بۇعان قازىر «ب» كورپۋسىنىڭ اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ بوس لاۋازىمدارىنا جاريالانىپ جاتقان كونكۋرستار تۋرالى حابارلاندىرۋلارعا زەر سالساڭىز, كوزىڭىز جەتەدى. ماسەلەن, شەشىم قابىلدايتىن لاۋازىم يەلەرى – اۋداندىق ءبولىم باسشىسىنىڭ ورتاشا ايلىق جالاقىسى 380 392 تەڭگە, اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارىنىكى – 512 002 تەڭگە, وبلىستىق باسقارما باسشىسىنىكى – 688 751 تەڭگە ەكەن. قاراپايىم ادامدارعا كورسەتىپ وتىرعان قىزمەتىڭ ءۇشىن بىرەۋدەن بىردەڭە دامە ەتپەي-اق, قاناعاتپەن ءومىر سۇرۋىڭە جەتەتىن قاراجات ەمەس پە بۇل؟! ال اۋدان اكىمدەرى, وبلىستاردىڭ, رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى قالالاردىڭ اكىمدەرى مەن مينيسترلەر جانە ولاردىڭ ورىنباسارلارى سياقتى ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ, سونداي-اق «ا» كورپۋسىنداعى اكىمشىلىك مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىلارى ءتىپتى جوعارى ەكەنى انىق. وسىلايشا, مەملەكەت حالىققا ادال قىزمەت ەتۋگە انت بەرگەن شەنەۋنىكتەردىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە قاجەت مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن جاساپ وتىر. دەمەك ولاردىڭ تاراپىنان ءتيىستى قايتارىم بولۋعا, ياعني كورسەتىلەتىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ساپاسى بارىنشا ارتىپ, جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋعا ءتيىس قوي. الايدا, وكىنىشكە قاراي, مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا مۇنداي تۇبەگەيلى وزگەرىس ازىرگە بايقالماي تۇر. مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنداعى تۇيەنى تۇگىمەن, بيەنى بۇگىمەن جۇتاتىن جەمقورلار ءالى ايىلدارىن جيماعان سياقتى.
مۇنىڭ ءبىر شەكتەن شىققان ماسقارا مىسالى رەتىندە جۋىردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىنداعى قانتتى الىپ ساتۋدىڭ قىلمىستىق سحەماسىن اشكەرەلەگەنىن ايتۋعا بولادى. انتيكوردىڭ حابارلاۋىنا قاراعاندا, اتالعان ءوڭىر اكىمدىگى مەن «توبىل» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ەلىمىزدە كەيىنگى كەزدە تۋىنداعان قانت تاپشىلىعىن پايدالانىپ, «تاڭداۋلى» كاسىپكەرلەرگە وبلىستىڭ تۇراقتاندىرۋ قورىندا جيناقتالعان ءتاتتى ءونىمنىڭ كيلوسىن 420 تەڭگەدەن بەرگەن. وسىنداي «جاقسىلىقتارى» ءۇشىن ولاردان سىياقى رەتىندە 100-دەن 500 كيلوعا دەيىن قانت العان. ال «تاڭداۋلى» كاسىپكەرلەر ارزان قانتتى تۇرعىندارعا ەكى ەسە قىمبات باعامەن ساتىپ, وڭاي جولمەن قىرۋار پايدا تاپقان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ نەگىزسىز قىمباتتاۋىنا جول بەرمەۋ مىندەتى مويىندارىنا جۇكتەلگەن قوستانايلىق شەنەۋنىكتەردىڭ سابوتاج جاساۋمەن پارا-پار وسى ارەكەتىنە قاراپ قانىڭ قاينايدى. ولار ەندى حالىق مۇددەسىن اياققا باسقان سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتارى ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرىپ, قاتاڭ جازاعا تارتىلۋعا ءتيىس.
