىنداي ەرلىكتەرى مەن ەڭبەكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, اۋدانعا ەرلىك جانە ەڭبەك داڭقى اتاعىن بەرۋدى سۇرايمىز», دەپ تۇيىندەگەن.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل وتە ورىندى ءارى تاريحي ادىلەتتىلىككە تولىق سايكەس كەلەتىن تىلەك. ءويتكەنى, وتكەنىمىزدى باعالاۋ ءجانە قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ ءار پۇشپاعىن قاستەرلەۋ ارقىلى ءبىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى ءتول پەرزەنتتەرىنىڭ بويىنا وتانشىلدىق رۋحتى سىڭىرە الامىز. ءارى كەشەگى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قان توككەن قاھارمان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ دانقتى ەرلىك ءداستۇرلەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا دا جول اشامىز. البەتتە, اماناتكا قيانات جاساۋعا بولمايدى. وسى ورايدا بيىلعى ءساۋىر ايىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ اتىنا ارنايى حات جولداپ بوكەي وردا جانە جانىبەك اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ ءوتىنىشىن جەتكىزگەنىمدى دە ايتا كەتكىم كەلەدى.
وسى ورايدا وزگەسىن ايتپاعاندا, ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ءوز اۋماعىن قورعاۋدا تۇرعىندارى جاپپاي ەرلىك پەن قايتپاس قايسارلىق كورسەتكەن ون ءۇش قالاعا كسرو جوعارى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ جارلىعىمەن «باتىر قالا» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلگەنىن قايدا قويامىز. وسىنىڭ ىشىندە اتالعان ايرىقشا اتاق لەنينگراد, ستالينگراد, سەۆاستوپول جانە ودەسسا قالالارىنا 1945 جىلى بەرىلگەن بولسا, كيەۆ پەن ماسكەۋ قالاسى ءجانە برەست قامالى ونداي اتاقتى 1965 جىلى يەمدەنگەن.1973 جىلى كەرچ پەن نوۆوروسسيسك,1974 جىلى مينسك, ال 1976 جىلى تۋلا قالاسى دا «باتىر قالا» اتاۋىن تولىقتىردى, سونىمەن بىرگە, 1985 جىلى وسىنداي قۇرمەتتى اتاق مۋرمانسك جانە سمولەنسك قالالارىنا دا بەرىلدى.
توقسانىنشى جىلداردىڭ باس كەزىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعان كەزدە بۇل ءۇردىس سايابىرسىپ قالعانداي بولعانىمەن 2007, 2011 جانە 2012 جىلدارى رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىنا سايكەس سول ەلدىڭ 41 قالاسىنا «اسكەري داڭق قالاسى» اتاعى بەرىلگەنى بەلگىلى. ايتالىق, سولاردىڭ ىشىندە سوعىس ءورتىنە شارپىلعان كوپتەگەن شاعىن قالالارمەن بىرگە, قيىر شىعىستاعى ۆلاديۆوستوك, حاباروۆسك, پەتروپاۆلوۆسك-كامچاتسكي سياقتى قالالار دا بار.
وسى دەرەكتەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, مايداننان تىم قاشىقتا ورنالاسقان كورشى ەلدىڭ ولكەلەرى مەن ايماقتارى دا جاۋىنگەرلىك داڭق مارتەبەسىن يەلەنگەن. ەندەشە, وسىنداي قۇرمەتكە سوعىس زاردابىن بەل ورتادان كەشكەن, سول ءبىر قيىن قىستاۋ سۇراپىل كەزەڭدە كسرو قورعانىس حالىق كوميسسارى يوسيف ءستاليننىڭ بۇيرىعى بويىنشا ستالينگراد مايدانىنىڭ شەبىندە بولعان ەگەمەن ەلىمىزدىڭ اۋداندارى دا ابدەن لايىقتى دەپ بىلەمىز.
ساميعوللا ورازوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,
«نۇر وتان» پارتياسى
فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى.
