ايماقتار • 17 تامىز، 2022

المانىڭ اتاسى: جەتىسۋ سيۆەرسىنىڭ جايى قانداي؟

111 رەت كورسەتىلدى

سيۆەرس. بۇل – ءتىل ۇيىرەر جابايى جەمىس ءھام جەر بەتىندەگى الما بىتكەننىڭ باباسى. ءيا، «باباسى» دەپ ايدار تاعۋىمىز بەكەر ەمەس، بۇل ءوزى دينوزاۆر داۋىرىنەن كەلە جاتقان شىرىندى زات. 165 ملن جىل بۇرىن پايدا بولعان. ونى 2002 جىلى بريتاندىق بيولوگ-گەنەتيك بەرري دجەننيفەر انىقتاپ بەردى.

ورمان-باقتار ب ۇلىنبەسىن

ول-ول ما، شەتەلدىك عالىم المانىڭ اتا-تەگىن قازاقستاننان تاراتادى. عاسىرلار شەرۋىنە ىلەسكەن بىردەن-ءبىر جەمىس، وسى – جابايى الما. ال الەمدى قوسقاندا جەتىسۋ ولكەسىندە ونىڭ 48 پايىزى وسەدى. ءارى قاراي ءوزىڭىز-اق قورىتىندى جاساي بەرىڭىز...

جەر شارىندا 30 مىڭنان استام الما سورتى بار. امەريكا، افريكا، ەۋروپا، ازيا قۇرلىعىندا وسەتىن المانىڭ اتاسى ەسەپتەلەتىن سيۆەرس الماسى «جوڭعار الاتاۋى» مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياباعىنىڭ اۋماعىندا وسەدى. ساياباق الاڭىنىڭ 1،5 پايىزىن سيۆەرس الماسىنىڭ جابايى جەمىستى القاپتارى الىپ جاتىر. اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق گەنەتيكتەر الەمدەگى وسىمدىك اتاۋلىنىڭ اتا تەگىنىڭ پيراميداسىن جاساعان. ونىڭ ەڭ باسىندا جەتىسۋ تاۋ­لى ايماعىندا وسەتىن جابايى سيۆەرس الماسىنىڭ گەنى تۇر. سونداي-اق ونىڭ ازيا، ەۋروپا، افريكا، امەريكا ەلدەرىنە تاراعان باعىتى كورسەتىلگەن.

ايتسە دە ءبىر اتتەگەن-ايى، وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى الما باقتارىن سۇرىپتاندىرۋ باعدارلاماسى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى تاۋ بوكتەرلەرىندەگى جابايى الما اعاشتارىنىڭ كوپتەپ كەسىلىپ، وتىنعا پايدالانىلۋى سالدارىنان وسى تابيعي الما توعايلارىنىڭ كولەمى تارىلىپ كەتتى. كەيىن بۇل باعدارلامانىڭ پايداسىنان زيانى كوپ ەكەنىن تۇسىندىك.

تابيعات جاناشىرلارىن الاڭداتا­تىن تاعى ءبىر جاعداي – ورماننىڭ ءب ۇلىنۋى. وعان ورمانداعى سانيتارلىق جاعداي­دىڭ ناشارلىعىن جاتقىزۋعا بولادى. ءبىر قۋانارلىعى، وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك پاركتەردە ورماننىڭ جاپپاي اۋرۋعا شال­دىعۋ جاعدايى كەزدەسپەدى. جەتىسۋ وبلى­سى ءىرى وندىرىستىك ايماق بولسا دا ورمان قورى جەرلەرىنىڭ وندىرىستەن، ءوندىرىس قال­دىق­تارىنان زارداپ شەككەن جاعدايى تىركەل­مەگەن. قايتا ۇلتتىق ساياباقتار ورمان باي­لىعىن جىل سايىن مولايتىپ كەلەدى.

«ۇلتتىق ساياباق قۇرىلعالى ورتاشا ەسەپپەن جىلىنا 30 گەكتار اۋماققا سيۆەرس الماسىنىڭ كوشەتىن ەگەمىز. كەيىنگى ون جىلدا 300 گەكتاردان استام جەرگە الما ۇرىعىن سەپتىك. الدا تاعى دا 5 جىلدىق جوسپارىمىز بار. پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ 2 ملرد اعاش كوشەتىن وتىرعىزۋ تاپسىرماسى بويىنشا بيىل اعاش كوشەتىنىڭ ۇرىعى سەبىلەتىن 28 گەكتارعا تاعى دا 6 گەكتار جەردى قوسىپ، جوسپاردى تولىق اياقتاپ وتىر­مىز»، دەيدى «جوڭعار الاتاۋى» ۇلت­تىق ساياباعىنىڭ ديرەكتورى مارات قابيەۆ.

كۇنىنە ءبىر الما جەسەڭىز دە، دۇنيە جۇزىندە ءوسىپ تۇرعان المانىڭ 7 مىڭنان استام سورتىنىڭ ارقايسىسىنىڭ ءدامىن تاتىپ كورۋ ءۇشىن 20 جىلدان استام ۋاقىت كەتەتىنىن بىلەسىز بە؟ قىزىق اقپارات. قاراڭىزشى، ەسكەلدى اۋدانىنداعى ءبىر عانا شارۋا قوجالىعى 15-تەن استام الما ءتۇرىن وسىرەدى. ءتىپتى ونىڭ باسىم بولىگى – وتاندىق ءونىم.

ونىڭ اراسىندا الەمگە ايگىلى الماتى اپورتى بار. قىشقىل بولسا دا، شىرىنى بال تاتيتىن الماتىلىق سەناپ، ءنارى تىلىڭىزدە ۇيىپ قالاتىن رۋبين، ءمان-ما­ڭىزى بويىڭىزدى بالقىتاتىن ايدارەت پەن راشيدا ءوزىنىڭ قانىق قىزىل تۇسىمەن كوز قۋانتادى. وعان Golden Excellent جانە «زاريا الاتاۋ» سورتتارىن قوسىپ قويى­ڭىز. التىن كۇننىڭ ساۋلەسىنە بويالعان ­ساپ-سارى سالتانات الما اعاشىنىڭ بۇ­تاق­­تارى جەمىستەرىن كوتەرە الماي ما­يى­سىپ تۇر. شىنىندا، وڭىردەگى باعبان­دار بيىلعى جىلدى ونىمدىلىگى جاعى­نان «الما جىلى» دەپ اتاپ وتىر. بۇل جەتى­سۋدىڭ قۇنارلى توپىراعى الما اعاشىنىڭ وتانى ەكەنىنە تاعى ءبىر دالەل. الما باعىن ارالاپ ءجۇرىپ، سىڭسي وسكەن سيۆەرس الما اعاشى جۇپارى مۇرى­نىمىزدى جاردى.

ەڭبەك ءبارىن جەڭبەك

الما ءوسىرۋ ىسىندە تالاي جىلعى ءوتىلى بار تانىمال جەتىسۋلىق باعبان ۆلا­ديمير ساۆچەنكونى بىلايعى جۇرتتىڭ كوپشىلىگى بىلەدى. ءوزىنىڭ الما باعىنداعى جەمىستەرىنىڭ ءار ءتۇرى بويىنشا تاۋلىك بويى تاپجىلماي ايتىپ بەرۋگە دايىن باۋ-باقشا كۇتۋشىسىنىڭ الەمى بولەك. تالاي تال شىبىقتى جاستايىنان ايالاپ كۇتىپ، سان جىلداردا سايالى باققا اينالدىرعان قولى قۇتتى باعبان جايىن جۇرتتىڭ كوبى سىرتتان باعامداعانىمەن، ىشتەگى ارپالىس ءومىردى بىلە بەرمەيدى. ەڭبەكقور جان بۇرىنعى الما باقتى قالپىنا كەلتىرۋدى بىلاي قويعاندا، ونداعان جىل بويى كۇندەلىكتى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە، بۇگىندە جايقالا وسكەن باۋ-باقشانىڭ كولەمىن ­
40 گەكتارعا دەيىن ۇلعايتقان. قازىر مۇن­دا المانىڭ 40-تان اسا ءتۇرى وسىرىلۋدە. كور­گەن جان­نىڭ كوڭىلىن باۋراپ الاتىن ادەمى باق ەسكەلدى اۋدانىنا قاراستى تەرەكتى ­اۋىلىندا ورنالاسقان.

30 جىلدان بەرى باعباندىقپەن اينا­لىسىپ كەلە جاتقان ۆلاديمير قارا تو­پى­راقتىڭ قۇنارىن الاقانمەن-اق با­عامدايدى. العاش تاۋەلسىزدىك العان جىل­دارى كولحوز ءبولىنىپ، توبە باسىندا قا­راۋسىز قالعان شاعىن باقتى ۇلەسكە العان ەكەن. وبالى نە كەرەك، تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ەسكى باق وتەۋىن قايتاردى. ءتۇرلى-ءتۇستى الماسىمەن ەرەكشەلەنەتىن وتاندىق «سالتانات» سورتى تابىستىڭ العاشقى سيمۆولىنا اينالدى دەۋگە بولادى. ۆلاديمير الەكسەەۆيچ بارلى­عىن ءوز بەتىمەن رەتكە كەلتىرگەن. ياكي الۋان تۇقىمدى سىناپ كورىپ، سان مارتە قاتەلىككە ۇرىنسا دا تاۋى شاعىلماي سوڭىنا دەيىن زەرتتەگەن. حالىقارالىق، رەسپۋبليكالىق ءارتۇرلى سەمينارعا قاتىسىپ، تاجىريبەسى مول باسقا باعباندارمەن ديدارلاسىپ، ارنايى كىتاپتار دا وقىعان. ونىڭ تەرەكتى اۋىلىندا ورنالاسقان باۋ-باقشاسى­نىڭ كولەمى بۇگىندە 38 گەكتارعا جەتكەن. جالپى، ءبىر ماۋسىمدا 100-120 توننا الما ساتىلىمعا شىعادى. ايتپاقشى، بيىل جەتىسۋ وڭىرىندە كۇتىلەتىن جالپى ءونىم شامامەن 20 مىڭ توننادان استام.

«الدىڭىزعا ۇلكەن ماقسات قويساڭىز بولعانى، بارلىعىنا قول جەتكىزۋگە بولا­دى. وعان قوسا شىدامدىلىق پەن تابان­دىلىق، تاعى دا تاباندىلىق قاجەت. سوندا ءبارى ويداعىداي بولادى»، دەيدى اڭگىمەنىڭ القيسساسىندا باعبان المالارىن ايالاپ وتىرىپ. بۇل ونىڭ تاجىريبەدە سىنال­عان جانە دالەلدەنگەن تابىسقا جەتۋدىڭ بىرەگەي ومىرلىك فورمۋلاسى. «سونى­مەن قاتار ءوڭىرىمىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايى باۋ-باقشا شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا، الما وسىرۋگە قولايلى. تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-1 200 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان مەكەن باۋ-باقشا ەگۋگە تاپتىرماس مۇمكىندىك. ءتىپتى سۋىمىز دا تاۋ وزەنىنىڭ كانالدارى مەن قۇبىرلارى ارقىلى تارتىلىس كۇشىمەن اعىپ جاتىر. تەك ۇلكەن جۇمىسقا دايىن بولۋ كەرەك. ادام باستاپقىدا وڭاي بولمايتىنىن ءتۇسىنۋى شارت. «جەمىس ءپىس، قولىما ءتۇس» دەۋدەن اۋلاق بولىڭىز. اسىرەسە العاشقى ءۇش-ءتورت جىلدا قارقىندى تەراپيا قاجەت. ءبىز وسى كەزەڭدە مەملەكەتتەن سۋبسيديا الدىق. ۇكىمەت كومەگىن ايامادى. ال ەگەر وسىنىڭ بارىنە شىداساڭىز 5 جىلدا كەتكەن شىعىنىڭىزدى قايتارىپ الاسىز. ەندى مەن گەربيتسيدتەرگە سۋبسيديا العىم كەلەدى، ويتكەنى ولاردىڭ باعاسى ءوسىپ جاتىر»، دەيدى ۆ.ساۆچەنكو.

ەڭ باستىسى، باعبان ءوزى وسىرگەن جەمىس­تەردىڭ ەكولوگيالىق تازا ەكەنىن ماقتان تۇتادى: ء«بىز باۋ-باقشالاردى قاپتا­عان قۇرتتان جانە كوبەلەكتەن جىلىنا 2 رەت قانا جۇمساق رەجىمدە وڭدەيمىز. سەمينارلاردىڭ بىرىندە ماماندار بىزگە جىلىنا 15 رەتكە دەيىن وڭدەۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. دەمەك بۇل الما قابىعى كەم دەگەندە 1 سم قىسقارىپ وتىرادى دەگەن ءسوز. ەندەشە، الما قابىعىنداعى سانسىز دارۋمەندەرگە نۇقسان كەلۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان مۇنى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرامىن»، دەيدى باعبان ءوزى تىستەپ العان المانىڭ ءبىر بولىگىن نۇسقاپ. «مىنە، الما تەز قارا­يىپ كەتتى. بۇل جاقسى دەگەندى بىلدى­رەدى. دارۋمەندەر ءبارى ورنىندا»، دەپ تۇيىندەيدى ءسوزىن.

ءوز الدىنا جەكە وتباسى بولعان باع­باننىڭ ۇلدارى ۇلان-عايىر باققا ۇدايى قامقورلىق جاساپ كەلەدى. ولار ءۇشىن بۇل – اكەنىڭ كوزى. ءتىپتى نەمەرەلەرى دە وتبا­سىلىق كاسىپتى نازاردان تىس قال­دىر­مايدى. ونىڭ ۇستىنە، بۇكىل الەمدەگى تەح­نولوگيا سەكىلدى، الما ءالى دە قولمەن جينا­لادى. 5 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەي­دى. ماۋ­سىم كەزىندە جۇمىسشىلار سانى جيىر­ماعا دەيىن وسەدى. بارلىعى – جەر­گىلىك­تى اۋىل تۇرعىندارى. شارۋا يەسى اۋىل جۇر­تىن دا جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. جاس­تار وقۋعا كەرەك قۇرال-جابدىق­تارىنا تەڭ­گەنى وسىن­دا كەلىپ، جۇمىس ىستەپ تابادى.

قازىر باعبان ۇلدارى بارلىق شارۋادا كومەكتەسەدى. ولارعا اكەنىڭ ايتقانى زاڭ. باۋ-باقشانىڭ ءتارتىبىن ۇيرەنۋدەن قاشپايدى، ءارى عالامتور ارقىلى تانىمىن كەڭەيتىپ، قولدا بار مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن پايدالانادى. ءاۋ باستا اتالارى ستەپان ساۆچەنكو ولاردىڭ جۇرەگىنە باۋ-باقشاعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك سەپكەن. سودان دا باققا دەگەن ماحابباتتارى بولەك. ەگدە تارتسا دا ۆلاديمير الەكسەەەۆيچ زەينەتكە شىقتى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى، بىراق دەنساۋلىعى بۇرىنعىداي ەمەس. بالالارى جانسەبىل جاندى ۇنەمى نازاردا ۇستايدى ەكەن. «ساۆچەنكو» شارۋا قوجالىعى ءونى­­­مىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى رەسەيگە ەكس­­­­پورت­­تالسا، قالعانى تالدىقورعان مەن ەلى­­مىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جاپپاي ساتى­لۋدا.

«مەنىڭ سۇيىكتى سورتىم – الماتىلىق سەناپ. قىشقىل ءارى قاتتى بولعانىمەن، وتە ءنارلى جەمىس. پىسكەن كەزدە قۇددى لاك­پەن بويالعانداي جارقىرايدى، بۇل ونىڭ تابيعي ەرەكشەلىگى. ونى اجىراتۋ وڭاي، جىلتىراعان شىنىعا ۇقسايدى. ودان بولەك، مەنىڭ باقشامدا ايدارەت سورتىنىڭ ەڭ ۇلكەن المالارى بار»، دەيدى باعبان بىزگە تاعى ءبىر جەمىس اعاشىن مۇقيات كورسەتىپ.

جالپى، بۇل باقشادا نەگىزىنەن كۇز­دىك سورتتار وسىرىلەدى. ونىڭ بار­لىعى كە­لەسى ماۋسىمعا دەيىن جاقسى ساق­تالا­دى. سونداي-اق يتاليالىق ءوندىرىس­تىڭ توڭا­زىتقىش قوندىرعىسىمەن جاب­دىق­تالعان 75 توننالىق جەمىس قويماسى بار. ساقتاۋ تەمپەراتۋراسى 0-دەن +2 گرا­دۋسقا دەيىن. ەڭ عاجابى، ساقتاۋ كەزىن­دە الما مامىر-­ماۋسىم ايىنا دە­يىن، ياعني جاڭا ءونىم ال­عان­عا دەيىن ءدامىن جوعالتپايدى.

ا

مولەكۋلالىق دەڭگەيدە دالەلدەگەن

ءومىرىن باۋ-باقشا جۇمىسىنا ارناعان مايتالمان مامان ۆلاديمير ساۆچەنكو الما تاريحى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايدى. جۇمىسىنا شەكسىز بەرىلگەنى سونشا، ءار اعاشقا بالاسىنداي قارايدى. باعبانمەن اڭگىمە بارىسىندا ءبىز دە ءبىراز اقپارات­قا قانىقتىق. سيۆەرس الما اعاشىنىڭ بار­لىق الما اعاشتارىنىڭ باستاۋشىسى بول­عانىنا عىلىم دا ءيىلدى. «ساۆچەنكو» باعىندا الەمگە ايگىلى المانىڭ اناسى سانالاتىن سيۆەرس الما اعاشىنىڭ تامىرى جەتەرلىك. بۇل بيىك تاۋلى جەرلەردە وسەتىن وزدەرىنىڭ توزىمدىلىگىمەن ەرەكشە. ەجەل­دەن كەلە جاتقان جەمىسكە قاراپ، دينوزاۆرلار دا جەتىسۋدىڭ گۇلدەنگەن الما باعىن تاماشالاپ، پىسكەن جەمىستەرىنەن ءدام تاتقان بولۋى مۇمكىن. ولاي دەيتىن سەبەبىمىز، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى بەرري دجەننيفەر بارلىق زاماناۋي الما سورتىنىڭ وتانى قازاق توپىراعى ەكەنىن مولەكۋلالىق دەڭگەيدە دالەلدەگەن. سيۆەرس الماسى – قازاقتىڭ ءتول الماسى. بىزدە بار اپورت سورتتارى: التىن وتەل، گالا، ۆەردج سميت، فۋدجي، قىزعىلت حانىم، سال­تا­نات، تاڭ الاتاۋى. قىزىعى سول، الاتاۋ باۋرا­يىندا وسكەن جابايى الما اعاشى تۋرالى العاشقى مالىمەت 1796 جىلعى ەركىن ەكونوميكالىق قوعامىنىڭ ءتىلشىسى سيۆەرستىڭ حاتتارىندا كەزدەسەدى. سون­دىقتان سونىڭ قۇرمەتىنە وراي قازاق الماسى – «سيۆەرس» اتانىپ كەتتى.

ىلە جانە جوڭعار الاتاۋىنداعى سيۆەرس الما اعاشىن جۇيەلى زەرتتەۋدى اكا­دەميك ايماق جانعاليەۆ 1946 جى­لى باستاعان. ول وتكەن عاسىردىڭ 60-جىل­­­­­دارى قازاقستاننىڭ الما ورمان­دارى­­­نىڭ ەرەكشەلىگىن اشىپ، ولار­دىڭ گەنوفونىنىڭ الەمدىك ماڭى­زىن بەلگى­لەدى. ا.جانعاليەۆتىڭ «قازاقستان­نىڭ جابايى الما اعاشى» اتتى مونوگرافيا­سى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلىپ، 2003 جىلى اقش-تا باسىلىپ شىقتى. قازاقتىڭ الما فەنومەنىن الەم وسىلاي ءبىلدى. اكا­دەميكتىڭ ەكسپەديتسيالارىنا قاتىسقان امەريكالىق جانە بريتاندىق عالىمدار جەرگىلىكتى جابايى الما اعاشى شىنىمەن دە جەر شارىنداعى بارلىق الما اعاشىنىڭ گەنەتيكالىق نەگىزى ەكەنىن راستادى. مىنە، سولاي.

ايتپاقشى، باعبان ءداندى داقىلدارمەن قاتار قۇلپىناي وسىرۋمەن دە اينالىسادى. بۇگىندە قۇلپىناي 3 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. ەگىس القاپتارىنا تامشى­لاتىپ ­سۋارۋ جۇيەسى ورناتىلعان. ءبارى-ءبارى عىلىمي تەحنولوگياعا نەگىز­دەل­گەن. قۇلپىناي جە­مىسى قاتار-قاتارى­مەن، بۇتالارى مامىق توسەنىشتىڭ ۇستى­نە ورنالاسقان. مۇندا نەگىزىنەن گوللان­ديالىق «البيون» جانە تۇرىكتىڭ «چە­زەنا» سورتتارى وسىرىلەدى.

«بيىل 10 توننا قۇلپىناي ساتتىق. كوتەرمە بازاردا كيلوسىن 500 تەڭگەدەن ساتامىز. وكىنىشكە قاراي، قارلى قىس قۇل­پىنايدىڭ بيىلعى ونىمدىلىگىنە تەرىس اسەر ەتتى. قازىر ەگىن تولىق جينالدى، سۋارۋدى، ارامشوپتەردى تازالاۋدى جال­عاستىرامىز. اقىرىنداپ كەلەسى ماۋسىمعا دايىندالىپ جاتىرمىز»، دەيدى شارۋا يەسى.

جالپى، بۇگىندە ەسكەلدى اۋدانىن­دا باۋ-باقشا القابى 600 گەكتاردى الىپ جاتىر، ونىڭ 500 گەكتارىن الما اعاشتارى قۇرايدى. باۋ-باقشا وسىرۋگە ماماندانعان 60-تان استام شارۋا قو­جالىعى اۋدان بو­يىنشا 2 مىڭ تونناعا جۋىق، وبلىس بو­يىنشا 23 مىڭعا جۋىق ءونىم الۋدى كوز­دەپ وتىر. وسىلايشا، ءدامدى جانە پاي­دالى المانىڭ تاريحى جالعاسا بەرمەك.

 

جەتىسۋ وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار