ورمان-باقتار ب ۇلىنبەسىن
ول-ول ما, شەتەلدىك عالىم المانىڭ اتا-تەگىن قازاقستاننان تاراتادى. عاسىرلار شەرۋىنە ىلەسكەن بىردەن-ءبىر جەمىس, وسى – جابايى الما. ال الەمدى قوسقاندا جەتىسۋ ولكەسىندە ونىڭ 48 پايىزى وسەدى. ءارى قاراي ءوزىڭىز-اق قورىتىندى جاساي بەرىڭىز...
جەر شارىندا 30 مىڭنان استام الما سورتى بار. امەريكا, افريكا, ەۋروپا, ازيا قۇرلىعىندا وسەتىن المانىڭ اتاسى ەسەپتەلەتىن سيۆەرس الماسى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعىنىڭ اۋماعىندا وسەدى. ساياباق الاڭىنىڭ 1,5 پايىزىن سيۆەرس الماسىنىڭ جابايى جەمىستى القاپتارى الىپ جاتىر. اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق گەنەتيكتەر الەمدەگى وسىمدىك اتاۋلىنىڭ اتا تەگىنىڭ پيراميداسىن جاساعان. ونىڭ ەڭ باسىندا جەتىسۋ تاۋلى ايماعىندا وسەتىن جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنى تۇر. سونداي-اق ونىڭ ازيا, ەۋروپا, افريكا, امەريكا ەلدەرىنە تاراعان باعىتى كورسەتىلگەن.
ايتسە دە ءبىر اتتەگەن-ايى, وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى الما باقتارىن سۇرىپتاندىرۋ باعدارلاماسى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاۋ بوكتەرلەرىندەگى جابايى الما اعاشتارىنىڭ كوپتەپ كەسىلىپ, وتىنعا پايدالانىلۋى سالدارىنان وسى تابيعي الما توعايلارىنىڭ كولەمى تارىلىپ كەتتى. كەيىن بۇل باعدارلامانىڭ پايداسىنان زيانى كوپ ەكەنىن تۇسىندىك.
تابيعات جاناشىرلارىن الاڭداتاتىن تاعى ءبىر جاعداي – ورماننىڭ ءب ۇلىنۋى. وعان ورمانداعى سانيتارلىق جاعدايدىڭ ناشارلىعىن جاتقىزۋعا بولادى. ءبىر قۋانارلىعى, وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك پاركتەردە ورماننىڭ جاپپاي اۋرۋعا شالدىعۋ جاعدايى كەزدەسپەدى. جەتىسۋ وبلىسى ءىرى وندىرىستىك ايماق بولسا دا ورمان قورى جەرلەرىنىڭ وندىرىستەن, ءوندىرىس قالدىقتارىنان زارداپ شەككەن جاعدايى تىركەلمەگەن. قايتا ۇلتتىق ساياباقتار ورمان بايلىعىن جىل سايىن مولايتىپ كەلەدى.
«ۇلتتىق ساياباق قۇرىلعالى ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 30 گەكتار اۋماققا سيۆەرس الماسىنىڭ كوشەتىن ەگەمىز. كەيىنگى ون جىلدا 300 گەكتاردان استام جەرگە الما ۇرىعىن سەپتىك. الدا تاعى دا 5 جىلدىق جوسپارىمىز بار. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 2 ملرد اعاش كوشەتىن وتىرعىزۋ تاپسىرماسى بويىنشا بيىل اعاش كوشەتىنىڭ ۇرىعى سەبىلەتىن 28 گەكتارعا تاعى دا 6 گەكتار جەردى قوسىپ, جوسپاردى تولىق اياقتاپ وتىرمىز», دەيدى «جوڭعار الاتاۋى» ۇلتتىق ساياباعىنىڭ ديرەكتورى مارات قابيەۆ.
كۇنىنە ءبىر الما جەسەڭىز دە, دۇنيە جۇزىندە ءوسىپ تۇرعان المانىڭ 7 مىڭنان استام سورتىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ءدامىن تاتىپ كورۋ ءۇشىن 20 جىلدان استام ۋاقىت كەتەتىنىن بىلەسىز بە؟ قىزىق اقپارات. قاراڭىزشى, ەسكەلدى اۋدانىنداعى ءبىر عانا شارۋا قوجالىعى 15-تەن استام الما ءتۇرىن وسىرەدى. ءتىپتى ونىڭ باسىم بولىگى – وتاندىق ءونىم.
