قوعام • 17 تامىز، 2022

«جالىنان سيپاتپايتىن» جالاقى

379 رەت كورسەتىلدى

بيىلعى ەكىنشى توقساندا ەلىمىزدەگى ورتاشا ايلىق جالاقى 312 مىڭ تەڭگەنى قۇرادى. بۇل كولەم وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 24%-عا ارتىپ وتىر. الايدا ارتپاسا كەمىمەيتىن، ورتايمايتىن وسى كورسەتكىش كوپشىلىكتىڭ الەۋمەتتىك كوڭىل كۇيىنىڭ كوتەرىلۋىنە اسەر ەتە الماي-اق قويدى. ويتكەنى جۇمىسقا جارامدى جۇرتتىڭ باسىم بولىگىنىڭ ورتاشا جالاقىعا جەتە الماي، جارىماي كەلە جاتقانى قاشان؟!

راسىندا، ورتاشا جالاقىنىڭ كورسەتكىشى جاڭارعان سايىن بۇل ايلىق تابىسقا جەتە الماي شەرمەندە كۇيگە تۇسكەن حالىقتىڭ قىنجىلىسى كوپتەپ بايقالادى. ءتىپتى تۇرمىسىن ورتاشا دەپ سانايتىنداردىڭ ءوزى ورتاشا جالاقى الامىز دەپ توقمەيىلسۋى نەعايبىل. ەندەشە، ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ بۇلاي ەسەپتەلۋى قانشالىقتى ادىلەتتى؟

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ جاقىندا جا­ريالاعان مالىمەتى بويىنشا ەڭ جوعارعى ورتاشا جالاقىنى تاۋ-كەن ءون­دىرۋ ونەركاسىبى جانە كارەرلەردى قازۋ مامان­دارى، سونداي-اق قارجى جانە ساق-ت­ان­­دىرۋ قىزمەتىنىڭ ماماندارى الادى. ولاردىڭ ورتاشا جالاقىسى – 590 مىڭ تەڭگەنىڭ شاماسىندا. ال ەڭ تومەنگى ورتاشا جالاقى اۋىل شارۋاشىلىعى جانە مادەنيەت سالاسىندا تىركەلگەن: 90-180 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا. وڭىرلەر بويىنشا قاراستىرساق، ەڭ جوعارى ورتاشا جالاقى – 506 314 تەڭگە اتىراۋ وبلىسىندا تىركەلدى. ودان كەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 458 680 تەڭگە، نۇر-سۇلتان قالاسىندا 393 464 تەڭگە ورتاشا ايلىق جالاقى تىركەلدى. ال تومەن جالاقى – 241 406 تەڭگە جەتىسۋ وبلىسىنا تيەسىلى. ورتاشا جالاقىنىڭ وسىلايشا قاراپايىم ازاماتتاردىڭ وزىنە قول جەتكىزبەيتىندەي جوعارى جالاقى سياقتى دەڭگەيگە كىمدەردىڭ ەسەبىنەن كوتەرىلىپ تۇر ەكەن دەگەن سۇراق تۋاتىنى انىق. ازىرگە بەلگىلىسى – وتكەن جىلى ازاماتتىق قۇرىلىس سالاسىنىڭ ءبىر باسشىسى ايىنا 4،5 ملن تەڭگەگە دەيىن جالاقى العانى. بۇدان كەيىن مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ سالاسىنداعى ديرەكتوردىڭ، سونداي-اق كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا، اۆتوموبيلدەر مەن موتوتسيكلدەردى جوندەۋ سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار جونىندەگى ديرەكتوردىڭ جالاقىسى 3،9 ملن تەڭگەدەن ءسال تومەن بولدى.