ال قابىرعاعا ەڭ باتاتىن كەلەڭسىز جايت – جۇرتقا ونەگە كورسەتىپ, رۋحاني جاڭعىرۋ كوشىن باستاۋعا مىندەتتى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر دە جالاقىلارى ەكى-ەكى جارىم ەسە وسىرىلگەنىنە قاراماستان, قاناعاتتى ۇمىتىپ, التىن كورگەن پەرىشتەدەي جولدان تايۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. ماسەلەن, پاۆلودار وبلىسىنىڭ مادەنيەت, تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى ءۇشىن وتكەن شىلدە ايىندا سوت ۇكىمىمەن 3 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلدى. بىراق جالعىز ءوسىرىپ وتىرعان كامەلەتكە تولماعان ەكى بالاسى بار ەكەنى ەسكەرىلىپ, جازانى وتەۋى بەس جىلعا كەيىنگە قالدىرىلدى. بىراق وسى مەرزىم ىشىندە پروباتسيالىق قىزمەتتىڭ باقىلاۋىندا بولادى. انىقتاپ بىلسەك, ول بيىل ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ ءمۇسىنىن جاساپ, جاڭا مەكتەپتىڭ الدىنا ورناتۋ ءۇشىن استانالىق ارحيتەكتوردان 1 ميلليون تەڭگە پارا العان بولىپ شىقتى. ال اتىراۋ قالاسىندا اباي ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا بايلانىستى پارا الدى دەگەن ايىپ تاعىلعان مۇنايلى ءوڭىردىڭ مادەنيەت سالاسىنا جاۋاپتى لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ ۇستىنەن قوزعالعان قىلمىستىق ءىس سوتتا قارالىپ جاتىر. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ ارۋاقتارىنان ۇيالماي, ولاردىڭ ەسىمدەرىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ەسەبىنەن كولدەنەڭ پايدا تابۋدى ويلاۋدىڭ ءوزى – مورالدىق تۇرعىدان قۇردىمعا قۇلدىراۋ ەمەي نەمەنە؟!
جالپى, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارناۋلى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بيىل جەمقورلىعى اشكەرەلەنگەن شەنەۋنىكتەر قاتارى سيرەۋدىڭ ورنىنا قالىڭداپ بارادى. بىلتىر وسىنداي 1 451 قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلگەن بولسا, بيىلعى جەتى ايدىڭ ىشىندە عانا ولاردىڭ سانى 1 359-عا جەتكەن, نەمەسە بىلتىرعى سايكەس كەزەڭدەگىمەن سالىستىرعاندا 25,9 پايىز كوپ. وڭىرلەردىڭ اراسىندا بارىنەن دە قىزىلوردا وبلىسى «وزا شاۋىپ» تۇر. قىزىلوردالىق شەنەۋنىكتەر بىلتىرعى جەتى ايدا 38 جەمقورلىق قىلمىسقا ۇرىنعان بولسا, بيىلعى سايكەس مەرزىمدە ونىڭ سانىن 96-عا دەيىن جەتكىزىپ, 152,6 پايىزعا ۇلعايتىپتى. باتىس قازاقستان وبلىسىندا دا اشكەرەلەنگەن جەمقورلىق سانى بىلتىرعى جەتى ايداعىمەن سالىستىرعاندا 87,2 پايىزعا كوبەيىپ, 73-كە جەتكەن. اقمولا وبلىسىنداعى ءوسىم 84,2 پايىزدى قۇراپ, استانالىق ءوڭىر شەنەۋنىكتەرى 35 جەمقورلىق قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن. تۇركىستان (61 پايىز), ماڭعىستاۋ (59,5 پايىز), قوستاناي (41,2 پايىز), الماتى (39 پايىز), قاراعاندى (33,3پايىز), اتىراۋ (32,2 پايىز) وبلىستارىندا دا اشكەرە بولعان جەمقورلىق قىلمىستار كوبەيىپ كەتكەن. ارينە, مۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس انتيكور باستاعان قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كوررۋپتسياعا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعالاعان ءجون بولار. الايدا «ەت تاتتىلىگىن قويسا, مەن ۇرلىعىمدى قويار ەدىم» دەگەن باۋكەسپە ۇرىعا ۇقساپ, جالاقىلارى ەسەلەپ وسىرىلسە دە, ارام اقشا ءۇشىن ارىن ساتۋدى قويا الماي جۇرگەن شەنەۋنىكتەر قاتارى ازايماي تۇرعانى ويلاندىرماي قويمايدى. جەمقورلاردىڭ جەگەندەرى جەلكەلەرىنەن شىقپاي, جەۋلەرىن قويار ەمەس.
Transparency International حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قازاقستان بىلتىر سىبايلاس جەمقورلىق بويىنشا الەمدەگى 180 ەلدىڭ ىشىندە 102-ورىندى مىسە تۇتتى. ءسويتىپ, 2020 جىلعىمەن سالىستىرعاندا 8-ورىنعا كەرى جىلجىدى. «بىرەۋگە قاراپ – بۇكىرمىن, بىرەۋگە قاراپ – شۇكىرمىن» دەمەكشى, رەسەي (136-ورىن), وزبەكستان (140-ورىن), قىرعىزستان (144-ورىن) سىندى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ الدىندامىز, ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتاعى سەرىكتەستەرىمىز ارمەنيا (58-ورىن) مەن بەلارۋستىڭ (82-ورىن) ارتىندامىز.
دەمەك جاڭا قازاقستان ءھام ادىلەتتى قازاقستان ورناتۋ جولىندا سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەتتىگى داۋسىز. بۇل رەتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتىنىڭ 2022-2026 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەنىندەي, وزىق شەتەلدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ, Follow the money قارجىلىق تەرگەۋ ينستيتۋتىن جانە Integrity check پاراساتتىلىقتى ءھام كوررۋپتسيادان ادالدىقتى تەكسەرۋ تەتىگىن تەزىرەك ءارى كەڭىنەن ەنگىزۋدىڭ ىقپالى پارمەندى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
بۇعان قوسا, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارىنىڭ سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن ءالى دە كۇشەيتە ءتۇسۋ قاجەت سياقتى. ايتالىق, قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا ءوڭىردىڭ اكىمى ءوز ورىنباسارىنىڭ جەمقورلىق قىلمىس جاساعانى سوتتا دالەلدەنگەن جاعدايدا عانا وتستاۆكاعا كەتۋ تۋرالى ءوتىنىش جازۋعا ءتيىس. ال ەگەر وڭىرلىك باسقارمانىڭ باسشىسى جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن بولسا, وندا اكىمنىڭ جەتەكشىلىك جاسايتىن ورىنباسارى وتستاۆكاعا كەتۋگە ءوتىنىش بەرۋى كەرەك. شىنتۋايتىندا, وڭىرلىك باسقارمالاردىڭ باسشىلارىن اكىمدەر كوپ رەتتە ءوز ورىنباسارلارىنىڭ پىكىرلەرىن سۇراماي-اق, وزدەرى تاڭداپ تاعايىندايتىنى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان دا وڭىرلىك باسقارمالاردىڭ باسشىلارى جەمقورلىق قىلمىس جاساپ سوتتالعان جاعدايدا ولار ءۇشىن اكىمدەردىڭ ورىنباسارلارى ەمەس, اكىمدەردىڭ وزدەرى تىكەلەي جاۋاپ بەرگەنى ءجون ەمەس پە؟ مۇنداي ءتاسىل ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردان باستاپ بارلىق اتقارۋشى بيلىك ورگانىنا قولدانىلاتىن بولسا, شەشىم قابىلداۋ دەڭگەيىندەگى جاۋاپتى لاۋازىمدارعا ىسكەرلىگىمەن قاتار, ارى تازا ازاماتتار كوبىرەك كەلەر ەدى دەپ پايىمدايمىز.