ونىڭ اراسىندا الەمگە ايگىلى الماتى اپورتى بار. قىشقىل بولسا دا, شىرىنى بال تاتيتىن الماتىلىق سەناپ, ءنارى تىلىڭىزدە ۇيىپ قالاتىن رۋبين, ءمان-ماڭىزى بويىڭىزدى بالقىتاتىن ايدارەت پەن راشيدا ءوزىنىڭ قانىق قىزىل تۇسىمەن كوز قۋانتادى. وعان Golden Excellent جانە «زاريا الاتاۋ» سورتتارىن قوسىپ قويىڭىز. التىن كۇننىڭ ساۋلەسىنە بويالعان ساپ-سارى سالتانات الما اعاشىنىڭ بۇتاقتارى جەمىستەرىن كوتەرە الماي مايىسىپ تۇر. شىنىندا, وڭىردەگى باعباندار بيىلعى جىلدى ونىمدىلىگى جاعىنان «الما جىلى» دەپ اتاپ وتىر. بۇل جەتىسۋدىڭ قۇنارلى توپىراعى الما اعاشىنىڭ وتانى ەكەنىنە تاعى ءبىر دالەل. الما باعىن ارالاپ ءجۇرىپ, سىڭسي وسكەن سيۆەرس الما اعاشى جۇپارى مۇرىنىمىزدى جاردى.
ەڭبەك ءبارىن جەڭبەك
الما ءوسىرۋ ىسىندە تالاي جىلعى ءوتىلى بار تانىمال جەتىسۋلىق باعبان ۆلاديمير ساۆچەنكونى بىلايعى جۇرتتىڭ كوپشىلىگى بىلەدى. ءوزىنىڭ الما باعىنداعى جەمىستەرىنىڭ ءار ءتۇرى بويىنشا تاۋلىك بويى تاپجىلماي ايتىپ بەرۋگە دايىن باۋ-باقشا كۇتۋشىسىنىڭ الەمى بولەك. تالاي تال شىبىقتى جاستايىنان ايالاپ كۇتىپ, سان جىلداردا سايالى باققا اينالدىرعان قولى قۇتتى باعبان جايىن جۇرتتىڭ كوبى سىرتتان باعامداعانىمەن, ىشتەگى ارپالىس ءومىردى بىلە بەرمەيدى. ەڭبەكقور جان بۇرىنعى الما باقتى قالپىنا كەلتىرۋدى بىلاي قويعاندا, ونداعان جىل بويى كۇندەلىكتى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە, بۇگىندە جايقالا وسكەن باۋ-باقشانىڭ كولەمىن
40 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتقان. قازىر مۇندا المانىڭ 40-تان اسا ءتۇرى وسىرىلۋدە. كورگەن جاننىڭ كوڭىلىن باۋراپ الاتىن ادەمى باق ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى تەرەكتى اۋىلىندا ورنالاسقان.
30 جىلدان بەرى باعباندىقپەن اينالىسىپ كەلە جاتقان ۆلاديمير قارا توپىراقتىڭ قۇنارىن الاقانمەن-اق باعامدايدى. العاش تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى كولحوز ءبولىنىپ, توبە باسىندا قاراۋسىز قالعان شاعىن باقتى ۇلەسكە العان ەكەن. وبالى نە كەرەك, تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ەسكى باق وتەۋىن قايتاردى. ءتۇرلى-ءتۇستى الماسىمەن ەرەكشەلەنەتىن وتاندىق «سالتانات» سورتى تابىستىڭ العاشقى سيمۆولىنا اينالدى دەۋگە بولادى. ۆلاديمير الەكسەەۆيچ بارلىعىن ءوز بەتىمەن رەتكە كەلتىرگەن. ياكي الۋان تۇقىمدى سىناپ كورىپ, سان مارتە قاتەلىككە ۇرىنسا دا تاۋى شاعىلماي سوڭىنا دەيىن زەرتتەگەن. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق ءارتۇرلى سەمينارعا قاتىسىپ, تاجىريبەسى مول باسقا باعباندارمەن ديدارلاسىپ, ارنايى كىتاپتار دا وقىعان. ونىڭ تەرەكتى اۋىلىندا ورنالاسقان باۋ-باقشاسىنىڭ كولەمى بۇگىندە 38 گەكتارعا جەتكەن. جالپى, ءبىر ماۋسىمدا 100-120 توننا الما ساتىلىمعا شىعادى. ايتپاقشى, بيىل جەتىسۋ وڭىرىندە كۇتىلەتىن جالپى ءونىم شامامەن 20 مىڭ توننادان استام.
«الدىڭىزعا ۇلكەن ماقسات قويساڭىز بولعانى, بارلىعىنا قول جەتكىزۋگە بولادى. وعان قوسا شىدامدىلىق پەن تاباندىلىق, تاعى دا تاباندىلىق قاجەت. سوندا ءبارى ويداعىداي بولادى», دەيدى اڭگىمەنىڭ القيسساسىندا باعبان المالارىن ايالاپ وتىرىپ. بۇل ونىڭ تاجىريبەدە سىنالعان جانە دالەلدەنگەن تابىسقا جەتۋدىڭ بىرەگەي ومىرلىك فورمۋلاسى. «سونىمەن قاتار ءوڭىرىمىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا, الما وسىرۋگە قولايلى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-1 200 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان مەكەن باۋ-باقشا ەگۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك. ءتىپتى سۋىمىز دا تاۋ وزەنىنىڭ كانالدارى مەن قۇبىرلارى ارقىلى تارتىلىس كۇشىمەن اعىپ جاتىر. تەك ۇلكەن جۇمىسقا دايىن بولۋ كەرەك. ادام باستاپقىدا وڭاي بولمايتىنىن ءتۇسىنۋى شارت. «جەمىس ءپىس, قولىما ءتۇس» دەۋدەن اۋلاق بولىڭىز. اسىرەسە العاشقى ءۇش-ءتورت جىلدا قارقىندى تەراپيا قاجەت. ءبىز وسى كەزەڭدە مەملەكەتتەن سۋبسيديا الدىق. ۇكىمەت كومەگىن ايامادى. ال ەگەر وسىنىڭ بارىنە شىداساڭىز 5 جىلدا كەتكەن شىعىنىڭىزدى قايتارىپ الاسىز. ەندى مەن گەربيتسيدتەرگە سۋبسيديا العىم كەلەدى, ويتكەنى ولاردىڭ باعاسى ءوسىپ جاتىر», دەيدى ۆ.ساۆچەنكو.
ەڭ باستىسى, باعبان ءوزى وسىرگەن جەمىستەردىڭ ەكولوگيالىق تازا ەكەنىن ماقتان تۇتادى: ء«بىز باۋ-باقشالاردى قاپتاعان قۇرتتان جانە كوبەلەكتەن جىلىنا 2 رەت قانا جۇمساق رەجىمدە وڭدەيمىز. سەمينارلاردىڭ بىرىندە ماماندار بىزگە جىلىنا 15 رەتكە دەيىن وڭدەۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. دەمەك بۇل الما قابىعى كەم دەگەندە 1 سم قىسقارىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. ەندەشە, الما قابىعىنداعى سانسىز دارۋمەندەرگە نۇقسان كەلۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان مۇنى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرامىن», دەيدى باعبان ءوزى تىستەپ العان المانىڭ ءبىر بولىگىن نۇسقاپ. «مىنە, الما تەز قارايىپ كەتتى. بۇل جاقسى دەگەندى بىلدىرەدى. دارۋمەندەر ءبارى ورنىندا», دەپ تۇيىندەيدى ءسوزىن.
ءوز الدىنا جەكە وتباسى بولعان باعباننىڭ ۇلدارى ۇلان-عايىر باققا ۇدايى قامقورلىق جاساپ كەلەدى. ولار ءۇشىن بۇل – اكەنىڭ كوزى. ءتىپتى نەمەرەلەرى دە وتباسىلىق كاسىپتى نازاردان تىس قالدىرمايدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇكىل الەمدەگى تەحنولوگيا سەكىلدى, الما ءالى دە قولمەن جينالادى. 5 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ماۋسىم كەزىندە جۇمىسشىلار سانى جيىرماعا دەيىن وسەدى. بارلىعى – جەرگىلىكتى اۋىل تۇرعىندارى. شارۋا يەسى اۋىل جۇرتىن دا جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جاستار وقۋعا كەرەك قۇرال-جابدىقتارىنا تەڭگەنى وسىندا كەلىپ, جۇمىس ىستەپ تابادى.
قازىر باعبان ۇلدارى بارلىق شارۋادا كومەكتەسەدى. ولارعا اكەنىڭ ايتقانى زاڭ. باۋ-باقشانىڭ ءتارتىبىن ۇيرەنۋدەن قاشپايدى, ءارى عالامتور ارقىلى تانىمىن كەڭەيتىپ, قولدا بار مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن پايدالانادى. ءاۋ باستا اتالارى ستەپان ساۆچەنكو ولاردىڭ جۇرەگىنە باۋ-باقشاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەپكەن. سودان دا باققا دەگەن ماحابباتتارى بولەك. ەگدە تارتسا دا ۆلاديمير الەكسەەەۆيچ زەينەتكە شىقتى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى, بىراق دەنساۋلىعى بۇرىنعىداي ەمەس. بالالارى جانسەبىل جاندى ۇنەمى نازاردا ۇستايدى ەكەن. «ساۆچەنكو» شارۋا قوجالىعى ءونىمىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى رەسەيگە ەكسپورتتالسا, قالعانى تالدىقورعان مەن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جاپپاي ساتىلۋدا.
«مەنىڭ سۇيىكتى سورتىم – الماتىلىق سەناپ. قىشقىل ءارى قاتتى بولعانىمەن, وتە ءنارلى جەمىس. پىسكەن كەزدە قۇددى لاكپەن بويالعانداي جارقىرايدى, بۇل ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى. ونى اجىراتۋ وڭاي, جىلتىراعان شىنىعا ۇقسايدى. ودان بولەك, مەنىڭ باقشامدا ايدارەت سورتىنىڭ ەڭ ۇلكەن المالارى بار», دەيدى باعبان بىزگە تاعى ءبىر جەمىس اعاشىن مۇقيات كورسەتىپ.
جالپى, بۇل باقشادا نەگىزىنەن كۇزدىك سورتتار وسىرىلەدى. ونىڭ بارلىعى كەلەسى ماۋسىمعا دەيىن جاقسى ساقتالادى. سونداي-اق يتاليالىق ءوندىرىستىڭ توڭازىتقىش قوندىرعىسىمەن جابدىقتالعان 75 توننالىق جەمىس قويماسى بار. ساقتاۋ تەمپەراتۋراسى 0-دەن +2 گرادۋسقا دەيىن. ەڭ عاجابى, ساقتاۋ كەزىندە الما مامىر-ماۋسىم ايىنا دەيىن, ياعني جاڭا ءونىم العانعا دەيىن ءدامىن جوعالتپايدى.
مولەكۋلالىق دەڭگەيدە دالەلدەگەن
ءومىرىن باۋ-باقشا جۇمىسىنا ارناعان مايتالمان مامان ۆلاديمير ساۆچەنكو الما تاريحى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايدى. جۇمىسىنا شەكسىز بەرىلگەنى سونشا, ءار اعاشقا بالاسىنداي قارايدى. باعبانمەن اڭگىمە بارىسىندا ءبىز دە ءبىراز اقپاراتقا قانىقتىق. سيۆەرس الما اعاشىنىڭ بارلىق الما اعاشتارىنىڭ باستاۋشىسى بولعانىنا عىلىم دا ءيىلدى. «ساۆچەنكو» باعىندا الەمگە ايگىلى المانىڭ اناسى سانالاتىن سيۆەرس الما اعاشىنىڭ تامىرى جەتەرلىك. بۇل بيىك تاۋلى جەرلەردە وسەتىن وزدەرىنىڭ توزىمدىلىگىمەن ەرەكشە. ەجەلدەن كەلە جاتقان جەمىسكە قاراپ, دينوزاۆرلار دا جەتىسۋدىڭ گۇلدەنگەن الما باعىن تاماشالاپ, پىسكەن جەمىستەرىنەن ءدام تاتقان بولۋى مۇمكىن. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز, وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بەرري دجەننيفەر بارلىق زاماناۋي الما سورتىنىڭ وتانى قازاق توپىراعى ەكەنىن مولەكۋلالىق دەڭگەيدە دالەلدەگەن. سيۆەرس الماسى – قازاقتىڭ ءتول الماسى. بىزدە بار اپورت سورتتارى: التىن وتەل, گالا, ۆەردج سميت, فۋدجي, قىزعىلت حانىم, سالتانات, تاڭ الاتاۋى. قىزىعى سول, الاتاۋ باۋرايىندا وسكەن جابايى الما اعاشى تۋرالى العاشقى مالىمەت 1796 جىلعى ەركىن ەكونوميكالىق قوعامىنىڭ ءتىلشىسى سيۆەرستىڭ حاتتارىندا كەزدەسەدى. سوندىقتان سونىڭ قۇرمەتىنە وراي قازاق الماسى – «سيۆەرس» اتانىپ كەتتى.
ىلە جانە جوڭعار الاتاۋىنداعى سيۆەرس الما اعاشىن جۇيەلى زەرتتەۋدى اكادەميك ايماق جانعاليەۆ 1946 جىلى باستاعان. ول وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى قازاقستاننىڭ الما ورماندارىنىڭ ەرەكشەلىگىن اشىپ, ولاردىڭ گەنوفونىنىڭ الەمدىك ماڭىزىن بەلگىلەدى. ا.جانعاليەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ جابايى الما اعاشى» اتتى مونوگرافياسى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ, 2003 جىلى اقش-تا باسىلىپ شىقتى. قازاقتىڭ الما فەنومەنىن الەم وسىلاي ءبىلدى. اكادەميكتىڭ ەكسپەديتسيالارىنا قاتىسقان امەريكالىق جانە بريتاندىق عالىمدار جەرگىلىكتى جابايى الما اعاشى شىنىمەن دە جەر شارىنداعى بارلىق الما اعاشىنىڭ گەنەتيكالىق نەگىزى ەكەنىن راستادى. مىنە, سولاي.
ايتپاقشى, باعبان ءداندى داقىلدارمەن قاتار قۇلپىناي وسىرۋمەن دە اينالىسادى. بۇگىندە قۇلپىناي 3 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ەگىس القاپتارىنا تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسى ورناتىلعان. ءبارى-ءبارى عىلىمي تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن. قۇلپىناي جەمىسى قاتار-قاتارىمەن, بۇتالارى مامىق توسەنىشتىڭ ۇستىنە ورنالاسقان. مۇندا نەگىزىنەن گوللانديالىق «البيون» جانە تۇرىكتىڭ «چەزەنا» سورتتارى وسىرىلەدى.
«بيىل 10 توننا قۇلپىناي ساتتىق. كوتەرمە بازاردا كيلوسىن 500 تەڭگەدەن ساتامىز. وكىنىشكە قاراي, قارلى قىس قۇلپىنايدىڭ بيىلعى ونىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتتى. قازىر ەگىن تولىق جينالدى, سۋارۋدى, ارامشوپتەردى تازالاۋدى جالعاستىرامىز. اقىرىنداپ كەلەسى ماۋسىمعا دايىندالىپ جاتىرمىز», دەيدى شارۋا يەسى.
جالپى, بۇگىندە ەسكەلدى اۋدانىندا باۋ-باقشا القابى 600 گەكتاردى الىپ جاتىر, ونىڭ 500 گەكتارىن الما اعاشتارى قۇرايدى. باۋ-باقشا وسىرۋگە ماماندانعان 60-تان استام شارۋا قوجالىعى اۋدان بويىنشا 2 مىڭ تونناعا جۋىق, وبلىس بويىنشا 23 مىڭعا جۋىق ءونىم الۋدى كوزدەپ وتىر. وسىلايشا, ءدامدى جانە پايدالى المانىڭ تاريحى جالعاسا بەرمەك.
جەتىسۋ وبلىسى