وسى ورايدا ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ قالاي ەسەپتەلەتىنىن بىلاي ءتۇسىندىردى: «توقسان سايىن جاريالاناتىن جالاقىنىڭ ورتاشا ءمانى كاسىپورىندار مەن ۇيىمداردىڭ تاپسىراتىن ستاتيستيكالىق ەسەبى نەگىزىندە قالىپتاستىرىلادى. ورتاشا اريفمەتيكالىق ءماندى ەسەپتەۋ ءۇشىن سول كاسىپورىنداردىڭ جالپى جالاقى قورى جۇمىس ىستەگەن قىزمەتكەرلەردىڭ ناقتى سانىنا بولىنەدى. بۇل حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزىندە ەسەپتەلەتىن جالاقىنىڭ ورتاشا ءمانى، اتالعان ادىستەمەنى بارلىق ەلدە قولدانادى. مۇندا بارلىق قىزمەتكەردىڭ جالاقى كولەمى ەسكەرىلەدى، كاسىپورىن ديرەكتورىنان باستاپ بىلىكتىلىگى جوق ماماندارعا دەيىن. بۇل جالاقى سوماسىنىڭ قۇرامىنا قوسىمشا ەسەپتەلەتىن اقىلاردىڭ، ياعني ۇستەمەاقى، سىياقى، سالىق جانە زەينەتاقى اۋدارىمدارى مەن مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارناسىنىڭ كىرەتىنىن ەسكەرۋ قاجەت. سونداي-اق مۇندا ءار قىزمەتكەرگە تاعايىندالاتىن جالاقى مولشەرىنىڭ بىرقاتار فاكتورعا بايلانىستى ەكەنىن قاپەرگە العان ءجون. ياعني ءار قىزمەت ورنى بويىنشا ايلىق قىزمەتكەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىنە، تاجىريبەسىنە، بىلىكتىلىگىنە قاراي بەرىلەدى. سوندىقتان اريفمەتيكالىق جولمەن ەسەپتەلگەن ءمان بارلىق قازاقستاندىقتىڭ سونداي كولەمدە جالاقى الاتىنىن بىلدىرمەيدى».

اتالعان ستاتيستيكادا شاعىن كاسىپورىندارداعى دەرەك ەسەپكە الىنباعان. بۇعان قوسا بەيرەسمي جۇمىس ىستەيتىن ادامدار مەن ەسەپ تاپسىرمايتىن كاسىپورىندار دا قامتىلماعان. بۇل رەتتە ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى مەديانالىق جالاقىعا دا ءمان بەرۋدى ۇسىنادى. مەديانالىق جالاقى – بارلىق قىزمەتكەرگە تولەنەتىن جالاقى قاتارىنىڭ ور­تاسىندا تۇرعان ءمان. ياعني جۇمىسشىلاردىڭ
50%-ى وسى ماننەن از الادى، قالعان 50%-ى ودان كوپ الادى دەگەن ءسوز. 2021 جىلى مەديانالىق جالاقى كولەمى 157 863 تەڭگە بولدى. بۇل جىلىنا ءبىر رەت قانا ەسەپتەلەتىن كورسەتكىش. الايدا بيۋرو بيىلدان باستاپ وسى باعالاۋ ادىسىمەن ەسەپتەلگەن توقساندىق كورسەتكىشىن جاريالاي باستادى. بيىلعى ەكىنشى توقساندا ونىڭ كولەمى 196 728 تەڭگەنى قۇرادى.

مىنە، وسى مەديانالىق جالاقى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە قونا بەرمەيتىن ورتاشا جالاقىدان گورى شىندىققا جاناسىمدى كورىنەدى. وندا نەلىكتەن بىردەن كوڭىلگە قونىمدى ستاتيستيكا تۇزىلمەيدى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. سوعان قاراي بىرقاتار ساراپشىنىڭ پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ كورسەتكىشىنە قاراپ، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا باعا بەرۋ قيىن ەكەنىن العا تارتتى.

«جالپى، ماكروەكونوميكالىق تۇرعىدان حالىق شارۋاشىلىعىن قۇرايتىن 24 سەكتور بار. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى، قۇرىلىس، تاۋ-كەن ونەركاسىبى، وڭدەۋ ءوندىرىسى، ماشينا قۇراستىرۋ، قىزمەت كورسەتۋ، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، تاعى باسقا وسى ىسپەتتەس سەكتورلارداعى جالاقىنىڭ ەسەبىنەن جالپى ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ كورسەتكىشى ەسەپتەلەدى. ال جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ سانى شامامەن 10 ميلليوندى قۇرايدى. بۇل قاتاردا جالاقىسى تومەن سەكتورلاردا جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار دا بار. مىسالى، تومەنگى جالاقى دەڭگەيى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ساقتالىپ وتىر. ال حالىقتىڭ 35-40%-ى اۋىل-ايماقتا تۇرىپ جاتىر. بۇعان قوسا الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ازاماتتار دا بار. سوندىقتان ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ كورسەتكىشىنە قاراپ، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك احۋالىنا باعا بەرۋ قيىن. بۇل رەتتە ۇكىمەت تاراپىنان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ بارىسىندا الەۋمەتتىك وسال توپتاردى قولداۋ ءىس-قيمىلى السىزدەۋ بولىپ جاتقان سياقتى»، دەدى ساراپشى.

سونداي-اق ول ەلىمىزدە ەڭ جوعارى جالاقى الاتىندار مەن ەڭ تومەنگى جالاقى الاتىنداردىڭ ارا-سالماعى ايتارلىقتاي الشاق ەكەنىن ايتتى.

«بىزدە 60 مىڭنان تومەن جالاقى الاتىندار دا از ەمەس. ال بۇدان 20، ءتىپتى 30 ەسە جوعارى ايلىق الاتىندار بار. ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق ساقتالۋى ءۇشىن ەڭ تومەنگى جالاقى مەن ەڭ جوعارى جالاقىنىڭ ايىرماشىلىعى 7-8 ەسەدەن اسپاۋى كەرەك. ال بۇل ارا-سالماق 15-20 ەسەدەن اسىپ كەتسە، الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق قەڭىستىگىنە كىرىپ كەتەدى. مۇنىڭ ارتى ەرەۋىلدەرگە، قاقتىعىستارعا اكەلىپ سوقتىرۋى مۇمكىن. ورتاشا ايلىق جالاقى الاتىنداردى الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ تىرەگى – ورتا تاپ ساناتىنا جاتقىزۋعا بولادى. بىراق وسى تۇستا ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ ينفلياتسياعا قارسى ساياساتى ماردىمسىز، ءتيىمسىز بولىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. كەيىنگى ەكى جىلدا بىزدە ينفلياتسيا ءورشىپ كەتتى. سوندىقتان ورتا تاپتىڭ ولشەمدەرىنە سايكەس كورسەتكىشتەر وزگەرىسكە ءتۇستى. حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ شىنايى جاقسارۋى ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمى جاعىنان جىلىنا ىشكى جالپى ءونىم قازىرگىدەي 2-3%-عا ەمەس، 5-6%-عا وسۋگە ءتيىس. سول كەزدە عانا حالىق ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگىن سەزىنە باستايدى»، دەدى ق.ارىستانبەكوۆ.

ال الەۋمەتتانۋشى ەلميرا وتار ورتاشا ايلىق جالاقىنى شىعارعاندا قىزمەتكەرلەردىڭ از عانا بولىگىن قۇرايتىن ەڭ جوعارى جانە ەڭ تومەن جالاقى الاتىنداردى ەسەپكە قوسپاۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«ورتاشا ايلىق جالاقىنى ەسەپتەۋدىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. مىسالى، ءبىزدىڭ ەلدە جالاقىسى وتە جوعارى ساناتتار بار، سونداي-اق جالاقىسى وتە تومەن جۇمىسشى تابى بار. وسىلاردىڭ جالاقىسىنىڭ ورتاسىن شىعارعاندا، ارينە، جالاقىسى وتە كوپتەردىڭ سالماعى باسىپ كەتەدى. بۇل رەتتە ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ ناعىز شىندىققا جاناساتىن كورسەتكىشىن ەسەپتەۋدىڭ تاسىلدەرى دە بار ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ياعني وسىعان قاتىستى دامىعان ەلدەردە قولداناتىن ءتاسىلدى كەلتىرەيىن. ايتالىق، سحەمادا بارلىق جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتاردىڭ جالاقىسىن ءبىر سىزىقتىڭ بو­يىنا ءتىزىپ شىقسا، سول سىزىقتا ەڭ جوعارى جالاقى الاتىندار مەن ەڭ تومەنگى جالاقى الاتىندار تىم جوعارى كوتەرىلىپ جانە تىم تومەن ءتۇسىپ ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. مۇنى ستاتيستيكادا شىعىڭقى دەپ اتايدى. ورتاشا ايلىق جالاقىنى ەسەپتەگەندە وسى شىعىڭقىلاردى الىپ تاستاپ، ياعني ەڭ جوعارى مەن ەڭ تومەنگى ساناتتاردى قوسپاي، ورتا تۇسىنداعىلاردىڭ تابىسىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشىن شىعارۋ كەرەك. ويتكەنى وسى سىزىقتىڭ ورتاسىنداعىلاردىڭ قاتارى كوپ، ەڭ جوعارىلار مەن ەڭ تومەنگىلەردىڭ ۇلەسى شامالى عانا. سونداي-اق شىندىققا جاناسىمدى كورسەتكىش رەتىندە مەديانا جانە ءمودالدى جالاقىنى ايتۋعا بولادى. بۇل جەردەگى ءمودالدى جالاقى – ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن جالاقى ولشەمى، ياعني جالاقىسى شامالاس ەڭ كوپ قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىق تابىسى. ەندى ورتاشا جالاقىنى ەسەپتەگەندە نەگە ءارتۇرلى ءادىس قولدانىلادى دەگەن سۇراققا كەلسەك، بۇل ەلدىڭ ساياساتىنا بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ياعني حالىقتىڭ جالاقىسىن كورسەتۋ ءۇشىن وسىنداي ىڭعايلى ادىستەمەلەر قولدانىلادى. ال شىنايىلىققا ءمان بەرسەڭىز، باسقا ادىستەمەلەر بويىنشا ەسەپتەلگەن كورسەتكىشكە نازار اۋدارۋ كەرەك. شەتەلدە عىلىمي تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرگەن كەزىمدە ماجارستاندىق پروفەسسوردىڭ «ەلدىڭ قانشالىقتى دامىعانى ستاتيستيكالىق ولشەمدەرىنىڭ دۇرىس ەسەپتەلۋىنەن كورىنەدى» دەپ ايتقانى ەسىمدە قالىپتى»، دەدى ە.وتار.

بۇعان قوسا الەۋمەتتانۋشىدان ورتاشا جالاقى الاتىندار ورتا تاپتىڭ ولشەمدەرىمەن قانشالىقتى ۇيلەسەتىنىن سۇراپ كوردىك. ونىڭ ايتۋىنشا، ورتا تاپتىڭ الەمدىك ولشەمدەرىنە سالىپ قاراساق، ءبىزدىڭ ەلدە بۇل ساناتقا جاتاتىن حالىقتىڭ ۇلەسى وتە از بولىپ كورىنەدى. بىراق ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىنا قاراپ، حالىقتىڭ ءبىرشاما بولىگىن ورتا تاپقا جاتقىزۋعا بولادى. مىسالى، مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەپ از جالاقى السا دا، الەۋمەتتىك پاكەتتەر ارقىلى جەڭىلدىكپەن ءۇي الىپ، ساناتوريالاردا دەمالىپ، ورتا تاپ سياقتى ءومىر سۇرەتىندەر بار. باسقا مەملەكەتتەردە ورتاشا جالاقى الاتىنداردى ورتا تاپقا جاتقىزۋ قيىن. ال بىزدە ورتاشا جالاقىمەن ىرىسى ورتايمايتىنداي جاقسى ءومىر سۇرۋگە بولادى.

قالاي دەگەنمەن، بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – حالىقتىڭ ادىلدىكتى قالايتىنى. جىلتىراعان ستاتيستيكاعا جۇرتتىڭ ءىشى جىلي قويمايتىنىنا وسى كۇندە ابدەن كوز جەتتى. جاعدايدى ناقتى، ءدال، شىنايى باعالاعاندا عانا، سوعان ساي ارەكەت ەتىلىپ، العا جىلجۋ بايقالادى. مۇنى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جولىندا، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋ باعىتىندا باسشىلىققا الۋدىڭ ماڭىزى زور.

سوڭعى جاڭالىقتار

ءوڭىر جانە وركەنيەت

ساياسات • كەشە

اعا بۋىننىڭ قولداۋى

ساياسات • كەشە

ەسىمنەن كەتپەس ەساعاڭ

رۋحانيات • كەشە

بار ءۇمىت – بۋبليكتە

تەننيس • كەشە

وقىرماننىڭ رۋحاني ولجاسى

ەگەمەن قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار